دیوار، حیكایەتی شەوە سپییەكان دەگێڕێتەوە

دیوار، حیكایەتی شەوە سپییەكان دەگێڕێتەوە

1012 خوێندراوەتەوە

 شەوە سپییەكان یەكێكە لە پەرتووكەكانی مناحیم بێگن، كە لە توێی گێڕانەوەی یادەوەری رۆژانی زیندانی لە زیندانەكانی پۆلیسی كۆمۆنیستی سۆڤیەتی تۆماریكردووە. كتێبێكە چەند نزیكە لە خۆی... لە خەباتی ژێر زەمینی گەلەكەی ئەوەندەش تێكهەڵكێشە بە ڕۆحی خەبات ‌و تێكۆشانی گەلە ستەمدیدەكەمان... بە قارەمانێتی ‌و گیانبازیی ئەو ڕۆڵانەی دلێرانە چوونە بەرپەتی سێدارە. بەڵێ ئێمەش كەممان نین لەو تێكۆشەرانەی لە ئاستی باڵاوە بگرە تا دەگاتە خوار تەمەنی یاسایی بەو هەموو ئازار ‌و ئەشكەنجانەدا تێنەپەڕیبن، ئەگەر نەشڵێین ئەوەی یارۆی نووسەر نووسیوویەتی ناگات بە قوولەپێی ئەو ئازارانەی تێكۆشەرانی كورد لە زیندانەكانی ئەوسای بەعس یان رژێمی شا ‌و خومەینی‌و ئەسەد ‌و ئەردۆگان چەشتوویانە.


گرنگی ئەم پەرتووكە لەوەدا ئەبینمەوە زیاتر ئەو هاوكێشەیە ڕاستدەكاتەوە ( مێژوو + یادەوەری = ڕۆمان ) بێگومان ئەمە لە چوارچێوەی ئەدەبدا مەیسەر دەبێ هەروەك نووسەر كردوویەتی، شێوازی گێڕانەوە ‌و تەكنیكی نووسینەكەی دەچێتە سەر ئەو دابەشكارییە مۆدێرنەی كە بۆ نووسینی ڕۆمان دەكرێ. گرنگییەكەی لەوەدایە لەناو یەك بازنەی فیكری ‌و رامان دەتهێڵێتەوە، فەزای زیندان‌و لێكۆڵینەوە ‌و شێوازەكانی ئەشكەنجەدانت پێدەناسێنێ، لەوانەش گرنگتر جیاكردنەوەی ئەو موفرەداتانەیە كە لە یاسادا هەندێكجار تاوانباری پێ تەبریە دەكرێ یان بە پێچەوانەوە بێتاوانی پێ لە سێدارە دەدرێ.

هۆشیاری ئەم پیاوە لە ئاست پێگەكەی بووە، هەرچەندە تێبینیم هەبوو لەسەر نەرمونیانیی لێكۆڵەری مەدەنی لەگەڵییدا بە بەراورد بەو لێكۆڵینەوانەی لە ئەبوغرێب ‌و دەزگاكانی ئاسایشی سەردەمی بەعس سازدراون، كە نەوەك لەگەڵ زیندانیی كاتیان بە لێكۆڵینەوە نەدەكوشت، بەڵكو مەحزەرێكیان ئەخستنە بەردەست‌و دەبوا واژۆیان كردبا یان لەبری ئەوان واژۆ دەكرا! ئەگەر سەیری وەفاتنامەی ئەو زیندانییانە بكرێ كە بۆیان دەركراوە لە بەشێكی زۆری ئەو وەفاتنامانە نووسراوە (توقف القلب الفجائی) كە ئێستا لە زانستی پزیشكی پێی ئەڵێن جەڵتەی دڵ، لەكاتێكدا هەموو ئەوانە لەكاتی ئەشكەنجەدان گیانییان سپاردووە یان بە كۆمەڵ لە سێدارەدراون ‌و بێئەوەی ئاماژە بە تاوانەكەیان درابێ!!. ( لە پەراوێزی ئەم خوێندنەوەیە هەندێك نموونەیەک ئەخەمەڕوو).


ئەمەش دەرخەری ئەو ڕاستییەیە، كە تەواوی رژێمە دیكتاتۆرەكان وەچەی یەك دایكن... هەموویان لەیەكدەچن. هەموویان ڕق ‌و كینەیان یەكە. هەموویان ئامرازی دەستیان گەلە، بۆ چەوسانەوە، بۆ تاقیكردنەوە‌و راهێنان لەسەر پێشاندانی دڵسۆزی بۆ رابەر یان بۆ حزب.


سۆز وەك هەستێكی مردوو:
لاپەڕەكانی ئەم كتێبە چوون دانانی خشتی دیوار لاپەڕە بە لاپەڕە ئەو چوار دیوارە تەواو دەكەن كە ژان‌و ناسۆر‌و ئازار لەگەڵ هاوارێكی خەمین لە زاری ئەو مەردوومانە هەڵدەستێنێ كە لە دەردانی فرمێسك بەولا هیچ دەرەنجامێكی دیكەی لێناكەوێتەوە.


سۆز هەستێكی مردووە لای پۆلیسەكانی كۆمۆنیستی، چونكە ئەوان ئازاردان وەك ئەرك تەماشادەكەن، بەتایبەت بۆ كەسانێك كە ئەكەونە دەرەوەی بازنەی خۆیان ... ئەوەی لەم نووسینەدا تێبینی دەكەین، دۆزینەوەی بیانووە بۆ دەستگیركردن، چونكە زیندانەكان هەر كەسانی تۆمەتبار‌و تاوانكار لەخۆناگرێ، بەڵكو بە كەسانی سیاسی ئاخنراوە، كە بەشی زۆریان لە كۆمۆنیستە عەیار بیست‌ و چوارەكانی خۆیان بوونە... نموونەی "گارین" سكرتێری پارتی كۆمۆنیستی ئۆكراین ‌و جێگری سەرنووسەری رۆژنامەی پراڤدا، كە " رۆژنامەی فەرمی زمانحاڵی پارتی كۆمۆنیستی یەكێتی سۆڤیەت بوو، لە ساڵی 1912 تا بە دووساڵ دوای رووخانی ئەم بلۆكە لە 1989 بەردەوام بووە " رۆژێك بەر لە دەستگیركرانی لەم رۆژنامەیەدا بابەتی لە دژی دژە كۆمۆنیستەكان نووسیبوو بەتایبەت ترۆتسكییەكان، بەڵام خۆ هەندێكجار ‌و لەناو سیستەمە تۆتالیتارەكان یان ئەو پارتانەی كە دەزگاكانی ئاسایش ‌و هەواڵگریی تێیدا تەحەكوم بە حزب‌ و حكومەت دەكەن... داتاشینی تۆمەت ئاسانترین كارێكە‌ و بۆ هەر كات لە گوینە سەری ئەوانە بخوات، كە دڵسۆزی لە رادەبەدەر نیشان دەدەن یان زانیاریی گرنگییان لا كۆدەبێتەوە ‌و دواجار دەبێتە هۆكارێك بۆ سەرخواردنییان.

،،

ترسناكی ئەم رژێمانە لەوەدایە، كەس لەخۆی ئارخەیان نیە‌و هەست بە ئاسایش ناكات.

هەمیشە ئاوڕێكی بۆ دواوەی خۆیەتی... هەمیشە سڵ لە سێبەرێك دەكاتەوە، كە بەدوای دەخشێ. هەمیشە لە داتاشینی ئەم وشانە دەترسێ، كە نازانێ كامەیان ئەبنە لوغم‌ و جەستەی هەلا هەلا ئەكەن. ناتوانێ نوكتە بگێڕێتەوە یان لەنێو حەشامات بە نوكتەیەك پێبكەنێ نەوەك بە شێوەیەكی سیمبولی بیبەنەوە سەر سەرۆك ‌و حزب.

ناتوانێ شیعرێك یان پەخشانێك بنووسێ گەر بە زەقی ناوی سیمبولە گرنگەكانی حزبی تێدانەبن... ئەم دیواربەندییە بە تەواوی لەم پەرتووكە هەست پێدەكەین، بۆیە كە ئەم پەرتووكەم ئەخوێندەوە هۆشم بۆ لای پەرتووكی 1984ی جۆرج ئۆروێل ئەڕۆیشت، كە جوانترین گوزارشتێكە بینیبێتم‌ و خوێندبێتمەوە لە جۆری خۆی... لە جۆری ڕوونكردنەوەی رژێم‌و سیستەمی دیكتاتۆری، كە هەر خشتێكی دیواری ئەم سیستەمە، دەبێتە چاوێك‌ و لەسەرت لاناچێ. ژیان مانایەكی دیكەی نییە جیاواز لە مانای بەربەستێكی كۆنترۆڵكراو. لێرەش لەنێو دەقەكانی ئەم كتێبە هەمان هەناسەت گوێ لێدەبێ.


ئەشكەنجەدانی دەروونی:
بەشێوەیەكی گشتی دوو شێوازی ئەشكەنجەدان هەیە یەكێكیان جەستەییە‌و ئەوەی دیكەیشیان دەروونی ناتوانین بڵێین ئەشكەنجەی جەستەیی قوڕسترە ‌و ناخۆشترە لە ئەشكەنجەی دەروونی. بێنە بەر چاوت كاتێ یەكێك لە تێكۆشەرانی زیندان بەرگەی هەموو ئازارێكی جەستەیی دەگرێ، بەڵام كە یەكێك لە ئەندامەكانی خێزانەكەی دێننە بەرچاوی‌و سوكایەتی پێدەكەن تەنها لەبەرئەوەی ئەو دیمەنە نەبینێ ‌و كەسەكە ئازادبكرێ هەرچی دەیانەوێ واژۆی دەكات. من ئەم ڕووداوانەم لە زۆر كەس بیستووە كە وەك شێوازێك بەعس بەكاریهێناوە.


لە یەكێ لە دیمەنەكانی ناو كتێبی " ژیان‌و جەنگ‌ و هیچی تر" ی ئۆریانا ڤالاچیش شتێكی لەمچەشنە بەرچاو دەكەوێ، كاتێك سەرۆكی شانەی ڕێكخستنی شارێك لە فیت كۆنگەكان دەستگیر دەكرێ تا ئەوپەڕی سنوور ئازایەتی دەنوێنێ بەرامبەر ئازار‌ و ئەشكەنجەدان بێئەوەی بتوانن یەك وشەی لێدەربێنن، بەڵام كاتێ جێگری بەڕێوەبەری هەواڵگریی، خۆی دێ لێكۆڵینەوەی لەگەڵدا دەكات، بێ ئەوەی ئازاری بدات لە ماوەیەكی كورتی زەمەنییدا وای لێدەكات دان بە هەموو شتەكاندا بنێ.

ئەم شێوازەش كە نووسەر نووسیویەتی تەنها پەیوەندی بە سایكۆلۆژیای گیراوەكەوە هەیە، ئەویش ئەوەیە: ( لەوێ لە ڤێتنام لەكاتی دەستگیركردنییاندا یاسایەكیان بەسەر تێكۆشەراندا دەسەپاند، ئەو ئاواتەیان دەهێنانەدی كە وەك قارەمان لە بەرچاوی هەندێك خەڵك گوللەباران دەكران... ئەم قارەمانەی باسی دەكەین تەنها بەیەك ڕستە گیرا ئەویش ئەوەبوو، جێگری بەڕێوەبەر پێیگوت: "هەر دەتكوژین، بەڵام نابێ وەك قارەمان ناوت بچێتە ناو مێژوو، هەر ئێستا مۆڵەتت دەدەین بڕۆی، بەڵام لە دەرەوە لۆرییەك ئامادەكراوە، كە پانت بكاتەوە. ئینجا بۆ خەڵكی ڕوونئەبێتەوە كە تۆ ترسنۆك بوویت‌ و ئازادكراویت، بەڵام لە ڕێی ڕێكەوتەوە گیانت سپارد"

،،

. ئەم ڕستەیە زۆر كاریگەری لەسەری دەبێ‌و دان بە راستییەكاندا دەنێ بۆ ئەوەی وەك قارەمان ناوی بچێتە ناو لاپەڕەكانی مێژووی خەباتی گەلی ڤێتنام.


چەند رستەیەكی كۆتایی:
بەشێوەیەكی گشتی ئەم كتێبە لە چوارچێوەیەكدایە لە زیندانەكانی ڕووسیای سەردەمی یەكێتی سۆڤیەت، كە بەسەرهاتی زیندانییەك وێنادەكات ، ئەویش مناحیم بێگنی بە رەچەڵەك پۆڵۆنی ‌و بە ئایینزا جولەكەیە ‌و بەهۆی سووربوونی لەسەر گەیشتن بە خاكی بەڵێن پێدراو ‌و بەدیهێنانی خەونەكانی نەتەوەكەی ئەگات بەو رۆژەی خۆری سەربەخۆیی نەتەوەكەی ببینێ ‌و لەپای خەبات‌ و تێكۆشانیشی ئەبێتە سەرۆك وەزیران لە دەوڵەتی ئیسرائیل.


لە وەرچەرخانێكی بێوێنەدا بەخت یاوەری ئەبێ ئەكەوێتە بەر لێبوردنی گشتی كە لە ئەنجامی ڕێككەوتنێك لەنێوان سۆڤیەت‌و پۆلۆنیا مەیسەر ئەبێ. ئەگینا وەك هەزارانی دی زۆر زەحمەتەبوو لەو فەزا تۆقێنەرە ڕزگاری بووبا. كە سەرەڕای بێگاریی و چاودێری توند‌ و كاری قوڕس ‌و برسییەتی، سەرمای هەمیشە بە دەیان پلە ژێر سفری ئەوێ بە هەزارانی ئەكوشت.


ئەوەی زۆر جێی سەرنجی من بوو ئەو بەشە بوو كە باس لە نەخەوتن ئەكات وەك سزایەك بەسەر زیندانییەكان. كە ئەكرێ لە بەشێكی جیا ‌و وەك یەك ڕیتم كار لەسەر ئەم بەشەی بكرێ، لەبەر درێژبوونەوەی بابەتەكە ‌و خوێندنەوەیەكی وردی سایكۆلۆژی بۆ ئەم بابەتە خۆم لێبوارد ‌و نەمویست دەستی بۆ بەرم.


ئەوەی ماوەتەوە بیڵێم ئەوەیە من هەوادارێكی خوێندنەوەی ئەو بەرهەمانەم كە نووسەر ‌و وەرگێڕ (شەفیقی حاجی خدر) كاریان لەسەر ئەكات ‌و بە سەلیقەی ورد ‌و كوردیێكی پاراو ئەیان كوردێنێ. سەرەڕای هەندێك تێبینی كورت لەسەر وەرگێڕانەكە كە لە لاپەڕەكانی 75 و 82 هەمبوون، كە بۆ من زۆر ڕوون نەبوون، ئەگینا لەگەڵ وەرگێڕانەكە یەك نەفەسی كاركردنم هەست پێكرد تێیدا. ئومێدەوارم لە پلەی یەكەم خوێندكاران‌و لاوان ئەم پەرتووكە بخوێننەوە بۆئەوەی لەقوڵایی ئەو ئازارانە تێبگەن كە میللەتەكەمان پێیداهاتووە وەك نموونەیەكی خوازە لەم پەرتووكەدا.''