رۆڵی ئێران لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە نێوان كۆتایهاتن و بەردەوامیدا

رۆڵی ئێران لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە نێوان كۆتایهاتن و بەردەوامیدا

641 خوێندراوەتەوە

هێمن سه‌عید
ماسته‌ر له‌ زانسته‌ سیاسییه‌كان

دوای كوژرانی قاسم سولەیمانی لەلایەن ئەمریكاوە، زۆرێك لە ناوەندە سیاسی و میدیاییەكان ئەم روداوەیان بە سەرەتای كۆتایهاتنی رۆڵی ئیران لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناوبرد، بەڵام دەبێت بپرسين ئایا مەودای راستی ئەو بۆچون و پێشبینیانە بەكوێ دەگات؟ ئایا ئێران دەكشێتەوە یان بەردەوامی دەبێت لە ناوچەكە؟


گرنگی ناوچەكە لای ئەمریكا ئاشكرایە دوای جەنگی سارد ئەمریكا تاكە بڕیاردەرو حاكمی كرداریی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە، هەروەها دیاریكەری رۆڵ و پێگەی دەوڵەتەكانیشە، هەر خۆشی دیاریی دەكات لەگەڵ كێ دەبێتە هاوپەیمان و لەگەڵ كێ دەبێتە دوژمن، ئاشكراشە پەیوەندیەكانی لەگەڵ هاوپەیمانەكانی لەسەر بنەمای بەرژەوەندیەكانیەتی نەك لەسەر بنەمای هاورێیەتی و بەها و ئەخلاق و مرۆڤایەتی.

لە سیاسەتی ئەمریكادا ئەوەی دەگۆڕدرێت هاوپەیمانەكانیەتی، بەڵام ئەوەی نەگۆڕیشە بەرژەوەندیەكانیەتی. بێگومان بەرژەوەندی ئەمریكاش لە رۆژهەلاتی ناوەراست پاراستنی دەسكەوتە ئابورییەكانیەتی. هەروەك لە راپۆرتێكی پەنتاگۆن لە ساڵی 1995 هاتووە، دەڵێت: "باڵاترین و گرنگترین بەرژەوەندی ئەمریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست نەوتەكەیەتی، پاراستن و دەرهێنان و فرۆشتنی لە بازاڕەكانی جیهاندا بەبێ هەبوونی كۆسپ ئەركی لە پێشینەی هێزەكانی ئەمریكایە".
بێگومان ئەوەش سەلمێنەری ئەوەیە ناوچەی رۆژهەلاتی ناوەڕاست بەگشتی و ناوچەی كەنداو بەتایبەتی گرنگییەكی گەورەی هەیە لە ئەجێنداو سیاسەتی ئەو وڵاتەدا. بەتایبەت ئەو وڵاتانەی رێژەی یەدەكی نەوتی خاوی تێدایە.

عێراق بە دووەم كۆگای گەورەی نەوت دادەنرێت لە جیهاندا، بۆ سود وەرگرتن لەو نەوتەش ئەمریكا پێویستی وجودی كرداری هێزەكانیەتی لە عیراق. هەڵكردنی گلۆپی سەوزیش بۆ صەددام حسین بۆ داگیركردنی كوەیت لە ساڵی 1991 هەر بۆ ئەوە بوو بەهێزێكی گەورەوە بێتە ناوچەكە و باشتر بتوانێت تەحەكوم بە ناوچەكەوە بكات و بڕیار لەسەر داهاتوی ناوچەكەش بدات. بۆیە هەر دەوڵەتێك ئەگەر هاوپەیمانیشی بێت بەڵام مەترسی یان رێگر بێت لەبەردەم بەرژەوەندیەكانی، زۆر بەئاسانی پشتی تێدەكات و دەیگۆرێت بە هاوپەیمانێكی نوێ. هەر ئەوەشی كرد بەرامبەر صدام حسین.


گرنگی ناوچەكە لای ئێران

پاش شۆرشی گەلانی ئێران لە ساڵی 1979 و هاتنە سەركاری رژێمی كۆماری ئیسلامی، ئێران لە وڵاتێكی عەلمانیەوە گۆڕا بۆ وڵاتێكی ئیسلامی عەقائیدی كە ئیلهام بەخشی سیاسەتەكەشیەتی، تەنانەت تواناو هێزی خۆشی لە مەرجەعە دینیەكەی وەردەگرێت.

بۆیە ئامانجی بنەرەتی كۆماری ئیسلامی ئیران هەناردەكردنی شۆرشە ئیسلامیەكەیەتی بۆ وڵاتانی دەرەوە. بەتایبەت ئەو وڵاتانەی بەشێك لە دانیشتوانەكەیان لەروی مەزهەبیەوە نزیكن لێیەوە.

لەم بارەیەوە یەكەم سەرۆك كۆماری ئێران (ئەبو حەسەن بەنی صەدر) لە گۆڤاری (نەهاری عەرەبی) لەبەرواری 23ی ئازاری 1980 دەلێت: "ئیمارات و قەتەر و عەممان و كوەیت و سعودیە دەوڵەتی سەربەخۆ نین بەنسبەت ئیرانەوە" هەروەها دەشلێت: "ئیران نە دەست بەرداری ئەوسێ جەزیرە ئیماراتیە دەبێت، نە رێگەش دەدات بگەڕێتەوە بۆیان". هەروەها لە بەرواری 7ی4ی1980 سەرۆكی هێزە دەریاییەكانی ئێران لە كۆبونەوەیەك لەگەڵ ئیمام خومەینی دەڵێت عێراق وڵاتێكی فارسیە". لە 18ی4ی1980 (صادق روحانی) دەڵێت: "ئێران جارێكی دیكە داوای بەحرەین دەكاتەوە بۆ سەر وڵاتەكەی".

(عەلی ئەحمەد) لە پەیمانگای سعودی لە واشنتن دەلێت: "پێویستە جیهان وریابن لە مانای ناوهینانی (كەنداوی فارسی یان كەنداوی عەرەبی)، چونكە لە راستیدا كەنداویك نیە بەو ناوانە جگە لە كەنداوی شیعە، چونكە رێژەی دانیشتوانەكەی لە %90 شیعە مەزهەبن".
بەم تێروانینانەی سەرەوە دەردەكەوێت پەلهاویشتنی ئیران بۆ ولاتانی كەنداو لە یەكەمین ئامانج و ئەجێنداكانی ئەو وڵاتە دێت، تا دەگاتە ئەمرۆش بەردەوامی هەیە.

ئێران و ئەمریكا لە ناوچەكە (نەیار یان هاوبەش)

دوای هێرشەكانی 11ی سێپتەمبەری 2001، ئیران ئیدانەی هێرشەكانی كردو چویە پاڵ ئەمریكا بۆ روبەروبونەوەی تیرۆر، كاتێكیش جورج بوش تالیبان و عیراقی لە لیستی تیرۆردا ناوبرد، ئیران هاوكاری ئەمریكای كرد بۆ هەردوو شەرەكە لە دژی تالیبان و صدام. لەكاتی شەری ئەفغانستان رۆژنامەی نیۆرك تایمزی ئەمریكی باسی لە نامەیەكی نهێنی حكومەتی ئیران بۆ واشنتن كرد كە تیایدا هاتوە ئێران بەڵێن دەدات بە هاوكاریكردنی سەربازە ئەمریكیەكان لەسەر خاكی ئێران بۆ روبەروبونەوەی هێزەكانی تاڵیبان.


دوای كۆتایهاتنی بزوتنەوەی تالیبان، هاشمی رەفسەنجانی وتی: "هێزە ئێرانیەكان لە شەڕی دژی تاڵیبان بەشداربوون، ئەگەرچی هاوكاری ئەمریكیەكانمان نەكرد بۆ كوشتنی ئوسامە بن لادن، بەڵام ئەگەر هاوكاریمان نەكردنایە لە شەڕی ئەفغانستان ئیستاش هەر دەبوو ئەمریكا شەڕی تالیبانی بكردایە، ئەگەر سوپای ئیرانی نەبوایە ئەمەریكا نەیدەتوانی تاڵیبان بخات".

،،

لە كاتی داگیركردنی عیراقیش لەلایەن هێزەكانی هاوپەیمانان بە سەرۆكایەتی ئەمەریكا بەهەمان شێوەی ئەفغانستان، ئێران هاوكارێكی باش بوو بۆ ئەمریكا بۆ داگیركردنی عێراق لە رێگەی نزیكەكانیەوە بەتایبەت هێزە ئۆپۆزسیۆنە شیعییەكان.


ئەگەرچی سەرەتای ئامادەكارییەكانی ئێران بۆ چونە ناوەوەی عێراق دوای جەنگی كەنداوی 1991 دەستیپێكرد، بەڵام سەرەتای بەشداری كارای ئیران لە عیراق بۆ دوای روخانی رژێمی صدام دەگەریتەوە بۆ ساڵی 2003. لەمبارەیەوە رۆژنامەی نیۆرك تایمزی ئەمریكی باس لە كۆبونەوەیەكی نهێنی دەكات لەنێوان مەلاییەكانی ئێران و ئەندامانی كۆنگرێسی ئەمریكا لە سویسرا سەبارەت تاوتوێكردنی بارودۆخی عێراقی دوای صدام. هەروەها لە 2ی مارسی 2004 گۆڤاری نیوزویك راپۆرتیكی لەسەر هاوپەیمانی ئەمریكی شیعی نوسیوە كە تیایدا هاتووە هێزی صەدام كۆتای دێت و دەگۆڕێت بە هێزیكی ئاینی سیاسی نوێ كە هاوپەیمانێكی بەهێزی ئەمریكا دەبێت لە عیراق و زیاتر درێژكراوەی هێزێكی شۆرشی دەبێت لە ناوچەكە" كە ئاماژەیە بۆ ئێران.

بۆیە كاتێكیش حكومەتی راگوزەری عێراقی لەلایەن ئەمریكاوە دامەزرا یەكەم دەوڵەت دانیپێدانا ئیران بوو. دوای هەڵبژاردنەكانی ساڵی 2010، (محمد حسین عادلی) كونسولی ئێران لە بەریتانیا بە رۆیتەرزی راگەیاند کە تاران هاوكاری ئەمریكا بووە لە هاندان و راكێشانی هاوڵاتی عێراقی بۆ سەر سندوقی دەنگدان.
كەواتە هەموو ئەمانە بەڵگەی رونن كە چارەنوسی داهاتوی سیاسی عێراق لە نێوان واشنتنونەجەف دا دەبێت، نەجەف ناوەندێكی فیركردنی دینیە و كاریگەری لەسەر 170 ملیۆن شیعە هەیە لە جیهاندا. كەوایە قسەكردن لەسەر نەجەف واتە قسەكردن لەسەر قوم و ئیران، چونكە مەرجەعیەتی نەجەف لەژێر ركێفی سیستانی ئیرانیدایە.

هەربۆیە ئەو حكومەتەش كە دروست بوو لە عیراق لەبنەرەتدا سەربە ئیران بوو، لە دیدارێكی كەناڵی العراقیە مام جەلال ووتی: "ئەم حكومەتەی دامەزراوە لەلایەن ئەمریكاوە سەربە ئێرانە". هەروەها گەشتنی حزبە نزیكەكانی ئیران بۆ سەر دەسەلات وەك حەكیم و جەعفەری و مالیكی نمونەیەكی بەهێزی پەیوەندی ژێربەژێری ئەمریكا و ئیرانن بۆ دامەزراندنی حكومەتێكی شیعی نزیك لە ئێران.


هەموو پالپشتیەكانی ئێران بۆ ئەمریكا لە بەریوەبردنی عیراق وایكرد ئێران بەشدارێكی كارابێت لە دەستخستنە ناوكاروباری ناوخۆی عێراق، ئەگەرچی ئێران لە رێگەی نزیكەكانی خۆیەوە توانی دەست بخاتە عیراق، لوبنان، یەمەن و سوریا، بەڵام بەهۆی هەڵكردنی گڵۆپی سەوزی خودی ئەمریكا و ئاگاداری ئیسرائیل بوو. چونكە جێگەی بروا پێكردن نیە چونە ناوەوەی ئێران بۆ سوریا و عیراق بەبەرچاوی ئەمریكا و ئیسرائیلەوە و بێ دەنگیان نیشانەی رازیبونیان نەبوبێت، گومانی تێدانیە گەشتنی قاسمی سولەیمانی بۆ سنورەكانی سوریا و ئیسرائیل بۆ شەركردن دژی گروپە ئۆپۆزسیۆنەكانی رژێمی بەشار ئەسەد لە ژێر مانگە دەستكردەكانی ئیسرائیل و ئەمەریكا بێ ئاگای نەبووە، چونكە خۆ ناكرێت لەوكاتەدا خەوتبن؟! هەروەها دەستڕاگەشتنی ئیران بۆ حوسیەكانی یەمەن ناكرێت بەبەر لوتی ئیسرائیلدا بەبێ ئاگایی ئەمریكا و ئیسرائیل سەیر بكەین، هەروەها هاتنی حیزبولای لوبنانی بۆ عیراق و سوریا بەسنوری خاكی ئیسرائیلدا بەبێ ئاگایی ئەمریكا و ئیسرائیل نەبووە.

بەڵكو هەموو ئەوانە بەئاگایی ئیسرائیل و هەڵكردنی گڵۆپی سەوزی ئەمریكا بووە بۆ دروستكردنی ئاژاوە لەوناوچانە تا ئەمەریكا بەئاسانی بەرژەوەندیە ئابوریەكانی وەدەست بخات و ئەو رژێمانەش كە دژی ئیسرائیل بوون لاواز ببێت و نەبنە مەترسی و هەرەشە بۆ ئیسرائیل.


لە كۆتایدا ئەوەمان بۆ رون دەبێتەوە كە نەك شەری ئێران و ئەمەریكا دروست دەبێت، بەڵكو پرۆژەی ئێرانی لە رۆژهەڵاتی ناوەراست درێژكراوەی پرۆژەی ئەمریكی_ئیسرائیلیە لە ناوچەكە، باشترین بەڵگەش بۆ ئەمە دانپێدانانەكەی ئەبومەهدی موهەندیسە لە وێنە ڤیدیۆیەكدا كە دەڵێت ریاز دوژمنمانە نەك ئیسرائیل.
كوژرانی قاسم سولەیمانی لەلایەن ئەمریكاوە جۆرێكی دیكەیە لە یاری نوێی نێوان ئەمەریكا و ئێران لە ناوچەكە.

،،

بێ وەڵامی جددی ئێران بەرامبەر ئەو روداوە سەلمێنەری ئەوەیە یاریەكی نوێ لەئارادایە لە نێوان ئێران و ئەمریكا.

بۆئەمەش چەند گریمانەیەك دەخەینە روو:

یەكەم/ لەبەرئەوەی ناچێتە عەقڵەوە دوای چەندین ساڵ ئەمریكا ئێستا هەست بەمەترسی ئێران بكات لە ناوچەكە و بیەوێت بەكوشتنی قاسم سولەیمانی مەترسیەكانی ئیران لەسەر بەرژەوەندیەكانی كەمبكاتەوە، بەڵكو گریمانەی بەهێز ئەوەیە وێنە گەورەكە كە هاوبەشی بەرژەوەندی ئیران و ئەمریكایە لە ناوچەكە لە بەرچاوی نەیارەكانی ئیران تەڵخ بكرێت تاوەكو نزیكایەتی ئەمریكا و ئیسرائیل لە ئیران ئاشكرا نەبێت.


دووەم/ دەكرێت كوشتنی سولەیمانی هاوشێوەی رودوای 11ی سێپتەمبەری 2011 بێت، تا لەریگەیەوە ئەمریكا و ئیسرائیل ناوچەكە توشی شڵەژان و نائارامی بكەن و هاوشێوەی داگیركردنی ئەفغانستان و عیراق چەند شوێنێكی دیكە داگیر بكەن كە تائیستا نەیانتوانیوە بیخەنە ژێر دەسەڵاتی خۆیانەوە.


سێیەم/ كۆتا گریمانە دەكرێت ئەمریكا كوشتنی سولەیمانی بكاتە بیانویەك بەدەست ئیرانەوە بۆئەوەی بەتەواوی ناوچەكە تەسلیمی ئیران بكات تا لەریگەیەوە شەر و ئاژاوە بخاتە نیوان ئیران و ولاتانی عەرەبی، بەوەش لەلایەك ئەمریكا باشتر بەرژەوەندیە ئابوریەكانی دەپارێزێت، لەلایەكی دیكەش ئیسرائیل زیاتر پارێزراوتر دەبێت لە ولاتانی عەرەبی كە دوژمنی سەرەكی ئیسرائیلن.


هەر لەمبارەیەوە مامۆستای زانستە سیاسیەكان لە زانكۆی كوەیت(د.عەبدوڵا شایجی) دەلێت: "كوشتنی سولەیمانی سەرەتای كۆتایهاتنی كرداری هێزەكانی ئەمریكایە لە عیراق و سوریا و تەسلیمكردنی تەواوی ناوچەكەیە بە بەئیران.