شا، 40 ساڵ حوكمی كرد... كۆماری ئیسلامی-یش 40 ساڵه‌ حوكم ده‌كات!

شا، 40 ساڵ حوكمی كرد... كۆماری ئیسلامی-یش 40 ساڵه‌ حوكم ده‌كات!

580 خوێندراوەتەوە

لوقمان غه‌فوور

ماوه‌یه‌كه‌ میدیاكانی ئه‌مریكا به‌گشتی مێژووی سه‌رده‌می ره‌زا شا هه‌ڵه‌ده‌نه‌وه‌، باسی سه‌رده‌می حوكمی ئه‌و و ته‌نانه‌ت پێش ئه‌ویش ده‌كه‌ن. ته‌نانه‌ت پێگه‌ی سه‌ره‌كی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا له‌ماوه‌ی چه‌ند رۆژی رابردوودا چه‌ند گرته‌ی ڤیدیۆی خۆشگوزه‌رانی و مێژووی سه‌رده‌می شا-ی هێنابۆوه‌ و به‌سه‌رده‌می ئازادی ئێرانی خستبووه‌ڕوو.

له‌و چوارچێوه‌یه‌دا نیویۆرك تایمز رێپۆرتاژێكی وێنه‌یی له‌ ژێر تایتلی (25 فۆتۆ كه‌ پیشانی ئه‌دات چۆن شوڕشی 1979 ئێران گۆڕدرا بۆ كۆماری ئیسلامی).

له‌راپۆرته‌كه‌دا هاتووه‌ كه‌ له‌سه‌رده‌می شا-ی ئێراندا كه‌ پێش شۆڕشی ئیسلامی ئێران 1979، حوكمی شا دیكتاتۆریه‌تیه‌كه‌ی وه‌ها بوو كه‌ سه‌ركوتی هه‌موو هێزێكی ئۆپۆزسیۆنی ئه‌كرد و رێگری له‌ ئازادی سیاسی ده‌كرد. به‌ڵام هانی وڵاته‌كه‌ی ئه‌دا كه‌ پاڵپشتی نوێگه‌ری عه‌لمانییه‌ت بكات رووه‌ و ئاراسته‌ی خۆرئاوا. كه‌ تا ئه‌وپه‌ڕی رێگه‌ی ده‌دا به‌ ئازادی كه‌ڵچه‌ر.

له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی حوكمی شا-دا، ئابوری ئێران گه‌شه‌ و فراوان بوو، فرسه‌تی خوێندنی باڵا گه‌شه‌ی به‌رچاوی به‌خۆوه‌ دی. كه‌متر خوویدایه‌ پڕ چه‌ككردن. ئێران به‌ هاوپه‌یمانی به‌ریتانیا و ئه‌مریكا ئه‌بژێردرا له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست. به‌هێزی شا وایكرد كه‌رتی پیشه‌سازی گه‌وه‌ر وڵاته‌كه‌ بگرێته‌وه‌. به‌لام رێوشوێنه‌ داپلۆسێنه‌ره‌كانی شا به‌شێوه‌یه‌ك زیادیكرد كه‌ له‌ دوا وێستگه‌ به‌ شۆڕشێكی ئابڕووبه‌رانه‌ جێی پێ لێژبێت و لاببرێت.

،،

له‌ماوه‌ی 40 ساڵی حوكمی شا (1941-1979)، گۆڕانی زۆر رویداوه‌ هه‌روه‌ك نزیك 40 ساڵی كۆماری ئیسلامی ئێران كه‌ نه‌هامه‌تی زۆری چێشتووه‌ خه‌ڵكی ئێران.

له‌ ریپۆرتاژه‌ وێنه‌ییه‌كه‌دا 3 وێنه‌م هه‌ڵبژاردووه‌ به‌پێی ژماره‌ راڤه‌ی وێنه‌كانم كردووه‌:

1-محه‌مه‌د ره‌زا شای په‌هله‌وی و له‌گه‌ڵ ژنی یه‌كه‌می شاژن (فه‌وزیه‌ فوئاد)، منداڵه‌كه‌یان (شاناز)، ساڵی 1942 له‌ قه‌سری شا.

2-سوره‌یا ئه‌سفه‌ندیاری به‌ختیاری خێزانی دووه‌می شا كه‌ له‌لایه‌ن دیزاینه‌ری جلوبه‌رگی به‌ناوبانگی ئیتالی ئه‌میلۆ شۆبرس، كه‌ جلی بۆ رێكخستووه‌ له‌ رۆما-ئیتالیا ساڵی 1953.

3- محه‌مه‌د ره‌زا شای په‌هله‌وی و سوره‌یا ئه‌سفه‌ندیاری به‌ختیاری له‌لایه‌ن سه‌رۆك وه‌زیرانی به‌ریتانیا وینستن چرچل ساڵی 1952 پێشوازیان لێكراوه‌.