محەمەد تۆفیق عەللاوی چی لەسەر کورد دەڵێت و لەچیدا لەگەڵ کورددا ناکۆکە

محەمەد تۆفیق عەللاوی چی لەسەر کورد دەڵێت و لەچیدا لەگەڵ کورددا ناکۆکە

976 خوێندراوەتەوە

و. گۆران قادر

ئەم نووسینە، وتارێکی سەرۆک وەزیرانی ڕاسپێردراوی عێراق " محەمەد تۆفیق عەللاوی"یە کە لەسەر هەست و خەباتی نەتەوەیی و کێشەکانی نێوان کوردو عێراق دەدوێت.

له‌سه‌ر عێراقی عه‌ره‌بی پێوویسته‌ خۆی بخاته‌ جێگای كورد، كوردیش خۆی بخاته‌ جێگای عێراقی عه‌ره‌بی، ویستی جوداخوازی كورد دوای جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م سه‌ری هه‌ڵدا، كه‌ نه‌فه‌سی نه‌ته‌وه‌یی له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ به‌رز بووه‌وه‌، هه‌ستی نه‌ته‌وه‌ په‌رستی عه‌ره‌بیش به‌ هه‌موو شێوه‌كانیه‌وه‌ پێش جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م وه‌رده‌كه‌وت، كێشه‌ی هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یه‌تی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌ست نابێت به‌ به‌ بنه‌ماكان و هیچ فكر و به‌رنامه‌یه‌ك له‌خۆ ناگرێت، سه‌ركرده‌یه‌ك ده‌توانێت ڕابه‌رایه‌تی ئه‌م جۆره‌ نه‌ته‌وه‌ په‌رستیه‌ بكات، به‌بێ ئه‌وه‌ی دادپه‌ره‌وه‌ری و چاكه‌و سود بۆ گه‌له‌كه‌ی بهێنێت، باشترین به‌ڵگه‌ بۆ ئه‌مه‌ هیتله‌ری ئه‌ڵمانیا، هیتله‌ر گه‌ل و خاكی ئه‌ڵمانیای خۆشده‌ویست، به‌ڵام خۆشه‌ویستی به‌بێ بنه‌ماو دادپه‌ره‌وه‌ری و ویژدان به‌س نیه‌، هیتله‌ر سه‌ركردایه‌تی هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی ئه‌ڵمانیای كرد، بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی ئه‌ڵمانیا و گه‌له‌كه‌ی له‌گه‌ڵ جیهاندا جه‌نگا، به‌ڵام له‌ كۆتایدا به‌هۆی جه‌نگی جیهانی دووه‌مه‌وه‌ ئه‌ڵمانیای وێران كرد، چونكه‌ بنه‌مای دادپه‌روه‌ری له‌سه‌ر ئاستی مرۆڤایه‌تی په‌یڕه‌و نه‌ده‌كرد، هه‌روه‌ها ویستی له‌سه‌ر حسابی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌ڵمانیا به‌ ئاواته‌ شه‌خسیه‌كانی بگات،بۆیه‌ هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی هه‌ڵگری بنه‌ماو پێوه‌ر و به‌رنامه‌ی فه‌رمانڕه‌وایه‌تی نیه‌.

،،

ده‌توانین بڵێین عه‌ره‌ب له‌ چه‌ندین قۆناغی پێشكه‌وتوودا زۆر باش له‌ هه‌ستی نه‌ته‌وه‌ییدا پێگه‌یشت، ئه‌ویش به‌هۆی ئه‌زمون و موعانته‌كانیدا بوو.

ئه‌و كاته‌ی جه‌مال عه‌بدولناسر جه‌نگی یه‌مه‌نی دۆڕاند و له‌ جه‌نگی 67 یشدا شكستی هێنا، هه‌روه‌ها كاتێك خه‌ڵكی له‌ سه‌رده‌می ڕژێمه‌كانی به‌عس له‌ سوریا و عیراق دووركه‌وتنه‌وه‌، له‌و كاته‌دا خه‌ڵك باوه‌ڕی به‌ هه‌ستی عه‌ره‌بچێتی نه‌ما، چونكه‌ به‌عس به‌ ناوی نه‌ته‌وه‌ په‌رستیه‌وه‌ عیراقی وێران كرد.

ئه‌وروپا كاتێك پێگه‌یشت ، كه‌له‌ جه‌نگی جیهانی دووه‌مدا مه‌ترسیه‌كانی دروشمی نه‌ته‌وه‌یی شۆڤینی زانی، ئه‌وروپا وازی له‌ دروستكردنه‌وه‌ی سنوری نێوان وڵاتان هێنا كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای نه‌ته‌وه‌یی دروست كرابوون، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌وروپای ئێستا به‌ جیاوازی نه‌ته‌وه‌كانیه‌وه‌ یه‌كگرتوون، به‌ ئۆتۆمبێل چه‌ندین وڵاتی ئه‌وروپام كردووه‌، كاتێك له‌ فه‌ره‌نساوه‌ چوومه‌ ناو خاكی به‌لجیكاوه‌ هیچ خاڵێكی سنوریم نه‌بینی، ڕێگاكان هه‌ر به‌رده‌وام بوون، ته‌نها له‌لای شه‌قامه‌كان شۆفێر بۆردێك ده‌خوێنێته‌وه‌، كه‌ له‌سه‌ری نوسراوه‌" تۆ چویته‌ خاكی به‌لجیكاوه‌، پابه‌ندی ئه‌و خێراییه‌ به‌، كه‌ له‌یاسای به‌لجیكه‌دا دیاری كراوه‌، نه‌ك فه‌ره‌نسا".

گله‌یی له‌ كورد مه‌كه‌ن كه‌ بۆ ماوه‌یه‌كه‌ له‌گه‌ڵ دروشمی نه‌ته‌وه‌ییدا ده‌ژین، هه‌ر وه‌ك چۆن عه‌ره‌ب له‌كاتی دوژمنكاری سێ لایه‌نه‌كه‌ دژی میسر له‌ ساڵی 1956دا له‌گه‌ڵ دروشمی نه‌ته‌وه‌ییدا ده‌ژیان، ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌تی مهاباد كه‌ له‌ چله‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا دروستبوو، بیتوانیایه‌ به‌رده‌وام بێت و بمایه‌، له‌وه‌یه‌ ئێستا كورد باوه‌ڕی به‌ هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی نه‌مایه‌،چونكه‌ بنه‌ماكانی هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی نه‌ده‌ما، ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ له‌و كاته‌دا یان دواتر ڕێگری ده‌كرد له‌ دیكاتۆرێكی سته‌مكار فه‌رمانڕه‌وایه‌تیان بكات، وه‌ك ئه‌وه‌ی سه‌دام له‌ عیراق ده‌رحه‌قیان ئه‌نجامی دا. به‌شێوه‌یه‌كی گشتی چه‌مك و بنه‌مای دیموكراتی تاكو ئێستا له‌ عه‌قڵیه‌تی زۆرینه‌ی سه‌ركرده‌كانی وڵاتانی ناوچه‌كه‌دا غائیبه‌،له‌وه‌یه‌ پێویستمان به‌ چه‌ندین ده‌یه‌ هه‌بێت، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و بنه‌مایه‌ پێبگه‌ن، به‌شێوه‌یه‌ك به‌ته‌واوی په‌یوه‌ست بن به‌ پێوه‌رمان بۆ مرۆڤایه‌تی و ڕێزگرتنی و ڕێزگرتن له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی و فكر و ئازادی كه‌سێتیه‌وه‌،تاكو ئێستا به‌داخه‌وه‌ ئه‌م بنه‌مایه‌ له‌لای كورد و عه‌ره‌بی عیراق غائیبه‌. من ناتوانم له‌سه‌رحه‌ز و هه‌ستی نه‌ته‌وه‌ییان كه‌ خه‌باتێكی زۆریان بۆی كردووه‌، گله‌یی له‌ كورد بكه‌م، پرۆسه‌ی ئه‌نفال و كۆمه‌ڵكوژی هه‌ڵه‌بجه‌ باشترین گه‌واهی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ چۆن رژێمی نه‌ته‌وه‌یی عه‌ره‌ب، ڕووبه‌ڕووی ویستی نه‌ته‌وه‌یی كورد بۆته‌وه‌، مافی به‌ خۆی داوه‌ هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی خۆی به‌سه‌ر هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی كوردا زاڵ بكات و ڕێگا نه‌دات وه‌ك ئه‌و گوزارشت له‌ هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی خۆی بكات.

،،

بۆیه‌ من ناكۆكم له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ پێیان وایه‌، به‌هۆی به‌شداریان له‌ ڕیفراندۆمدا، پێویسته‌ كوردی عیراق سزا بدرێن.

زۆر ڕوونه‌ كه‌ مافی چاره‌ی خۆنوسین، مافێكی سروشتیه‌ و یاسا نێوده‌وڵه‌تیه‌كان ڕێگایان پێیداوه‌، به‌ڵام من له‌گه‌ڵ كوردا ناكۆكم له‌سه‌ر داواكاریان بۆ دروستكردنی كیانێكی سه‌ربه‌خۆی كوردی له‌م كاته‌ مه‌ترسیداره‌دا، چونكه‌ ئه‌مه‌ پلانی ئیسرائیله‌ بۆ دابه‌شكردنی ناوچه‌كه‌ بۆ چه‌ند ده‌وڵه‌تۆكه‌یه‌ك، كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای تائیفی و نه‌ته‌وه‌یی و ململانێی نێوانیان دابمه‌زرێنرێن، بۆ ئه‌مه‌ش باشترین به‌ڵگه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ جگه‌ له‌ ئیسرائیل هیچ ده‌وڵه‌تێكی دیكه‌ پشتگیری له‌ دروستبوونی ده‌وڵه‌تی كوردی نه‌كرد، ئایا ئه‌م پشتگیریه‌ له‌ خۆشه‌ویستی ئیسرائیل بۆ كورد بوو؟

وه‌ڵام: نه‌خێر، به‌ڵكو ئه‌و پشتگیریه‌ به‌ ئامانجی دروستكردنی ده‌وڵه‌تێكی كوردی بوو، كه‌ له‌گه‌ڵ عیراقی عه‌ره‌بی و سوریا و ئێران و توركیادا بكه‌وێته‌ ململانێی و جه‌نگه‌وه‌، كه‌ بێگومان ئه‌مه‌ش بۆ هێنانه‌دی ئامانجه‌ دووره‌كانی ئیسرائیله‌. سیاسیه‌كانی كورد ئه‌وه‌یان زانی كه‌ كه‌ له‌ حساباتیان بۆ ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆم هه‌ڵه‌بوون، هه‌روه‌ها له‌ كرده‌وه‌یان په‌شیمان بوونه‌وه‌،گه‌وره‌ترین هه‌ڵه‌ی عه‌ره‌ب ئه‌وه‌ بوو كه‌ به‌هۆی ڕووداوه‌كانی ئه‌م دوایانه‌وه‌ له‌ كورد توڕه‌ بوون، پێوویسته‌ ئێمه‌ هه‌ست به‌ به‌رپرسیارێتی بكه‌ین ده‌ستمان بۆ گه‌لی كورد درێژ بكه‌ین، چونكه‌ ناكۆكی ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌واندا نیه‌، به‌ڵكو له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌نه‌دایه‌ كه‌ هه‌ستی شۆڤێنی كورد به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن و به‌م حاڵه‌ی ئێستایان گه‌یاندوون، ده‌توانین ڕووبه‌ڕووی پلانی ئه‌وانه‌ ببینه‌وه‌، به‌ڵام ڕووبه‌ڕووی كورد نا، مامه‌ڵه‌ی خراپی ئێمه‌ له‌گه‌ڵ كورد وا ده‌كات زیاتر لێمان دوور بكه‌ونه‌وه‌ و زیاتر په‌یوه‌ستی ئه‌وانه‌ بن كه‌ هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی شۆڤینیان ده‌جوڵێنن، به‌مه‌ش هاوكاری ئیسرائیل ده‌بین بۆ هێنانه‌دی ئامانجه‌كانی كه‌ قوڵكردنه‌وه‌ی ململانێی نێوان نه‌ته‌وه‌ی ده‌وڵه‌ته‌كانی ناوچه‌كه‌یه‌.

پێویسته‌ به‌رنامه‌مان به‌رنامه‌ی پێغه‌مبه‌ری خودا محمد (درودی خوای له‌سه‌ر بێت) بێت ،كه‌ خراپه‌ به‌ چاكه‌ لابه‌رین، كاتێك فه‌تحی مه‌كه‌ی كرد، فه‌رمانی به‌ عه‌لی كرد كه‌ دروشمی ( ئه‌مڕۆ ڕۆژی به‌به‌زه‌ییه‌، ئه‌مڕۆ جێگای پێشێلكاری ده‌گرێته‌وه‌) به‌رز بكاته‌وه‌،ئه‌مه‌ له‌گه‌ڵ بێ باوه‌ڕو دوژمنه‌كانیدا بوو، ئه‌ی ئێمه‌ و كورد كه‌ هاوڵاتی یه‌ك وڵاتین و مێژووی هاوبه‌شمان هه‌یه‌، هه‌ردووكمان به‌ده‌ست ڕژێمه‌كه‌ی سه‌دامه‌وه‌ ناڵاندومانه‌،ناكرێت ئه‌و ماوه‌یه‌ برایه‌تیه‌ له‌ بیر بكه‌ین، ده‌بێت ده‌ستی برایه‌تی بۆ كورد درێژ بكه‌ین، ئه‌گه‌ر هه‌ندێكیان مامه‌ڵه‌یه‌كی هه‌ڵه‌یان كردبێت و بۆ سه‌ربه‌خۆیان پشتگیری ئیسرائیلیان كردبێت، به‌ڵام ئیسرائیل وازی لێهێنابن، ئه‌وان ئێستا برای ئێمه‌ن، ئێمه‌ هاوڵاتی یه‌ك وڵاتین، داهاتوومان یه‌كه‌، ئه‌گه‌ر ڕێكاره‌كانی بانكی ناوه‌ندی زیانی به‌ كورد گه‌یاندبێت، ئه‌وا منیش ده‌نگم ده‌خه‌مه‌ پاڵ ده‌نگی برام لوئه‌ی خه‌تیب بۆ وه‌ستاندنی ئه‌و ڕێكارانه‌.

با به‌برایه‌تی و خۆشه‌ویستیه‌وه‌ بژین ڕۆڵه‌ی یه‌ك نیشتیمانین.

 

author photo

نوسەر و رۆژنامەنوس

 بروانامەی بەکالۆریۆس لە زمان و ئەدەبی عەرەبی