كاریزمایه‌كى سیاسی له‌ ته‌نیشت خومه‌ینیدا

موفتى زاده‌، له‌كۆتایی ته‌مه‌نیدا بوو به‌ عارف؟

كاریزمایه‌كى سیاسی له‌ ته‌نیشت خومه‌ینیدا

907 خوێندراوەتەوە

موفتى زاده‌ نه‌ سیاسییه‌ك بوو كه‌ پراگماتیانه‌ بۆ شته‌كان بڕوانێت، نه‌ عاریفێك بوو سوچى زوهد به‌رنه‌دات، موفتى زاده‌ پیاوێك بوو كۆكه‌ره‌وه‌ى ده‌یان سیفه‌تى لێكچوو بوو.

زۆر وتراوه‌ له‌باره‌ى موفتى زاده‌وه‌، له‌باره‌ى دیندارى و نه‌ته‌وایه‌تى و خاكى بوون و زۆر شتى دیكه‌یه‌وه‌، به‌ڵام زۆرجار ئه‌م پیاوه‌ گه‌وره‌یه‌ له‌هه‌ندێ شتى لاوه‌كیدا بچوك كراوه‌ته‌وه‌‌.

 

،،

 له‌یه‌ك كاتدا هه‌م رابه‌رێكى سیاسی و هه‌م رابه‌رێكى رۆحى بووه‌.

موفتى زاده‌ كێ بوو؟

 چه‌ند رۆژێك‌ به‌سه‌ر  كۆچى دوایی ئه‌حمه‌دى موفتى زاده‌ تێپه‌ریوه‌، ئه‌م رۆژانه‌ هاوفكران و هه‌وادارانى ناوبراو به‌ وێنه‌و وته‌كانى یادى ده‌كه‌نه‌وه‌، به‌ڵام ده‌كرێ گه‌وره‌تر له‌م وێنه‌یه‌ سه‌یرى ئه‌و شه‌هیده‌ بكه‌ین.

 

به‌داخه‌وه‌ زۆرجار وێنه‌ی موفتى زاده‌ وا نیشان ده‌درێت، كه‌ عارفێكى عه‌یاره‌ 24 بێت و هه‌میشه‌و هه‌رده‌م سه‌رقاڵى ته‌واشیح و لا‌واندنه‌وه‌ و كۆرى زیكرى بووبێت.

موفتى زاده‌ ئه‌م لایه‌نه‌ى به‌گرنگ زانیوه‌ بۆ په‌روه‌رده‌و ده‌رونێكى سازگار، هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌هلى زیكرو ده‌نگى شمشاڵ و نه‌ى و ده‌فدا ده‌ر‌كه‌وتووه‌، به‌ڵام پیاوێكى مه‌یدانى كاریگه‌رو گه‌وره‌ش بووه‌.

 

 

،،

وێنه‌كانى پێش زیندان و دواى زیندانى موفتى زاده‌ ته‌نها له‌رووى شێوه‌وه‌ جیاواز بوون، گه‌رنا له‌ ناوه‌رۆكدا ته‌عبیریان له‌یه‌ك كه‌س ده‌كرد كه‌ یه‌ك ئامانجى دیارى كراوى هه‌بووه‌.

 

موفتى زاده‌ و فكرى سیاسی؟

فاروقى فه‌رساد یه‌كێك له‌ خوێندكاره‌كانى موفتى زاده‌ (كه‌ ئه‌ویش شه‌هیدكرا)، ده‌ڵێت: جارێكیان له‌ تارانه‌وه‌ هه‌ندێ مامۆستاى زانكۆ هاتن بۆ سنه‌ بۆ ماڵى كاك ئه‌حمه‌دى موفتى زاده‌، له‌گه‌ڵ كاك ئه‌حمه‌د چه‌ند سه‌عاتێك گفتوگۆو دیالۆگێكى زۆر قوڵیان كرد له‌باره‌ى فكرى سیاسی ماركس و ماركسیزم، و ئێمه‌ زۆر تێنه‌گه‌شتین، دواتر به‌ كاك ئه‌حمه‌دمان وت: ئه‌رێ كاكه‌ گیان ئه‌وه‌ باسى چیتان ئه‌كرد؟. كاكه‌ش به‌ پێكه‌نینه‌وه‌ وتى: من ئه‌مه‌ش ئه‌زانم..!

 

واته‌ موفتى زاده‌ خه‌مى خه‌ڵك و نه‌ته‌وه‌كه‌ى وای لێكردبوو ئه‌و به‌رگه‌ ئه‌شرافى و چینایه‌تییه‌ فڕێ بدات و وه‌ك خۆى ده‌ڵێت: جلێكى كرێكارانه‌ى سنه‌ییانه‌ له‌به‌ر بكات و بچێته‌ ناو خه‌ڵك قسه‌ بكات، بۆیه‌ دیوه‌ فكرییه‌ قوڵه‌كه‌ى ده‌شارێته‌وه‌، و كاتێكیش ده‌رده‌كه‌وێت قوتابییه‌كانى لایان سه‌یره‌.!

 

یان یه‌كێكى دیكه‌ له‌ خوێندكاره‌كانى ده‌گێرێته‌وه‌: كاك ئه‌حمه‌د ئاماده‌كردنى خواردن و ئیش و كارى رۆژانه‌ى له‌نێوانمان دابه‌شكردبوو، رۆژێكیان نۆبه‌ى خۆى بوو خواردن ئاماده‌ بكات بۆمان، له‌یادمه‌ به‌ده‌م شۆربا ئاماده‌كردن و كه‌وچك رادان له‌ مه‌نجه‌كه‌ڵه‌كه،‌ باسى ماتریاڵیزمى مێژووى بۆ ده‌كرین به‌ زمانێكى ساده‌ و شیرین تاكو تێ بگه‌ین.

 

ئه‌م باگراونده‌ فكرى و سیاسییه‌ى موفتى زاده‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ ئه‌و ساڵانه‌ى كه‌وا به‌رپرسى ده‌فته‌رى حزبى دیموكرات بووه‌ له‌ تاران و سه‌رقاڵى خوێندنه‌وه‌ى دوكترینه‌ سیاسیه‌كانى ماركسیزم و بیرمه‌ندانى كۆنى یۆنان و رۆژئاوا بووه‌.

 

دواتر له‌ كتێبێكدا به‌ناونیشانى ((حكومه‌تى ئیسلامى)) تێزو دیدى خۆى بۆ حكومه‌ت و جۆره‌كانى ده‌خاته‌ روو، كه‌ به‌ روونى گه‌وره‌یی فكرى سیاسیى ئه‌م پیاوه‌ت بۆ ده‌رده‌كه‌وێت.

 

،،

 كۆكه‌ره‌وه‌ى سیاسه‌تى واقیعى و تیۆرى بوو

 

سیاسییه‌كى كردارى

 موفتى زاده‌ پیاوێكى تیۆرى نه‌بووه‌، له‌گه‌ڵ فكرو قسه‌كانیدا، پارچه‌یه‌ك بووه‌ له‌ كردارى كاریگه‌رو ناوازه‌و جوان، كه‌ تاكو ئێستاش هێشتا كاریگه‌رى له‌سه‌ر ده‌یان و بگره‌ هه‌زاران كه‌سى دیكه‌ به‌ جێ هێشتووه‌.

 

راسته‌ ئه‌و له‌ سنه‌ و له‌سه‌ره‌تاى كاریدا، مه‌كته‌ب قورئان داده‌مه‌زرێنێت و به‌ته‌نها سه‌رقاڵى په‌روه‌رده‌و ته‌زكییه‌ ده‌بێ، به‌ڵام وه‌ك خۆى ده‌ڵێت: له‌گه‌ڵ هه‌ڵگیرسانى شۆرشى گه‌لانى ئێران دێته‌ سه‌ر شه‌قام و هاوشانى هاوشارییه‌كانى ده‌نگى به‌رزى دژى زوڵم و سته‌مى سیسته‌مى پاشایه‌تى به‌رز ده‌كاته‌وه‌.

 

هه‌رچه‌نده‌ پێش هاتنه‌ سه‌ر شه‌قام و تێكه‌ڵاو بوونیشى له‌گه‌ڵ راپه‌رین و شۆرش و سیاسه‌تدا، موفتى زاده‌ سیاسه‌تى به‌واتایه‌كى دیكه‌ و باشتر كردووه‌، چونكه‌ سیاسه‌ت ئه‌گه‌ر چه‌ند ئاستێكى هه‌بێت ئه‌وا موفتى زاده‌ له‌ناو ژووره‌كانى مه‌كته‌ب قورئان له‌ ئاستێكى نزمدا سه‌رقاڵى ته‌جنید و پێگه‌یاندنى سه‌ركرده‌و خه‌ڵكانێكى گه‌وره‌ بووه‌ بۆ كۆمه‌ڵگا. 

،،

 نه‌وشیروان موسته‌فا غه‌درێكى زۆر گه‌وره‌ى له‌ موفتى زاده‌ كردووه‌.

هه‌ستى نه‌ته‌وایه‌تى موفتى زاده‌

نه‌وشیروان موسته‌فا له‌ كتێبى په‌نجه‌كان یه‌كتر ده‌شكێنن، باس له‌ موفتى زاده‌ به‌شێوه‌یه‌ك ده‌كات كه‌ ناوبراو خه‌مى نیشتمان و نه‌ته‌وایه‌تى زۆر گرنگ نه‌بووه‌ لاى و زۆرتر وه‌ك پیاوێكى ئایینى پێناسه‌ى ده‌كات.

 

به‌ڵام ئه‌م حوكمدانه‌ى نه‌وشیروان موسته‌فا غه‌درێكى ئێجگار گه‌وره‌یه‌ له‌ پیاوێك كه‌ له‌سه‌ر داواكردنى خودموختارى بۆ نه‌ته‌وه‌كه‌ى زیندانى ده‌كرێت و دواى ده‌ ساڵ شه‌هید ده‌بـێ.

 

پێده‌چـێت گوناهى نه‌وشیروان موسته‌فاش كه‌متر بێت، چونكه‌ ئه‌وكاته‌ ئه‌و له‌گه‌ڵ ماركسییه‌كانى ئێران په‌یوه‌ندى هه‌بووه‌ و ئه‌وان (ماركسییه‌كان) به‌هۆكارى جه‌نگى ساردیان له‌گه‌ڵ موفتى زاده‌ زانیارى ناراستیان له‌باره‌وه‌ داوه‌. 

 

 

سیالیزمه‌ى فكرى موفتى زاده‌ و كاریزمایی

نه‌هێشتنى سته‌مى مه‌زهه‌بى و نه‌ته‌وایه‌تى و چینایه‌تى، دروشمه‌ سه‌ره‌كییه‌كانى موفتى زاده‌ بوون و هه‌تاكو مرد كارى جدى بۆ كرد، به‌شێوازێك كه‌ نه‌فره‌تى له‌ هه‌ر سێ شێوازى سته‌مه‌كه‌ ده‌كرد، به‌فكرو كردارو وتار رووبه‌روویان ده‌بوویه‌وه‌.

 

ئه‌م ئه‌كتیفیستییه‌ى موفتى زاده‌ له‌گه‌ڵ سیفه‌ته‌ تایبه‌ته‌ خواپێداوه‌كانى، وایلێكردبوو كه‌ ببێت به‌ كاریزمایه‌كى سیاسی له‌ته‌نیشتى خومه‌ینى ده‌ربكه‌وێت و ناوى بێت. و بتوانێ نوێنه‌رایه‌تى باڵ و به‌شێكى زۆرى نه‌ته‌وه‌ی كورد بكات له‌ رۆژانى شۆرش.

هه‌روه‌ك یه‌كێك له‌ دروشمه‌كانى سه‌رده‌مى شۆرشى گه‌لانى ئێران بریتى بووه‌ له‌ ( كۆمارى ئیسلامى كاك ئه‌حمه‌دو خومه‌ینى).

 

به‌ڵام دواتر به‌وته‌ى موفتى زاده‌ خومه‌ینى راستگۆ نابێت له‌گه‌ڵ كوردو رێك ناكه‌وێت له‌گه‌ڵیاندا، ئه‌مه‌ش وا ده‌كات موفتى زاده‌ بێده‌نگ نه‌بێت و تاكو پله‌ى شه‌هیدى دژى خومه‌ینى بروات. 

،،

عارفانه‌ مامه‌ڵه‌ى له‌گه‌ڵ بابه‌ته‌ سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ده‌كرد، وه‌ك خۆى ده‌یوت: نه‌یده‌توانى درۆ له‌گه‌ڵ به‌رامبه‌رو نه‌یاره‌كانیدا بكات.

 

موفتى زاده‌ بوو به‌ عارف؟

به‌داخه‌وه‌ ئه‌مرۆ له‌نێو ئێمه‌دا موفتى زاده‌ ته‌نها به‌ شیعرو هه‌ڵبه‌ست و لاواندنه‌وه‌ و وێنه‌ عیرفانییه‌كه‌ى دواى زیندانى ده‌ناسرێته‌وه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش تێنه‌گه‌شتنه‌ له‌ موفتى زاده‌.

 

راسته‌ موفتى زاده‌ وه‌ك نه‌وره‌سى حا‌شا له‌ سیاسه‌ت ده‌كات و ده‌ڵێت: ئه‌گه‌ر دینێكى به‌هێزو شاره‌زاییه‌كى باشت نه‌بێت سیاسه‌ت مه‌كه‌ و مه‌چۆ نێو كارى سیاسی چونكه‌ دواجار هه‌م دین و هه‌م خۆشت له‌ده‌ست ده‌ده‌یت.

به‌ڵام ئه‌وه‌ش ده‌ڵێت: ئه‌گه‌ر جارێكى دیكه‌ پێویست بكاته‌وه‌ و شۆرش به‌رپار ببێته‌وه‌ له‌ ئێران ئه‌وا ده‌چمه‌وه‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان و داواى مافى گه‌له‌كه‌م ده‌كه‌م.

لێره‌دا ده‌توانین ئه‌وه‌ بڵێین: موفتى زاده‌ نه‌ عارف بووه‌ و نه‌بووه‌ به‌ عارف له‌ رۆژه‌كانى كۆتایی ته‌مه‌نیدا (وه‌كو هه‌ندێ باسى ده‌كه‌ن) به‌ڵكو هه‌ر ئه‌و كاره‌ى كردووه‌ كه‌ پێش شۆرش ده‌یكرد، و وه‌كو خۆشى ده‌ڵێـت: ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر كاره‌ گرنگ و سه‌ره‌كییه‌كه‌مان كه‌ ته‌زكییه‌ نه‌فس و ده‌عوه‌تى دیگه‌رانه‌..

   

كه‌واته‌ سیاسه‌ت و كارى سیاسی و پێگه‌یاندنى تاكه‌كانى كۆمه‌ڵگا، به‌شێكى‌ ده‌رونى و دانه‌براوى فكرو كردارى موفتى زاده‌ بووه‌ به‌ڵام به‌پێى قۆناغه‌كان له‌نێوان ته‌زكییه‌ و سیاسه‌تدا پێش و پاشى خستوون.

 موفتى زاده‌ باوه‌رى ته‌واوى وابووه‌ كه‌ ده‌بێ مرۆڤ ئاماده‌ بكرێت، ئینجا له‌ كۆمه‌ڵگادا ئه‌ركى سیاسی پێ بسپێردرێت، بۆ ئه‌وه‌ى بتوانێ سه‌ركه‌وتوو بێت.

 

رۆحى سازگارو هه‌ستى ناسك و ساده‌یی و خاكى بوون و جوان بینى و ئیستاتیكاى موفتى زاده‌ وایكردووه‌ كه‌ هه‌میشه‌ وه‌ك رابه‌رێكى رۆحى سه‌یر بكرێت، گه‌رنا له‌رووى سیاسی و كردارى و خزمه‌تى كۆمه‌ڵگاشه‌وه‌ هیچى كه‌متر نییه‌ له‌ رابه‌ره‌ سیاسییه‌كانى سه‌رده‌مى خۆى له‌ رۆژهه‌ڵاتى كوردستان.

 

له‌رۆژى 9/2/1993 دواى زیندانیكردنى موفتى زاده‌ بۆ ماوه‌ى 10 ساڵ له‌لایه‌ن حكومه‌تى ئێرانه‌وه‌، له‌ته‌مه‌نى 60 ساڵیدا وه‌فاتى كرد. 

 

author photo

ماسته‌ر له‌ زانسته‌ رامیارییه‌كان

ئه‌ندامى كاراى سه‌ندیكاى ڕۆژنامەنووسانی کوردستان