ماكس هۆركهایمەر: ڕەشبینیی شۆڕشگێڕانە

ماكس هۆركهایمەر: ڕەشبینیی شۆڕشگێڕانە

791 خوێندراوەتەوە

 ئینگار زۆلتی

و. لەئینگلیزییەوە: پێشڕەو محەمەد

 

ماكس هۆركهایمەر، یەكێك لە دامەزرێنەرانی قوتابخانەى فرانكفورت، ئەمڕۆ وەك شیكەرەوەیەكی دووربین و بەرچاوی كولتووری دەسەڵاتخوازیی ستایش دەكرێت. بەڵام ڕوانگەى هەمیشە-ڕەشبینەكەی هۆركهایمەر ڕەنگدانەوەی شكستە سیاسییەكانی سەردەمەكەى خۆی– و بەگشتیی ڕوانگەى یەك-ئاراستەى شكستی كارایی چینی كرێكار بوو.

 

قوتابخانەى فرانكفورت لەسەر زۆر شت ستایش و سەرزەنشت كراوە. ئەو ترس و تۆقینەى ئەمڕۆ بەهۆى "ماركسیزمی كولتووریی"ـەوە بڵاو دەكرێتەوە، دەكرێت زۆر كاریگەر و بەرچاوترینیان بێت. ویلیام لیند [ڕاستڕەوی سپی پێستی ئەمریكیی]، ستراتیژیستی ڕاستڕەو، كاری پێكەوەیی و هاوبەشی قوتابخانەكەی لەگەڵ كەمپەكانی زانكۆ[ی فرانكفورت] بە "كۆریا چكۆلە بەچەنگەپشیلە داپۆشراوەكانی باكوور" دەچوێنێت، كە خاوەن ستەمكاریی گریمانەیی دروستیی و نەزاكەتی سیاسییە. ڕاوێژكاری باڵادەستیی پیاوی سپی پێستی هاووڵاتییە كۆنزەرڤاتیڤەكان گلەیی لەوە كردووە كە ڕەخنەى قوتابخانەكە لە ئۆتۆریتاریانیزم (دەسەڵاتخوازیی) بەرەى ڕاستڕەو – كە لەلایەن بیانییە بەڕەگەز جولەكەكانەوە نووسراوە – "خیانەتێك بوو لەدژی دەستووری ئەمریكا و لەدژی ئەمریكا خۆی".

نەك تەنها شیكاریی قوتابخانەى فرانكفورت بۆ ئۆتۆریتاریانیزم ئەمڕۆ قوتابخانەكە وەك شتێكی هەنوكەیی پیشان دەدات، بەڵكو ماوەیەكی زۆرە لە ئەكادیمیادا وەك یەكێك لە گرنگترین ڕەخنەكان لە مۆدێرنیتە، شوێنێكی زۆری بۆ خۆى داگیركردووە – بەم سوود و قازانجەوە، بەپێچەوانەى پۆستمۆدێرنیزم، لەگەڵ هێرشكردنی بۆسەر فەلسەفەى ڕۆشنگەریی، لەهەمانكاتیشدا ئەو فەلسەفەیە لەخۆیدا پیشان دەداتەوە. میشێل فوكۆ، لە كۆتایی ژیانیدا دەیگوت حەزی كردووە لەكاتی زۆر زیاتر لەبارەى ئەم قوتابخانەیەوە، خۆیدا بزانێت.

فوكۆ ئاراستەكەى خۆی بە نزیك لە تیۆرەى قوتابخانەى فرانكفورت دەبینی سەبارەت بەوەى چۆن باڵادەستیی مرۆڤایەتیی بەسەر سروشتدا لەڕێگای مەعریفە و تەكنەلۆژیاوە بووەتە ئامرازێك بۆ باڵادەستبوون بەسەر مرۆڤەكاندا لەلایەن مرۆڤەكانی دیكەوە. لەبەر ئەم هۆیانە، قوتابخانەى فرانكفورت بەشێوەیەكی بەرفراوان وادەبینرێت ببێتە گرنگترین گەشەى ماركسیزمی ئەڵمانیای خۆرئاوا دوای جەنگ. ئەمە بووەتە هۆى ئەوەی چالاكوانان و لاوانی ڕادیكاڵ بەدوای نووسراوەكانی ماكس هۆركهایمەر، تیۆدۆر ئادۆرنۆ، هێربەرماركوزە و ئەوانیدیكەدا، بەماوەیەكی زۆر دوای مردنیشیان، بگەڕێن.

بەڵام لێرەدا شتێكی نادروست هەیە. بەڕادەیەك، سەركەوتنی قوتابخانەى فرانكفورت دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ڕاستییەى زۆرێك لە بیرمەندەكانی (لەزۆر حاڵەتدا، هەم جولەكە و هەم چەپ) لە تاراوگەى وڵاتانی ئینگلیززمان بوون دوای ئەوەى نازییەكان دەسەڵاتیان بەدەستەوە گرتبوو. لێرەدا، ئەوان كۆمەڵە پەیوەندییەكی گرنگیان دامەزراند، بە زمانی ئینگلیزیی شتیان بڵاودەكردەوە و لەهەندێك حاڵەتدا، وەك هێربەرت ماركوزە، تەنانەت دوای ئەوەى ئەوروپا لە چنگی فاشیزم ڕزگاركرا، هەر لە ویلایەتە یەكگرتووەكان مانەوە.  

بەڵام ئەگەر قوتابخانەى فرانكفورت جەختی لەسەر ئەوە كردبێتەوە كە دەبێت هەموو تیۆرەكان بەشێوەیەكی تایبەتی مێژوویی دەرك بكرێن، ئەوا مۆركی ماركسیزمی ئەوانیش، بەدەگمەن دەخرێتە نێو سیاقی شایستەى مێژوویی خۆیەوە.

بەتایبەت لێرەدا گرنگە بەهۆى سەرهەڵدانی بەرەى ڕاستڕەوییەوە – و، لەڕاستیدا، كاریگەریی قوتابخانەى فرانكفورت لەسەر ئەكادیمییە ڕادیكاڵە هاوچەرخەكان – دووبارە گرنگیدانەوە بە تێگەیشتنی هۆركهایمەر و ئادۆرنۆ لە فاشیزم و ئۆتۆریتاریانیزم سەریهەڵداوەتەوە. بەڵام كاتێك ئێمە دەستدەكەین بە بەمێژووییكردن (historicize)ی بەرهەمەكانی ڕۆشنبیرانی قوتابخانەى فرانكفورت، ئەوا كەموكورتیی و نوقسانیی ڕوانگەكانیان دەبینین. ئەمە بەتایبەت بەهۆى ئەو سیاقەوەیە كە ئەوان تیایدا دەیاننووسی – و ئەو گریمانانەى لە شكستە بەرچاو و گەورە مێژووییەكانەوە سەریانهەڵدا كە بزووتنەوەى سۆسیالیستیی ناو جەنگ بەدەستییەوە دەیناڵاند.

 

هۆركهایمەری لاو

ماكس هۆركهایمەر وەك كوڕی ملیۆنێر و وەبەرهێنەرێكی سەرمایەداری جولەكەى ئەڵمانیی، لە شتوتگارت، لەدایكبوو. لەنێو ژینگەیەكی بۆرژوازییدا گەورە بوو و مەشق و ڕاهێنانی ئەوەى پێكرابوو ببێتە بزنسمان، بەڵام پاشان خزێنرابووە نێو جەنگی یەكەمی جیهانەوە. لەگەڕانەوەیدا بڕیاریدا – بەگشتیی بەپێچەوانەى خواستی باوكییەوە – ببێتە فەیلەسوف، كە بەهۆى گرنگیدانی بە شۆپنهاوەر، ئەم خولیایەى تێدا دروستببوو. دواتر لە میونشن، فرانكفورت و لەگەڵ مارتین هایدیگەری قوتابییەكەى ئیدموند هوسەرڵ، فەلسەفەى لە فرایبورگ خوێند. ئەزموونی پەرتەوازەیی و فەوزای دوای 1918ی شۆڕشی كۆمەڵایەتیی و دژەشۆڕشی پرۆ-فاشیستیی، دواجار هۆركهایمەری بەرەو كاڕڵ ماركس برد.

هۆركهایمەر هەرگیز بەشێوەیەكی بەرچاو لەڕووی سیاسییەوە بەشداریی نەكرد – سۆسیال دیموكراتەكان (SPD)ی بەهۆى بەدەستەوەدانی هەڵوێستی دژەجەنگیان لە 1914 ڕەتدەكردەوە، و هەروەها هەرگیزیش نەچووە ناو پارتی كۆمۆنیستەوە (KPD)، چونكە حەزی بە یەكێتیی سۆڤێەت و چەمكی شۆڕشی توندوتیژ نەدەكرد. لە 1922دا، هۆركهایمەر تێزی دكتۆراكەى خۆی بە سەرپەرشتیاریی هانس كۆرنلیوس نووسی و لە 1925دا پۆست-دكتۆرا (هابلیتاسیۆن)ـەكەى خۆى بە كتێبێك دەربارەى ڕەخنەى هێزی بڕیاری كانت تەواوكرد. لەدواتردا بووە بەڕێوەبەری پەیمانگای توێژینەوەى كۆمەڵایەتیی تازەدامەزراو لە فرانكفورت – كە پاشان بە قوتابخانەى فرانكفورت ناسرا. لەڕێگای "ئامراز و كەرەستە ماركسیستییەكان"ییەوە، ئامانجی گشتیی هۆركهایمەر گەشەدان بوو بە ڕەخنەیەكی ماركسیستیی لە كۆمەڵگا، پشت بە ئاراستەیەكی گشتیی ببەستێت كە بەسەر جیابوونەوەى دیسپلینەریی نێوان فەلسەفە و زانستە كۆمەڵایەتییەكاندا زاڵ دەبێت.

هەر زوو ڕووداوە سیاسییەكان كۆتایی بەم نەشخەیە دەهێنن. لە 30ی كانوونی دووەمی 1933دا، ئەدۆلف هیتلەر وەك ڕاوێژكاری ئەڵمانیا بە یارمەتیی پاوڵ فۆن هیندنبورگی سەرۆكی كۆمار و كۆنزەرڤاتیڤەكان، دیاریكرا. چەند ڕۆژێك دواتر هۆركهایمەر لە ئەڵمانیا ڕایكرد، زوو پەیمانگەی توێژینەوەى زانستیی لە نیویۆرك لە شەقامی 117، وەك بەشێك لە زانكۆی كۆڵۆمبیا، دامەزراندەوە. لێرە، فریدریش پۆڵۆك، هێربەرت ماركوزە، لیۆ لوێڤنتال، ئەریش فرۆمی دەروونشیكار و پاشان تیۆدۆر ئادۆرنۆش چوونە پاڵییەوە. ئادۆرنۆ و ماركوزە لە كێبڕكێیەكی تایبەتدا بوون بۆ بەدەستهێنانی كاریگەریی و پشتیوانیی هۆركهایمەر.

لەبەرئەوە دروستبوونی تیۆری ڕەخنەیی بەگشتیی لە تاراوگەدا هاتەئاراوە.

سەرەكیترین نووسراوەكانی فرانكفورتییەكان دوای 1933 دەركەوتن:

چەند لێكۆڵینەوەیەك دەربارەى دەسەڵاتخوازیی و خێزان (1936)، ئیگۆییزم و جوڵەی ئازاد(1936)، تیۆری نەریتیی و ڕەخنەیی (1937)، جولەكەكان و ئەوروپا (1939)، دیالەكتیكی ڕۆشنگەریی (لە 1944دا نووسراوە و لە 1947دا بڵاوكراوەتەوە)، ئاوابوونی عەقڵ (1947)، چەند لێكۆڵینەوەیەك دەربارەى جیاكاریی (1949-1950) و هتد.

بەرنامەى ئیپستمۆلۆژیی قوتابخانەى فرانكفورت لەلایەن وتارە سەرەكییەكەى هۆركهایمەرەوە بەناوی "تیۆری نەریتیی و ڕەخنەیی" نووسراوە. ئەم وتارە بناغەی بۆ ڕەخنەگرتن لە "زانستە پۆزەتیڤیستەكان" واتا ڕێكخستنی زانستە كۆمەڵایەتییەكان و دانانی وەك زانستێكی سروشتیی دامەزراند. بەرگرییەكان لە تیۆریزەكردنە ئەبستراكتەكان یاخود لێكۆڵینەوە چۆنایەتییەكان – دژی باڵادەستیی میتۆدە چەندایەتییەكان – بەگشتیی دەگەڕێتەوە بۆ ئەم وتارە و دەنگدانەوەى لەم وتارەدا دەبینرێتەوە. ئەمە بناغەیەك بوو كە بەهۆیەوە یورگن هابەرماس گەشەى بە "ئاراستەی دیالەكتیكیی-ڕەخنەیی" بۆ مەعریفە، وەك ڕێگایەك بۆ دامەزراندنی جۆرێكی لێكۆڵینەوە دا كە بە مانایەكی ماركسیستیی، دیالەكتیكیی و مێژووییە. ئەمە واتا تەركیزكردن لەسەر ئەو پرۆسەى واقیعی كۆمەڵایەتیی دروستدەكەن تا ئەو هێزە كۆمەڵایەتییانە دەستنیشان بكەن كە توانای فراوانكردنی ئازادییە مرۆییەكانیان هەیە. ئەمە هەروەها بناغەى ئاراستە ڕەخنەیی و نیۆ-گرامشییەكانیشە لەنێو پەیوەندییە نێودەڵەتییەكاندا.

ڕەخنەی هۆركهایمەر ئەوە بوو كە تیۆرە نەریتییەكان، واتا لێكۆڵینەوە و توێژینەوە زانستییە باوەكان، بەشێوەیەكی بنچینەیی لەڕووی ئایدیۆلۆژییەوە كۆمەڵگای سەرمایەداریی دووبارە بەرهەم دەهێننەوە یاخود یارمەتی دروستبوونی چەوساندنەوە و پراكتیكی سەركوتی سەرمایەداریی دەدەن و ڕێگاشی بۆ هەموار دەكەن. بەپێچەوانەوە، تیۆری ڕەخنەیی كۆمەڵگا لەڕووی دیالەكتیكییەوە وەك گەشەسەندنێكی ڕوولەپێشی مێژوویی دەرك دەكات. بەم شێوەیە، تیۆرە ڕەخنەییەكان مەیلیان بەلای پراكسیسی مرۆییدا هەیە و دەستدەكەن بە كۆنسێپتوالیزەكردن و بەمەفهومیكردنی ئەو شتەى مێژوونووسی فەڕەنسیی، فێرنان برۆدل پێیدەڵێت "سنوورەكانی ئەگەر". لای هۆركهایمەر، تیۆرە باوەكان، كە بەدووی پێشبینیكردنی دەرەنجامی ئەو هەلومەرجە كۆمەڵایەتییانەوەیە كە لەسەر گریمانە ئەبستراكتەكان دەربارەى خەسڵەتە گونجێنراوە مرۆییەكان دامەزراون، ئەوا ئازادیی و سەربەستیی مرۆیی لە شیكارییەكانیان بۆ كۆمەڵگا لادەبەن. سەرەڕای ئەوە، ئەوان مەیلیان بەلای قبوڵكردنی مێژووییانەى هەلومەرجە گەشەكردووەكان وەك دەربڕینەكان و دەركەوتەكانی سروشتی مرۆییدا هەیە – و لەم ڕووەوە خۆیان لەگەڵ ڕەوشی باڵادەستدا دەگونجێنن.

ئەمە هەروەها زەمینە بۆ ڕەخنەكەى دواتری هۆركهایمەر لە عەقڵی پیشەسازیی خۆشدەكات، كە بە زمانی ئینگلیزیی، بەناوی ئاوابوونی عەقڵ (Eclipse of Reason) بڵاوبووەوە. هۆركهایمەر، لێرەدا تەركیزیشی كردووەتە سەر تێماكانی ناو دیالەكتیكی ڕۆشنگەریی، واتا چۆن بەرهەمهێنانی مەعریفە شتێكی بێلایەن نییە، بەڵكو هەمیشە بۆ هەندێك ئامانجی وەك قازانجەكانی سەرمایەداریی بەرهەم دەهێنرێت، زۆر كاریگەرتر بۆ كۆنتڕۆڵكردنی كرێكاران لە شوێنی كاركردندا یاخود كارایی دەوڵەت لە باڵادەستبووندا. هۆركهایمەر و ئادۆرنۆ لە كتێبی دیالەكتیكی ڕۆشنگەرییدا هەنگاوێكی زیاتر لەمە هەڵدەنێن، و دەڵێن ڕۆشنگەریی خەریكی لەناوبردنی خۆی بووە، چونكە ئەمە توانای چینە باڵادەستەكانی وەها هەڵكشاندنبوو مەعریفە و زانینیان لەسەر سروشت و بوونی مرۆیی بۆ بەهێزكردنی كۆنتڕۆڵ و دەسەڵاتی خۆیان بەسەر كۆمەڵگادا بەكاربهێنن.

هەردوو هاوڕێكە ماوەیەكی زۆر بوو بەدووی ئاوێتەكردنی زانستە كۆمەڵایەتییەكان و سایكۆلۆژیای فرۆیدییەوە بوون. لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا، هۆركهایمەر و ئادۆرنۆ هەوڵی شیكاركردنی ئەوەیان دا كە چۆن سایكۆلۆژیا، واتا، لێكۆڵینەوە لە وشیاریی و پاڵنەرە ناوشیارە مرۆییەكان، لەلایەن "پیشەسازیی كولتووریی"ـەوە وەك ئامرازێكی كامڵی ڕوولەهەڵكشاوی كۆنتڕۆڵی كۆمەڵایەتیی، بەخراپی بەكارهێنراوە و سوودی لێوەرگیراوە. بۆ ئەمەش، ئەوان بەتایبەت لە ڕوانگەكەیاندا تەركیزیان خستبووە سەر هۆڵیوود و ئەزموونی ڕاستەوخۆی سەرهەڵدانی جاز لە ویلایەتە یەكگرتووەكاندا. هۆركهایمەر و ئادۆرنۆ پێیانوابوو كولتوور و ئایدیۆلۆژیا بەجەوهەر پراكتیكی كۆمەڵایەتیی پەروەردەكردن و خۆراكپێدان بە قبوڵكردنی دۆخی باڵادەستی بەرهەمهێنانەوەى هێزی كاریان بۆ شیفتێكی دیكە بەدیهێناوە و ئەم هەستەیان بەهێز و پەروەردە كردووە كە هیچ ئەڵتەرناتیڤ و جێگرەوەیەك بۆ پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی سەرمایەداریی بوونی نییە.

 

بەمێژووییكردنی بیری چەپڕەو

لەم ڕووەوە بەشێوەیەكی بەرفراوان هۆركهایمەر و ئادۆرنۆ ڕەشبین ببوون بەرانبەر بە توانای چینی كرێكار بۆ زاڵبوون بەسەر سەرمایەدارییدا. بە مانایەكی دیكە، ئەوان ببوونە دوو ماركسیستی مورتەد و هەڵگەڕاوە. لە لێكۆڵینەوەكانیاندا دەربارەى خێزان و ئۆتۆریتاریانیزم، هۆركهایمەر، ئادۆرنۆ و لوێڤنتال بەو تێبینیی و ڕوانگەیەوە دەستیانپێكرد كە فاشیزم بەرهەمێكی چینی كرێكار نەبووە، بەڵكو لەهەمانكاتدا، كرێكاران لە خواست و داواكارییشیاندا پارێزراو نەبوون. ئەمجارە لێكۆڵینەوەكەیان تەركیزی كردووەتە سەر ئەوەى بۆچی بكەرەكان جیاكاریی لەدژی ڕەگەزە نەگونجاوەكان لەناو كۆمەڵگادا هەڵدەگرن و بەرگەى سیستەمێكی ئابووریی چەوساندنەوەى چینایەتیی بەشێوەیەكی سیستەماتیك و هەیمەنە دەگرن – و بۆچی هەندێكیان تەنانەت بەویست و ئارەزووی خۆشیانەوە لەناوبردن و نەهێشتنی ئازادییە مەدەنییەكانی خۆیان قبوڵ دەكەن. (ئەریش فرۆم، دەروونشیكاری قوتابخانەى فرانكفورت ناوی لەمە نابوو "هەڵاتن لە ئازادیی"). ئایا ئەمە داواكاریی نەبوو بۆ پێداچوونەوە بە ماركسیزمدا؟

لای هۆركهایمەر، خێزانی باوكسالاریی قایشی گوازەرەوە (transmission belt)ی هەڵسوكەوتی خۆبەدەستەوەدان بوو. هۆركهایمەر لە كتێبی دەسەڵاتخوازیی و خێزان (Autorität und Familie)دا دژ بە ئەرسەدۆكسییەتی لینیزیزم-ماركسیزمی ستالین و ماركسیزمی ("عەوامانەی") ئیكۆنۆمیستیی-كورتكردنەوەخوازیی چینایەتیی دەوەستێتەوە.

پرۆسەى بەرهەمهێنان كاریگەریی لەسەر خەڵك نەك تەنها بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ دادەنێت كاتێك لە شوێن و كاتی كاركردندا ئەزموونی دەكەن، بەڵكو هەروەها چۆن پرۆسەی بەرهەمهێنان بەشێوەیەكی بەهێز لەناو دامەزراوەكانی وەك خێزان، قوتابخانە، كڵێسا، دامەزراوە هونەرییەكان و هاوشێوەكانیان دەردەكەوێت.

بۆ تێگەیشتن لە كێشەى ئەوەى بۆچی كۆمەڵگایەك بەشێوەیەكی تایبەت كاردەكات، بۆچی سەقامگیرە، یاخود بۆ دەتوێتەوە و ناسەقامگیرە، ئەوا دەبێت ئێمە لە هەلومەرجی دەروونیی پەیوەندیداری بوونی مرۆیی نێو گروپە جۆراوجۆرە كۆمەڵایەتییەكان تێبگەین، و دەبێت بزانین كارەكتەرەكەیان چۆن لە پەیوەندیدا بە دەسەڵاتە كولتوورییەكانی دروستبوونی ناو زەمەنی خۆیانەوە سەریهەڵداوە. بۆ تێگەیشتن لە پرۆسەى ئابووریی وەك بناغەیەكی تایبەتی گەشەسەندنە مێژووییەكان واتای سەیركردن و بینینی ئەو پرۆسەیە لەنێو پەیوەندیی گۆڕانی خۆیدا بە هەموو بوارەكانی ژیانی كۆمەڵایەتییەوە.

لەم ڕووەوە هۆركهایمەر پێشنیاری ماركسیزمێكی نا-ئامێریی و نا-ئیكۆنۆمیستیی دەكرد. بەڵام، لە پراكتیكدا تەركیزكردن لەسەر بوارەكانی ژیانی كۆمەڵایەتیی لەسەرووی بواری بەرهەمهێنانەوە ڕێگای خۆی بۆ تەركیزكردن لەسەر هەموو شتێك – واتا لەسەر خێزان، كولتوور، ئایدیۆلۆژیا خۆشكرد بواری بەرهەمهێنان نەبێت.

،،

لێرەدا ئەو شتەى گرنگە لێی تێبگەین ئەوەیە كە ئەم میتۆدۆلۆژیا تەواو نا-ماركسیستییە هەر لە سەرەتاوە لە 1930دا خزێنرابووە نێو پەیمانگای توێژینەوەى كۆمەڵایەتییەوە.

هەروەك گوتمان، لەسەرەتاییترین بەرجەستەبوونی خۆیدا پەیمانگاكە هەوڵی ئاوێتەكردنی هەموو بوارە ئەكادیمییەكان لەپێناوی گەشەدان بە تیۆرەیەكی كامڵ، نا-ئیكۆنۆمیستیی، و نا-ماشینستیی بۆ كۆمەڵگا دابوو.

بەڵام لە بەرنامەى دامەزراندنی پەیمانگاكەدا تەنها بوار و دیسپلینەكانی وەك سۆسیۆلۆژیا، سایكۆلۆژیا، و فەلسەفە باسكرابوون. ئابووریی سیاسیی – یاخود ئەوەى لە ئەڵمانیا پێیدەگوترا Nationalökonomie (واتا ئابووریی كلاسیك) – هەر پێشتر لە بەیاننامەى ڕەسمیدا فەرامۆشكرابوو، تەنانەت ئەگەرچی ماركس هەر لە سەرەتای 1845ـەوە ڕێگای خۆی لە فەلسەفەوە بەرەو گەشەدان بە میتۆدەكەى خۆی بۆ ماتریالیزمی مێژوویی و دیالەكتیكیی لەدەوروخولی ڕەخنەى ئابووریی سیاسیی دابوو. بەڵام، لە دیالەكتیكی ڕۆشنگەرییدا، هۆركهایمەر و ئادۆرنۆ لەوەش تێدەپەڕن كاتێك پڕۆژەكەیان وەك ڕەخنە لە ناوەوەى "سۆسیۆلۆژیا، سایكۆلۆژیا، و ئیپستمۆلۆژیا"یەكدا دەستنیشانكرد.

وەك دەرەنجامێكیش، بەپێچەوانەى ئەو بیرمەندانەى دیكە كە بەشێوەیەكی نابەردەوام و بێلایەن كاریان لەگەڵ پەیمانگاكە كردبوو، وەك هێنریك گرۆسمان، هۆركهایمەر توێژینەوەى ئەزموونیی لەسەر سەرمایەداریی و قەیرانەكانی، لەسەر پەیوەندییەكانی كار/سەرمایە و دروستبوون و دابەشكردنی زیادەبەها، لەسەر بەرهەمهێنانەوەى فراوانكراوی سیستەمەكە، سروشتی هیرارشیی دابەشكردنی نێونەتەوەیی كار، ڕێكخستنی بەنێونەتەوەییكردنی سەرمایەداریی لەنێو سیستەمێكی دەوڵەت-نەتەوەكاندا، ڕیشەكانی ئیمپریالیزم و ناكۆكیی و نەیارییە نێو ئیمپریالییەكان و هتد دانەمەزراندبوو.  

ئەمەش بەڕێكەوت و لەخۆوە نەبوو. ئەم پرۆسەیە لەنزیكەوە بەسترابووەوە بەو شێواز و ڕێگایەى هۆركهایمەر و ئادۆرنۆ تیایدا نەخشەى ماركسیزم و چینی كرێكاریان كێشابوو. لای هۆركهایمەر، چینی كرێكار تەنها لەگۆشەنیگای ئەبستراكت، مێژوویی-فەلسەفییەوە بكەر/سەبژێكتێكی شۆڕشگێڕ بووە، كە لە نووسراوەكانی وەك سەرەتاكانی فەلسەفەى مێژووی بۆرژوازیی (Anfänge der bürgerlichen Geschichtsphilosophie) (1930) و ئیگۆییزم و جوڵەى ئازاد (1936)دا هۆركهایمەر تەركیزی لەسەر ئەم بابەتە چڕكردبووەوە. چینی كرێكار بەجەوهەر شوێنگرەوەیەكی بەتاڵە بۆ سەبژێكت/بكەر كە بەسەر ئەو سیستەمە كۆمەڵایەتیی و ئابوورییەدا زاڵدەبێت، كە پێیانوایە سیستەمێكی هەڵەیە. ئەگەر لە بەدیهێنانی چاوەڕوانییەكانیدا شكست بهێنێت، پاشان بەئاسانیی دەكرێت لەلایەن سەبژێكتێكی دیكەى شۆڕشەوە شوێنی بگیرێتەوە – یاخود ئەو دەرەنجامەى كە هیچ ڕێگایەكی دەرچوون (لەسەرمایەداریی) بوونی نییە.

ئەمەش هەر لەبەر ئەوە بوو كە بۆچی هۆركهایمەر توێژینەوەى ئەمپیریی/ئەزموونیی لەسەر بنچینەى چینی كرێكار، لەسەر بنەمای دیالەكتیكی كێبڕكێ و سۆڵیداریتیی ناوەوەى چینی كرێكار، لەسەر بنەمای دۆخی سروشتیی چینی كرێكاری یەكگرتوو/نایەكگرتوو دانەڕشت و هەروەها ئەوەى چۆن دواجار چینی كرێكار لەڕووی سیاسییەوە، وەك چینی سەبژێكتیڤ دروست دەبێت، هەروەك تیۆریزەكارانی وەك ئێدوارد تۆمپسن پاشان ئاماژەى پێدەكەن.

هۆركهایمەر هەروەها خۆی لەشیكاركردن – با جارێ واز لە دەرگیربوون بهێنین –ی ناكۆكییەكانی كاری كۆنكریتیی و ڕێكخستنی ستراتیژییەكان بەدوور دەگرێت، و هەروەها هەرگیز لێكۆڵینەوەى لە وشیاریی چینی كرێكار نەكرد، یاخود لە دروستبوون، دروستنەبوون، و دروستبوونەوەى چینەكە. هۆركهایمەر و ئادۆرنۆ بەڕوونیی لە گریمانەى ماركسیستییاندا بۆ ئەنتاگۆنیزمێكی چینایەتیی نێوان سەرمایە و كار، ئەرسەدۆكس بوون. و لە مشتومڕەكانی نێو كۆمەڵەى سۆسیۆلۆژیای ئەڵمانییدا، ئادۆرنۆ بە توندیی بەرگریی لە تیۆری چینایەتیی ماركسیستیی دژی چەمك و لێكدانەوە لیبراڵییەكانی "كۆمەڵگای پیشەسازیی" و چەمكە كۆنزەرڤاتیڤەكانی "كۆمەڵگای چینایەتیی ئاست مامناوەندیی" (وەك هێلموت شیلسكی) دەكرد. بەڵام هەركە چینی كرێكار ناكام مایەوە (كاتێك نەیتوانی بەر بە فاشیزم بگرێت نەگاتە دەسەڵات)، هۆركهایمەر بە ئاسانیی خۆی لە چینی كرێكار بەدوورگرت. ئەمە ئەو جۆرە سروشتەى فڕێدانی هیواكانە بۆ نێو شیفرەیەكی دوورەدەست و نەزانراوەوە.

هەرچۆنێك بێت، چینی كرێكار لە ئەركی خۆیدا بۆ زاڵبوون بەسەر سەرمایەدارییدا ئەم ماركسیستانەى بێ هیوا كردبوو. لە جولەكەكان و ئەوروپا (1939)دا، هۆركهایمەر لەوەش تێدەپەڕێت و دەڵێت فاشیزم فۆرمی گونجاوی دەوڵەتیی سەرمایەداریی دوایین بووە. بێگومان، هەركە دوای 1945 لەناكاو لیبراڵ دیموكراسیی بووە فۆرمی "سروشتیی" سەرمایەداریی پاش جەنگ، ئەمجۆرە دەرەنجامگیرییە ناتەحەداكەرانەش كێشەیان تێكەوت.

لەگەڵ ئەوەشدا، هۆركهایمەر و ئادۆرنۆ ئێستا دانیان بە "خۆوێرانكردنی بەردەوام و نەوەستاوی ڕۆشنگەریی"دا نابوو. لای ئەوان، "پیشەسازیی كولتووریی" سەرمایەداریی پاش جەنگ، تەنها بەشێوەیەكی ڕواڵەتیی و ڕووكەش جیا بوو لە فاشیزم، هەروەك بڵێیت پێشتر بەتەواویی چینی كرێكاری نغرۆ كردبێت – ئێستا گۆڕیویەتی بۆ جەماوەرێكی كرێكاری بەكاربەرە جەماوەریی و گشتییەكان.

لە بنەڕەتدا، هۆركهایمەر و ئادۆرنۆ فاشیزمی مێژووییان وەك دوایین شكستێكی پڕۆژەى سۆسیالیستیی و پاشەكشێ بۆ نێو هەڵوێستێكی دژە-سەرمایەداریی ڕووت و نا-كۆنفۆرمیزمێكی تیۆریی دەبینی (هەمان ئەو كارەى بوونگەرایی فەڕەنسیی دەیەى 1950 كردیان). بەڵام بەم هەڵوێستەوە، ئەوان لە بنچینەدا كەوتنە پشتی ماركسەوە لە "ڕەخنە لە ڕەخنەى ڕەخنەیی" ناو "ئایدیۆلۆژیای ئەڵمانیی"دا. هاوشێوەى برونۆ باوەر و ماكس شتیرنەر، هۆركهایمەر و ئادۆرنۆ بەقوڵیی خەفەتی ئەوەیان دەخوارد "ئەگەر خەڵك تەنها، وەك ئێمە، پەیوەندیی گەردوونیی خڵەتاندن و لەخشتەبردنیان بینیبایە"!.

 

ڕەشبینیی شۆڕشگێڕانە

لەبەر ئەوە هۆركهایمەر فەلسەفەى پاش جەنگی وەك گەڕانەوەیەك لە "گەشبینیی شۆڕشگێڕانە" بۆ نێو "ڕەشبینیی شۆڕشگێڕانە" دەبینی و لێكدەدایەوە. ئەو شۆڕشگێڕێكی پاشەكشێكار بوو: سیستەمەكە هەڵەبوو، بەڵام هیچ ڕێگایەكی دەرچوون بوونی نەبوو، بەتایبەت لەڕێگای چینی كرێكارەوە.

هۆركهایمەر لەم هەست و بیركردنەوانەیدا بەتەنها نەبوو. زۆرێك لە چەپە ڕادیكاڵ و دژە-سەرمایەدارەكانی پاش جەنگ، بەتایبەت ئەوانەى خۆیان لەنێو پارتە ڕاستەقینە كرێكارییەكاندا ڕێكنەخستبوو، كۆمەڵە شۆڕشگێڕێكی بێ هیوا و دڕدۆنگ بوون. نووسەری ئەڵمانیی، ئەلفرێد ئەندەرش، كە پێش 1933 نزیك بوو لە پارتی كۆمۆنیستی ئەڵمانیاوە و پاشان بەرەو "كۆچكردنی ناوخۆیی" پاشەكشەى كردبوو، بە چەپی ئەڵمانیای خۆرئاوای پاش جەنگی دەگوت "چەپێكی بێماڵ"(Obdachlose links). پێدەچوو خیانەتەكان دوای 1945یش هەر بەردەوام بن. دوای زیندووبوونەوەیەكی ماوەكورتی سۆسیالیستیی، جەنگی سارد و بەدامەزراوەییبوونی نیو دیەڵ (New Deal سیاسەتی نوێی ئابووریی) وەك دەوڵەتی خۆشگوزەرانی كینزیی، پێدەچوو بەتەواویی ئەو شتەى كێشی خۆی كردبێت و تواندبێتییەوە كە پێشتر ڕۆحی شۆڕشگێڕانەى چینی كرێكار بوو.

،،

ئەمە زۆرێك لە چەپە نائومێدەكانی بەرەو كولتوور و ئایدیۆلۆژیا وەك ئاستەكانی شیكاریی برد كە دەیتوانی ئەم شكستەى چینی كرێكار ڕوون بكاتەوە.

بەشێوەیەكی ڕێژەیی، هەروەها "یەكەم چەپی نوێ" لە بریتانیا، كە لەلایەن ستوارت هالەوە دامەزرابوو، بە شكستی مێژوویی چەپی كۆن، پاساوی بۆ گۆڕانی خۆی بەرەو كولتوور هێنابووەوە. بەهەمان شێوە، ماركسیزمی بونیادگەریی فەڕەنسییش لەژێر هەژموونی لوویی ئاڵتووسێردا هەمان كاری كرد، ئاڵتووسێر لە ڕەخنەكردنی یەكێتیگەرایی (corporatism) هێندە چووە پێشەوە، كە تەنانەت یەكێتییە كرێكارییەكانی وەك "دەزگای ئایدیۆلۆژیی دەوڵەتیی" هاوشێوەى كڵێسا دەبینی، كە چینی كرێكاری ئاوێتەی ناو سەرمایەداریی كردووە.

هۆركهایمەر پێشتر ئەمەى وەك ئاوابوونی بیری سەربەخۆ تیۆریزەكردبوو. بەبۆچوونی ئەو، كە لە كتێبە بڵاونەكراوەكەیدا بەناوی دەربارەى سۆسیۆلۆژیای پەیوەندییە چینایەتییەكان (1943) باسی كردووە، چینە كرێكارییەكان، توانای ئەو جۆرە سەربەخۆییەى بیركردنەوەیان نەبووە كە ئەو و ئادۆرنۆ بەشێوەیەكی پۆزەتیڤ داویانەتە پاڵ بۆرژوازیی سەدەى نۆزدە، چونكە ڕێكخراوە كرێكارییەكانیان ئەوانیان ئاوێتەى نێو "سەرمایەداریی دوایین" كردووە، كە تیایدا سەرمایەى مۆنۆپۆلیی كاری مۆنۆپۆلیی ئاوێتەى نێو گشتێتییەكی سەقامگیر دەكات (وەك ئادۆرنۆ پێیدەگوت "جیهانی بەڕێوەبراو"). هۆركهایمەر دەنووسێت "خەباتی چینایەتیی، گۆڕاوە و چووەتە نێو سیستەمێكی كاردانەوە بەرانبەرەكانی نێوان یەكێتییە مۆنۆپۆلیستییەكان، بۆنێو ئامرازێكی سازشی چینایەتیی (Klassenanpassung) و بۆ نێو جەنگەكان". بە بەهەڵە وەسفكردنی تیۆرەیەكی بێنەوایی (Verelendungstheorien) و سەرگەردانیی موتڵەق و لكاندنی بە ماركسەوە، هۆركهایمەر بە موتڵەقی دەیگوت كاری مۆنۆپۆلیی، كرێكارانی بەرزكردووەتەوە بۆ نێو چینێكی نوێی جەماوەری بەكاربەر و چینێكی نوێی ناوەڕاست". وەك خۆى باسی دەكات: "بەرزبوونەوەى كرێكار لە ڕۆڵێكی ناچالاكەوە بەرەو ڕۆڵێكی چالاك لە پرۆسەى سەرمایەدارییدا بەتێچوونی ئاوێتەبوونی ئەو بۆ نێو سیستەمە گشتییەكە بەدەستهاتووە و دروستبووە".

 

بەرەو پەراوێزەكان

بەڵام، لەگەڵ ئاوێتەكردنی سەرتاپایی چینی كرێكار بۆ ناو سەرمایەداریی لەلایەن فیلمەكانی هۆڵیوود، مووچە بەرزەكان، ئامێرەكانی جلشۆرەوە، و پلاندانانە ئابوورییە گەورە یەكێتییەكانەوە، ڕۆشنبیرانی ڕادیكاڵی دژەسەرمایەداریی دەبوو بەدووی سەبژێكت/بكەرەكانی دیكەى شۆڕشدا بگەڕێن. و زۆربەیان ئەوانیان لە پەراوێزەكانی كۆمەڵگادا بینییەوە، لەودیوی چینی كرێكاری ئێستا بەجێهێڵراوەوە. ماركسیستە خۆناسێنەرەكانی وەك هێربەرت ماركوزە ڕاپەڕینی لاوان و شۆڕشی سێكسوایی وەك بكەرێكی پۆتێنشیاڵی شۆڕشگێڕیی دەبینن.

ڕادیكاڵە نا-ماركسیستەكانی وەك میشێل فوكۆ و پۆست-ماركسیستەكانی وەك پییر پاولۆ پازۆلینی بەرەو گروپە پەراوێزخراوەكان ڕۆیشتبوون – لە نەخۆشە دەروون تێكچووەكانەوە بۆ تاوانبارە بچووكەكان و خەڵكانی هۆمۆسێكسوال – و ئەوانەیان وەك شۆڕشگێڕ دەبینی. دواجار، هەم هۆركهایمەر و هەم فوكۆ پێیانوابوو تەنها دەكرێت بەرگریی لە ڕەگەزە بەجێماوەكانی ئازادیی و دەستنیشانكردنی "دەسەڵاتە-بچووكەكان"(micro-powers)ی باڵادەستیی بكرێت، بەڵام گۆڕانكارییەكانی ناو پێكهاتەكانی دەسەڵاتە گەورەكان (macro-power) لەدەرەوەى مومكینەوە بوون و [واتا] مەحاڵ بوون. بە مانایەكی دیكە، چەپێك لەدایك بوو كە چیتر مەیلی بەلای "هەژموونی پێچەوانە"ـەوە (وەك گرامشی باسی دەكات) وەك ڕێگایەكی گەیشتن بە دەسەڵات نەبوو، بەڵكو بەپێچەوانەوە وەك جۆن سانبۆنماتسو لە ڕەخنەكەیدا لە پۆستمۆدێرنیزم باسی دەكات ئەو چەپە بەرەو "دژە-هەژموون" (هۆركهایمەر، فوكۆ و هتد) ڕۆیشتبوو.

بەڵام دەكرێت مێژوو بەشێوەیەكی بەرفراوان ئایرۆنیی بێت – و لە ڕاستیدا، سەقامگیریی سیاسیی و كۆمەڵایەتیی پاش جەنگ لە دوادواییەكانی دەیەى 1960دا كۆتایی پێهات. "سەردەمی زێڕینی سەرمایەداریی" (ئەریك هۆبزباوم) كە لە هەمانكاتدا داهاتەكانی كرێكاری ڕاستەقینە و قازانجەكانی سەرمایەى بەرز دەكردەوە، كۆتایی پێهاتووە. سەرمایەداریی فۆردیستیی لەژێر سایەى ڕێكخستنی كینزییدا گەیشتبووە نێو سنوورە ناوەكییەكانی خۆی لە دروستكردنی فشاری بەرهەمهێنانی قازانجدا. لەناكاو، شەپۆلێكی نوێی كرێكاری میلیتانت و هێرشبەر دەركەوت، كە دەیەى 1970ی بردە نێو ئاستێكی بەرزی خەباتەكانی كرێكارانەوە، بەجۆرێك دەیەى 1920 و 1930 ئەم خەباتانەى بەخۆوە نەبینیبوو.

سێنتەر (ناوەڕاست)[واتا بەرەى ناوەڕاستی سەرمایەداریی] نەیدەتوانی بەمجۆرە بمێنێتەوە. دەبوو شتێك ببەخشێت. سەرمایەداریی دەبوو لەڕێگای شتێكی وەك سەرمایەى خانەنشینیی سۆسیالیزم (ڕودۆلف مایدنەر) یاخود نیۆلیبرالیزمەوە گۆڕانی بەسەردا بێت. نیۆلیبراڵەكان باڵادەستییان پەیدا كرد و لەناكاو ئاوێتەكردنی چینی كرێكار لێكهەڵوەشایەوە و ترازا، سەرەتا لەنێو بەرگ و ڕواڵەتی شەپۆلی مانگرتنە كرێكارییەكانی خۆرئاوا، و پاشان، دوای شكستی كرێكاران، بڕین و هەڵگرتنی بەشێكی زۆر لە دەستكەوتەكانی بزووتنەوەى كرێكاریی و سازشی مێژوویی نێوان كار و سەرمایە.

سەردەمی پاش جەنگ، مۆركێكی ماركسیزمی فۆردیستیی و چەپێكی دووبارە بەرهەمهێنەرەوەخوازی دروستكردبوو، كە بەجەوهەر بەهەڵە لە خودی پەیوەندیی شوێن-كاتیی سەردەمی پاش جەنگ وەك خەسڵەتە گشتییەكانی كۆمەڵگایەكی "سەرمایەداریی دوایین" تێگەیشتبوو، كە لەلایەن تەكنەلۆژیاكانی دەسەڵات و كۆنتڕۆڵی كۆمەڵایەتییەوە لە جوڵە كەوتبوو. لەبەرئەوە، ئەوان ئامادەكارییان بۆ ڕاپەڕینی كۆمەڵایەتیی ئایاری 1968 و دەیەى دواتر نەكردبوو.

بەڵام، ڕەگ و ڕیشەى بێتواناییان لە دیاریكردنی سەرمایەداریی پاش جەنگ، شتێكی كۆن بوو. ئەوان بەهۆى لابردن و دەركردنی ئابووریی سیاسیی ماركسیستیی لە چوارچێوەی توێژینەوەكان كە لە دەیەى 1930 و 1940 گەشەى كردبوو، لەم سیستەمە بێ خەبەر مابوونەوە. بەم مانایە، ڕەخنەكەى پێری ئەندرسن لە ماركسیزمی خۆرئاوایی وەك دیاردەیەكی ڕوولەهەڵكشاوی بازنە دووبارە بەفەلسەفیكراوەكان، هێشتا ڕاست و دروستە.

هەندێك لە تیۆریزەكاران دانیان بەوەدا نابوو كە هەڵە بوون. لای نیكۆس پۆلانتزاس، ئایاری 1968 لە پاریس "دەركەوتە"یەك بوو. دواجار خۆى لە ئەبستراكشنیزمی بونیادگەرایی ئاڵتووسێر دابڕی، كە پاشان مێژوونووسی ماركسیستی بریتانیی ئیدوارد تۆمپسن لە هەژاریی تیۆر(1978)دا پەلاماری [ئەم ئەبستراكشنیزمە دەدات] و پاشان پۆلانتزاس بەرەو ئەو شیكارییە كۆمەڵایەتییانە دەچێت كە بەتەواویی لەسەر شیكاركردنێكی مێژوویی چین (class) دامەزراوە. هاوكارە نزیكەكەى هۆركهایمەر، هێربەرت ماركوزە، دانی بە هەڵەكەى خۆیدا نا و شیكارییەكەى خۆی لە چەمكی ئاوێتەبوونێكی گشتیی مرۆڤی تاك-ڕەهەند(1964) بە "وشیاریی ساختە"ـەوە گۆڕی بەرەو شیكاریی دژەشۆڕش و ڕاپەڕین (1972). كتومت، ئەمە دووبارە ئاوەڵاكردنێك بوو بەڕووی سیاسەتدا لە دەوروخولی ئەنتاگۆنیزم و ناكۆكیی نێوان كار و سەرمایەدا.

ماكس هۆركهایمەر یەك زەڕڕە نەگۆڕا. لە 1969دا، ئەو و ئادۆرنۆ پێشەكییەكی نوێیان بۆ كتێبی دیالەكتیكی ڕۆشنگەریی نووسی. جەختیان لەسەر ئەوە كردەوە كە لە ڕەوانەكردنی چینی كرێكار وەك "ئاوێتەبوون"ێك بۆ نێو سەرمایەداریی لەسەرحەق بوون: "ئەمڕۆ، بیری ڕەخنەیی، كە تەنانەت لەڕووبەڕووبوونەوەى پێشكەوتندا ناسرەوێت، زەروورەتی پشتیوانیی و پێكەوەیی بۆ بەجێماو و پاشماوەكانی ئازادیی دەهێنێتە پێشەوە، بۆ ئاراستەكان بەرەو مرۆڤایەتیی ڕاستەقینە، تەنانەت وەك دەسەلاتی موتڵەق لەژێر ڕۆشنایی ئاراستە مێژووییە گەورەكانیشدا دەربكەون. گەشەسەندن بەرەو ئاوێتەبوونی گشتیی كە لەلایەن ئەم كتێبەوە دەستنیشان كراوە، تەنها بۆ ماوەیەك وەستێنراوە، بەڵام كۆتایی پێنەهاتووە".

 

دابڕان لە سیاسەت

ئەگەر هۆركهایمەر و ئادۆرنۆ بۆرژوازیی سەدەى نۆزدەیان وەك ئایدیالی خۆیان بۆ تاكێكی ئازاد دەبینی، ئەوا ئەم فیگورە ئێستا لەسەر سەكۆكە نەمابوو – و ئەوان هەروەها وازیان لەوە هێنابوو چینی كرێكار وەك بزوێنەرێكی گۆڕان ببینن كە دەیتوانی ئەم ئازادییە بۆ هەمووان بەدیبهێنێت. لەگەڵ دەرچوونی هەردوو سەبژێكتەكە لە وێنەكەى ئەوان، هەركە هەلومەرجەكانی سەرمایەداریی فۆردیستی پاش-فاشیزم چووە ناو قوتابخانەى فرانكفورتەوە، ئەوا چەمكی پراكسیس لە تیۆری ڕەخنەیی ئەواندا بوونی نەما. بەپێچەوانەى بیرمەندانی وەك كاڕڵ كۆرش، بێرتۆلت برێشت، یاخود ڤۆلفگانگ ئابندرۆت، هۆركهایمەر هەرگیز بەشێوەیەكی پراكتیكیی نەچووبووە نێو بزووتنەوەى كرێكاری سۆسیالیستییەوە، تەنانەت لە میانەى سەردەمی ناو جەنگیشدا پەیوەندیی بەم بزووتنەوەیەوە نەكردبوو. ئێستا ئەمە بەدەوری ئەواندا لەڕووی تیۆرییەوە دەهات و دەچوو – بەڵكو هەروەها بەشەخسیش.

دژە-سەرمایەدارییەك، كە وەك دەبینرا ڕادیكاڵ بوو، بەڵام بە بەئەبستراكتبوون كۆتایی پێهاتبوو، بۆ زۆرێك لە خوێندكارانیان شتێكی گونجاو و كافی نەبوو. بەشی ڕادیكاڵی ناسازشكارانەى قوتابخانەى فرانكفورت – ئەو تێگەیشتنەى دەیگوت شتێك هەیە بەشێوەیەكی بنچینەیی لە كۆمەڵگای ئەمڕۆدا كێشەیە – سەرنجی ملیۆنان لە خوێندكارانی ڕەخنەیی بەلای خۆیدا ڕاكێشابوو.

و لە هەمانكاتدا، قوتابخانەى فرانكفورت ڕوانگەیەكی پراكسیسی بۆ چۆنێتیی گۆڕینی ئەم كۆمەڵگایە نەبوو. و خوێندكارانی هۆركهایمەر و ئادۆرنۆ بەشێوەیەكی بنچینەیی تەنها دوو دەرچەیان هەبوو: ئەوان یان دەیانتوانی خۆیان بگۆڕن بۆ ئەو كەسە بیانییە كۆمەڵایەتییانەى كە بە زمانێكی ڕوولەهەڵكشان قسە دەكەن، یاخود دەیانتوانی داوا لە مامۆستاكانیان بكەن بێنە نێو پراكسیسی سیاسیی ڕاستەقینەوە، وەك لەو كاتەدا هانس-یورگن كڕاڵ یان ئەلێكس دێمیرۆڤیچ كردیان. بەڵام قوتابخانەى فرانكفورت هەم لەڕووی تیۆریی و هەم لەڕوانگەى سیاسییەوە، لەمێژبوو مردبوو.

ئەمە بەو مانایە نایەت كە ڕوانگە و بینینەكانی قوتابخانەى فرانكفورت سەبارەت بە ئۆتۆریتاریانیزم – گوێڕایەڵبوونی ئۆتۆریتاریی، هێرش و پەلاماری ئۆتۆریتاریی، دژە-عاتیفەیی و هتد – چیتر بەكەڵك نایەن. بێگومان، ئەم ڕوانگانە پێویستە لە حەتمیگەرایی و دیتێرمینیزمی فرۆیدیی ڕزگار بكرێن، وەك ئەو گریمانەیەى ئادۆرنۆ كە كەسایەتییەكان لەجەوهەری خۆیاندا لەلایەن منداڵێتیی سەرەتاییەوە دروستبوون و دیاریكراون. سایكۆلۆژیای ڕەخنەیی ئەڵمانیی، واتا قوتابخانەى كڵاوس هۆڵتزكامپ (Klaus Holzkamp)، زۆر باشتر لە دەرككردن و لێكدانەوەى ڕەفتاری ئۆتۆریتاریانیی لە گۆشەنیگای هەلومەرجە مێژووییە كۆنكریتییەكانەوە تێگەیشتووە (كە تیایدا سەبژێكتەكان/بكەرەكان دەكرێت بە گرتنەبەری "توانای بكەری كارا" واتا كردار بەگوێرەى پێداویستیی و پاڵنەرە مرۆییەكان هەڵببژێردرێن، چ لە شێوازە ئۆتۆریتاریانیی یاخود نائۆتۆریتارییەكاندا). سەرەڕای ئەوەش، لێكۆڵینەوە لە ئۆتۆریتاریانیزم دەبێت ڕیشەكانی ئۆتۆریتاریانیزم لە پەیوەندییدا بە بواری بەرهەمهێنانەوە ببەستێتەوە، واتا بە ئەزموونە كۆنكریتییەكانی شوێنی كاركردن، نەك تێگەیشتن و دەرككردنی ئۆتۆریتاریانیزم بەشێوەیەكی بەرتەسك وەك ئەوەى لەلایەن فیگوری باوكێكی دەسەڵاتخوازەوە گواسترابێتەوە بۆ دوای خۆی.

بەڵام، دەبێت ئێمە ئەمڕۆ ئەوە دەستنیشان بكەین كە تەركیزی هۆركهایمەر لەسەر ئەوەى چۆن سیستەمی سەرمایەداریی لەلایەن كولتوور و ئایدیۆلۆژیاوە بەرهەمدەهێنێرتەوە، دەرگیری گۆڕانی جۆرە پشتكردنێك لە ئابووریی سیاسیی بووە. ئەم وردەگۆڕانكارییە دەكرێت لەو شێواز و ئاراستەیەدا ببینرێتەوە كە تیایدا بیرمەندانی پاش-بونیادگەریی و پاش-قوتابخانەى فرانكفورت، كەسانی وەك دەیڤد شترێكە شتێكی كەم دەربارەى قەیرانی دارایی جیهانیی دەڵێن، كە ئەم گۆڕانەش ژیانێكی زۆر ماوەكورتی هەبوو. ئەمجۆرە وردەگۆڕانە لەودیوی ئەو تێگەیشتنە ئەبستراكتەوە كە دەكرێت یەكێك گفتوگۆ لەسەر ئەوە بكات كە دەتوانێت پێناسەى ئەوە بكات چ قەیرانێكە و نەك بەسانایی چەمكی قەیران قبوڵ بكات، ئەویش تەنها بەهۆى ئەوەى نوخبەكان و دەستەبژێرەكان گوتوویانە تەنها یەك قەیران بوونی هەبووە. ئەم گۆڕانە و ڕوو وەرگێڕانە لە ئابووریی سیاسیی بەرەو كولتوور بەشێوەیەكی بنچینەیی بەمانای تووڕدانی سەرجەمی ئامرازەكانی تێگەیشتن لە بناغە ماتریالییەكانی كۆمەڵگا دێت. بە دەستپێكردنی لە سەرەتای 1930دا، ئەم گۆڕانە وای لە بیری چەپی پاش جەنگ كرد توانای دەستنیشانكردنی ئەوەى نەبێت كە ئەوەى گریمانە دەكرا ببێتە خەسڵەتە گشتییەكانی سەرمایەداریی ("دوایین")ی گەشەكردوو، تەنها دەربڕین و دەركەوتەى هەمان سازشی تایبەتی سیاسیی پێشوو بوو.

 

دەربارەى نووسەر:

ئینگار زۆلتی توێژەری باڵایە لە بواری سیاسەتی دەرەكیی، ئاشتیی و ئاساییشە لە پەیمانگای شیكاریی ڕەخنەى كۆمەڵایەتیی سەر بە دامەزراوەى ڕۆزا لۆكسمبۆرگ لە بەرلین. نووسەری چەندین كتێبە بە زمانەكانی ئینگلیزیی و ئەڵمانیی، لەوانە ئەمریكا لەژێر دەسەڵاتی ئۆبامادا (Die USA unter Obama) [ئەم كتێبە نامەى دكتۆراكەیەتی بە زمانی ئینگلیزیی لە كەنەدا نووسراوە و پاشان وەك كتێب بە ئەڵمانیی بڵاوبووەتەوە] و هەروەها سەرپەرشتیاری زنجیرە كتێبی ئەدەبیات لە كۆمەڵگای نوێی چینایەتییدا (Literatur in der neuen Klassengesellschaft) و كتێبی لەسەر شانەكانی كاڕڵ ماركس (Auf den Schultern von Karl Marx).

 

تێبینیی وەرگێڕ: زۆر سوپاسی ئینگار زۆلتی دەكەم كە درافتی یەكەمی ئەم وتارەى بۆ ناردم، چونكە لە گفتوگۆ كەسییەكانماندا دەربارەى پەیوەندیی بنیامین و قوتابخانەى فرانكفورت، من ئاماژەم بە ڕەخنەى خۆم لەسەر ئادۆرنۆ و هۆركهایمەر لە پەیوەندییدا بە بنیامینەوە دەكرد، ئەویش بەهۆى 104 ساڵەى لەدایكبوونی هۆركهایمەرەوە لە 14ی شوباتی 1885، ئینگار ئەم وتارەى نووسیبوو، كە دوو ڕۆژ پێش ئێستا بە زمانی ئینگلیزیی بڵاوكرایەوە. ناوونیشانەكەش لە بنچینەدا بەناوی "هۆركهایمەر، مامۆستایەك بەبێ چین" بوو، لەسەر ڕوخسەتی خۆی، ناوونیشانی یەكێك لە بەشەكانم هەڵبژارد: ڕەشبینیی شۆڕشگێڕانە.