په‌رتوكه‌ نهێنییه‌كه‌ی چۆمسكی و ده‌سه‌ڵاتی كوردی

په‌رتوكه‌ نهێنییه‌كه‌ی چۆمسكی و ده‌سه‌ڵاتی كوردی

1306 خوێندراوەتەوە

د. ڕەعد ڕەفعەت

نوام جۆمسكی ده‌ ستراتیژییه‌تی ده‌سه‌ڵاتداران ئاشكرا ده‌كات بۆ كۆنترۆڵكردنی گه‌لان، كه‌ ئه‌ر‌گۆمێنتێكی نهێنیه‌ له‌ ساڵی 1979 نوسراوه‌ و له‌ساڵی 1986 دۆزیوه‌تیه‌وه‌و ئاشكرای كردووه‌ به‌ناونیشانی: (چه‌كه‌ بێده‌نگه‌كانی جه‌نگێكی هێمن)، ئه‌ویش رێبه‌رێكی تێرو ته‌سه‌له‌ سه‌باره‌ت به‌ چۆنیه‌تی كۆنترۆڵكردنی مرۆڤه‌كان له‌ ناوكۆمه‌ڵگه‌دا.

منیش لێره‌دا به‌كورتی ئه‌و ده‌ ستراتیژیه‌ته‌ ده‌خه‌مه‌ روو كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی هه‌رێم رۆژ نییه‌ یه‌كێك یان زیاتری به‌كارنه‌هێنن، به‌مه‌به‌ستی كۆنتڕۆڵكردنی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی و نمونه‌ زیندوه‌كانی بۆ خوودی خوێنه‌ر به‌جێدێڵم كه‌ رۆژانه‌ به‌چاوی خۆی ده‌یبینێ.

یه‌كه‌م: به‌لاڕێدابردنی رای گشتی له‌ كێشه‌ سه‌ره‌كی وگرنگه‌كان به‌ بابه‌تی لاوه‌كی و بێئه‌رزش. خه‌ڵكی سه‌رقاڵ بكه‌ن، سه‌رقاڵ بكه‌ن، سه‌رقاڵ بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی كاتی نه‌بێت بۆ بیركردنه وگۆڕینی واقعه‌ نابه‌جێیه‌كه‌یان. سه‌رقاڵیان بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی زوو بگه‌رێته‌وه‌ ناو مه‌زره‌عه‌كه‌ی و له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵه‌كانی ژیان بباته‌ سه‌ر –ئه‌وه‌ قسه‌ی چۆمسكیه‌.

دووه‌م: قه‌یران‌ دروست بكه‌و خۆشت چاره‌سه‌ر بخه‌ڕوو‌. ئه‌م ستراتیژیه‌ته‌ ده‌سه‌ڵاتداران به‌كاری ده‌هێنن كاتێك به‌نیازبن چه‌ند بڕیارو یاسایه‌ك ده‌ربكه‌ن، به‌ڵام ناڕه‌زایی خه‌ڵكی لێده‌كه‌وێته‌وه‌، هه‌ربۆیه‌ چه‌ند قه‌یرانێك دروست ده‌كه‌ن به‌مه‌به‌ستی داوای چاره‌سه‌ری له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ كه‌ ئه‌م چاره‌سه‌ریانه‌ هه‌مان بڕیاره‌ پێشووه‌كانی ده‌سه‌ڵاتدارانه‌ كه‌ به‌نیازبوون جێبه‌جێی بكه‌ن به‌ڵام ئه‌مجاره‌ له‌سه‌ر داوای جه‌ماوه‌ره‌.

سێیه‌م: قۆناخبه‌ندی، هه‌ر بڕیار و پلانێكی نا دادوه‌رانه‌یان هه‌بێت به‌یه‌ك پاكێج جێبه‌جێی ناكه‌ن، دڵۆپه‌ دڵۆپه پێشكه‌شی ده‌كه‌ن؛ چونكه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو له‌یه‌ك كاتدا جێبه‌جێبكرێت له‌وانه‌یه‌ كاردانه‌وه‌ی گه‌وره‌ی لێ بكه‌وێته‌وه‌ وگه‌ل وجه‌ماوه‌ر به‌ره‌نگاری ده‌سه‌ڵاتداران ببنه‌وه‌ وشۆرش وراپه‌ڕین به‌رپا بكه‌ن.

چواره‌م: ناخۆشه‌ به‌ڵام پێوویسته‌. ئه‌مه‌ ئه‌و ده‌سهته‌واژه‌یه‌یه‌ ‌ده‌سه‌ڵات زۆر بڵاوی ده‌كاته‌‌وه‌ پێش ئه‌نجامدانی هه‌ر كار وبڕیارێكی دژ به‌ جه‌ماوه‌ر؛ چونكه‌ خه‌ڵكی له‌رووی سایكه‌لۆژیه‌وه‌ ئاماده‌ده‌كه‌ن بۆ قبوڵكردنی بڕیاره‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌رده‌م مرۆڤه‌كان چاویان له‌ داهاتویه‌كی باشتر بێت به‌قوربانیدانی ئێستایان.

پێنجه‌م: وه‌كو منداڵ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ میلله‌ت بكه‌. هه‌ركاتێك مامه‌ڵه‌ت له‌گه‌ڵ كه‌سێكی عاقڵ وباڵغ كرد وه‌كو منداڵ، بێگومان ئه‌و كه‌سه‌ وه‌كو ئه‌و منداڵه‌ قسه‌ ومامه‌ڵه‌ت له‌گه‌ڵ ده‌كات نه‌ك وه‌كو كه‌سێكی گه‌وره‌. هه‌ربۆیه‌ ووتار وگووتار وریكلام ومیدیاكانی ده‌سه‌ڵات به‌ڵگه‌ وپاساو وهۆكاری وا رووكه‌ش وساده‌ به‌گوێی میلله‌ت دادێنن وه‌كو ئه‌وه‌ وابێت قسه‌ له‌گه‌ڵ منداڵ ده‌كه‌ن.

شه‌شه‌م: وروژاندنی سۆز وعاتیفه‌ له‌جیاتی عه‌قڵ. ئه‌مه‌ شێوازێكی كلاسیكی كۆنه‌ بۆ پازدان به‌سه‌ر عه‌قڵ ومه‌نتیق وبیكردنه‌وه‌ی ره‌خنه‌گرانه‌؛ چونكه‌ وروژاندنی لایه‌نی سۆزداری وعاتیفه‌ عه‌قڵی ناوه‌كی ولاشعور ده‌كاته‌وه‌ بۆ وه‌رگتنی هه‌ر بیروبۆچون وترس ودڵه‌راوكێ وهه‌موو كارێكی پێویستی ده‌سه‌ڵاتداران.

حه‌فته‌م: گه‌وجاندنی جه‌ماوه‌ر. جوداكردنه‌وه‌ی خۆێندن و په‌روه‌رده‌ی تایبه‌ت له‌ كه‌رتی گشتی، به‌جۆرێك هێشتنه‌وه‌ی زۆربه‌ی خه‌ڵك له‌ حاڵه‌تی نه‌فامی ونه‌زانین به‌ خراپكردنی دامه‌زراوه‌ په‌روه‌رده‌ییه‌كان ونزمكردنه‌وه‌ی ئاستی قوتابخانه‌ حكومیه‌كان.

هه‌شته‌م: هاندانی خه‌ڵكی به‌ رازیبون به‌ دواكه‌وتویی خۆیان. رازیبكرێن به‌وه‌ی كارێكی سروشتی وئاساییه‌ دواكه‌وتو ونه‌فام وگه‌مژه‌ وبێ ئاست بن؛ چونكه‌ هه‌ر كه‌سێك له‌شوێنی ئه‌وان بێت هه‌ر ئه‌وه‌ چاره‌نوسیه‌تی، بۆیه‌ هه‌وڵی گۆڕینی ناده‌ن.

نۆیه‌م: ناسینی خه‌ڵك له‌خۆیان زیاتر. ئه‌و پێشكه‌وتنه‌ زانستی وته‌كنه‌لۆژیه‌ی ساڵانی رابردو له‌ زانستی پزیشكی وسایكۆلۆژیای پراكتیكی وای كردوه‌ ده‌سه‌ڵاتداران زۆر زانیاری به‌ده‌ست بێنن له‌سه‌ر تاك وكۆمه‌ڵگه‌ كه‌ له‌وانه‌یه‌ خودی خۆیان پێی ئاشنا نه‌بن. ئه‌و زانسته‌ش وای كردوه‌ زیاتر كۆنتڕۆڵی جه‌ماوه‌ر بكرێت له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌وه‌.

ده‌یه‌م: گۆڕینی به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات به‌ گله‌یی له‌خۆكردن. ئه‌وه‌ش به‌ هه‌ستكردنی تاكه‌كان به‌وه‌ی‌ خۆی هۆكاری دواكه‌وتویی وخراپی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ نه‌ك ده‌سه‌ڵات؛ چونكه‌ خۆی كه‌مته‌رخه‌مه‌، ئاست نزمه‌، بێ توانایه‌. ئه‌و حاڵه‌ته‌ سایكۆلۆژیه‌ش دڵه‌راوكێ وخه‌مۆكی بۆ دروست ده‌كات كه‌ توانای به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی نه‌مێنێت. هه‌ر بۆیه‌ ماوه‌ماوه‌، له‌ میدیا وسۆشیال میدیا وكۆڕ وكۆبونه‌وه‌ی گشتی وتایبه‌تیه‌كاندا، ده‌گوترێت: ئه‌و میلله‌ته‌ قابیلی ئه‌و سه‌ركردانه‌ن... ئه‌و سه‌ركرده‌ دز وسته‌مكارانه‌ش هه‌ر كوڕی ئه‌و میلله‌ته‌ن وخه‌ڵكی خۆی خراپه‌؛ بۆیه‌ سه‌ركرده‌كانیشی هه‌ڵقوڵاوی ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌ خراپه‌یه‌ن‌... ئه‌م وتانه‌ كه‌مێك به‌نه‌زانی ده‌یڵێته‌وه‌ وزۆریشیان به‌مه‌به‌ست، ئامانجیش لێی روخاندنی تاكه‌كان ودابه‌زاندنی وره‌ی خه‌ڵك ونه‌هێشتنی رۆحی به‌ره‌نگاربونه‌وه‌یه‌‌.

سه‌ره‌تا ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ هه‌ڵقوڵاوی ئه‌م میلله‌ته‌ نیه‌؛ چونكه‌ زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری ریزی یه‌كه‌م ودووه‌م سه‌ركرده‌كانیان په‌روه‌رده‌ی ده‌روه‌ی هه‌رێمی كوردستانن، ژیانی پێش ده‌سه‌ڵاتیان له‌ پایته‌خته‌كانی ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێمیان به‌سه‌ربردوه‌، به‌ڵام ژیانێك ته‌نها كێم وپیسی ئه‌و ووڵاتانه‌یان خوارده‌وه‌ وسودیان له‌ خاڵه‌ دره‌وشاوه‌كانیان وه‌رنه‌گرتوه‌.

له‌دوای راپه‌رینیش كاتێك گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ كوردستان، كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی ده‌رفه‌تی په‌روه‌رده‌كردنیانی نه‌بووه‌؛ چونكه‌ هه‌ر زوو ته‌واوی ژیانی خۆیان جوداكرده‌وه‌ له‌ میلله‌ته‌كه‌،شوێنی نیشته‌جێبونیان بوو به‌كۆشك و ته‌لار، زانكۆ وقوتابخانه‌كانی خۆیان ومنداڵه‌كانیان یان له‌ده‌ره‌وه‌ بووه‌ یان له‌ تایبه‌ت، رۆژێك فه‌رمانبه‌رایه‌تیان نه‌كردوه‌؛ چونكه‌ بچوكترین پۆستیان وه‌زیر وپه‌رله‌مانتاربووه‌، ته‌نانه‌ت له‌كاتی نه‌خۆشیشدا چاره‌سه‌ره‌كردنیان له‌ ده‌ره‌وه‌ بووه‌ به‌فرۆكه‌ی تایبه‌ت. ئیتر كۆمه‌ڵگه‌ چۆن توانیبێتی په‌روه‌رده‌یان بكات وبیانكاته‌ كوڕی خۆی!!!

زۆر جاریش په‌نا ده‌به‌نه‌ به‌ر ووته‌ی: (كیفما تكونوا یول علیكم) گوایه‌ حه‌دیسه‌، جه‌ماله‌دین ئه‌فغانی به‌ووردی ئه‌م ده‌قه‌‌ ره‌ت ده‌كاته‌وه‌ وپێچه‌وانه‌كه‌ی ده‌نه‌خشێنێ كاتێك ده‌ڵێ: (كما یولَّ علیكم تكونوا)، واته‌ كێ سه‌ردارتان بێت ئێوه‌ش هه‌ر ئاواده‌بن. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ش به‌شێكی خراپ بێت ئه‌وا ئه‌و سه‌ركردانه‌ روخاندویه‌تی نه‌ك خۆی روخاوبێت.

له‌ كۆتاییدا ده‌ڵێم: ئه‌م ستراتیژیه‌تانه‌ی جۆمسكی باسی كردوه‌‌ شێوازی قه‌رنی بیسته‌ وزیاتر 40 ساڵی به‌سه‌رداچووه‌، بۆیه‌ كاتێك ده‌سه‌ڵاتی كوردی جێبه‌جێیان ده‌كات، هه‌م دواكه‌وتووی خۆی ده‌سه‌لمێنێ وهه‌م كاریگه‌ری له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی كوردی شاره‌زا ورۆشنبیر كه‌متره‌ له‌ سه‌رده‌می پێشكه‌وتنی ته‌كنه‌لۆژیا وكاریگه‌ری سۆشیال میدیا.