چیرۆکی ئەو خێزانە کوردانەی لە سلێمانییەوە بۆ لیبیا ڕاگوێزران

چیرۆکی ئەو خێزانە کوردانەی لە سلێمانییەوە بۆ لیبیا ڕاگوێزران

1047 خوێندراوەتەوە

و. گۆڕان قادر

لە سەرەتای دەیەی كۆتایی سەدەی نۆزدەیەم، دەوڵەتی عوسمانی دەستی بە بەرنامەی ڕاگواستنی زۆرێك لە خێزانە كوردەكان كرد، بەشێوەیەك لە نیشتیمانی خۆیان هەڵیدەكەندن و لە لیبیا نیشتەجێی دەكردن، ئەمەش بۆ یەك ئامانج بوو كە بریتی بوو لە ڕێگە گرتن لە شۆڕشی كوردان و كۆنترۆڵ كرنی ئەو خێزانانە.

وەك لای هەموو ڕوونە كوردستان واتە نیشتیمانی كوردان كە بەهۆی نەتەوەییەوە كورد تیایدا كۆبۆتەوە، بەڵام تاكو ئێستا كوردستان سنورێكی سیاسی نێودەوڵەتی نیە، بەڵكو لە نێوان توركیا و ئێران و عێراق و سوریادا دابەش كراوە و وەك بەشێك لەو وڵاتانە ناوی دەهێنرێت.

شۆڕشی دژ بە دەسەڵات لە كتێبی ( كێشەی كورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەرهەڵدانیەوە تاوەكو ساڵی 1991) دكتۆر حامید محمود عیسا پێی وایە،كۆنترۆڵ كردنی ئاسیای بچووك و تا دەروازەكانی قوستەنتینیە لەلایەن ئیبراهیم پاشاوە لە ساڵی 1832 و سەركەوتنەكانی میسر دژی عوسمانیەكان ئەو پرسیارەی لای كورد دروست كرد كە" میسری و یۆنانیەكان كە جاران لەژێر سوڵتەی بابی عالیدا بوون، توانیویانە سوپای توركیا تێكبشكێنن، پاشانیش بگەن بەسەربەخۆیی، بۆچی كورد ئەو مافە بەخۆی نادات بە ڕێگای تایبەتی خۆی هەمان هەنگاوی ئەوان بگرێتە بەر؟".

بەم شێوەیە هەستی نەتەوەیی لای خوێندەواور و ڕۆشنبیر و نیشتیمانپەروەر و بازرگانی هاوردە و ناردنكاران سەری هەڵدا كە تورك كۆنترۆڵی كارەكەیانی كردبوو، هەروەها هەستی نەتەوەیی لای ناوچەی بایەزید و وان لە توركیا و خوی و تەخجوان لە ئازەربایجان سەریهەڵدا و كورد چەندین شۆڕشی دژی دەسەڵاتداران بەرپا كرد. هەر لەو كاتەدا،چەندین عەشیرەتی كوردی وەدەكەوتن كە میرنشینیان پێكدەهێناو بەتەواوی كۆنترۆڵی ناوچەكانی خۆیان دەكرد، هەروەها بەردەوامیش لە دژی توركەكان دەجەنگان، هەندێك جاریش لە نێوان خۆشیاندا شەڕی ناوخۆییان دەكرد،هەوڵەكانی دەوڵەتی تورك بۆ ئەوەی حوكمی كوردستان بكات، وایكرد كە بەردەوام كور دژی دەسەڵاتی تورك ڕاپەڕین بەرپا بكات،دەوڵەتی عوسمانی هەتا شۆڕش و ڕاپەڕینێكی سەركوت دەكرد، ڕاپەڕینێكی دیكە سەری هەڵدادە.

ڕاگواستی هەماوەندییەكان:

لەو كاتەدا دەسەڵاتدارانی عوسمانیەكان بۆ ئەوەی چارەیەك بۆ ئەم دۆخە بكەن، كە بۆتە هۆی سەرهەڵدانی عەشیرەتە كوردییەكان، پێیان وابوو چارەسەر ئەوەیە كە كورد لە نیشتیمانی خۆیان هەڵبكەندرێن و لە شوێنێكی دوور نیشتەجێ بكرێن،

،،

وڵاتی لیبیا یەكێك بوو لەو شوێنانەی كە بۆ ئەزمونكردنی ئەو ڕێگاچارەیە هەڵبژێردرا، بۆئەوەی كورد چیدیكە شۆرش نەكاتەوە.

یەكێك لەو عەشیرەتانەی بۆ نەفیكردن دیاری كرا، هەمەوەندییەكان بوو، كە برادۆست میتانی توێژەری كورد دەڵێت:" هەمەوەندییەكان لە دەوروپشتی شاری سلێمانی لە عیراق دەژیان، بەردەوام شۆِرشیان دژی عوسمانیەكان بەرپا دەكرد،ئەمەش وای لە عوسمانیەكان كرد كە لە ساڵی 1890 بۆ كپكردنەوەی شۆرشەكەیان سوپا بنێرێتە سەریان".

بەڵام ئەمە نەبووە چارەسەرێكی ریشەیی، بۆیە دەسەڵاتدارانی عوسمانیەكان بیریان لە پێشنیارێكی دیكە كردەوە، كە احمد راسم پاشا والی عوسمانیەكان لە لیبیا پێشكەشی كرد. میتانی لەوبارەیەوە دەڵێت:" پێشنیارەكە ڕاگواستنی نزیكەی سەد بۆ دووسەد خێزانی لە خۆ گرتبوو، كە لە ناوچەكانی خۆیان ڕابگوازرێن و لە لیبیا نیشتەجێ بكرێن، زیاتر ئەوانەش بگرێتەوە، كە سەرپەرشتی و بەشداری لە شۆڕشەكانی دژ بە عوسمانیەكان دەكەن".

بەپێی پێشنیارەكە خێزانە كوردەكان بە شێوەی كۆمەڵ بۆ بنغازی و چیای سەوز و تە

رابلوسی ڕۆژئاوا ڕادەگوازرێن و لەوێ كاری كشتوكاڵی دەكەن، هەروەها دەوڵەتی عوسمانیش هاوكاری پێویستیان دەكات، بۆ ئەوەی لەو كۆمەڵگە نوێدا نیشتەجێ ببن. ڕاگوێزراوان هەڵگەڕانەوە: حكومەتی عوسمانی پێشنیارەكەی راسم پاشای قبوڵ كرد، هەندێك لە خێزانە هەماوەندییەكان بۆ شاری تەرابلوس ڕاگوێزران، هەروەها كۆمەڵێكی دیكەی كوردیش كە عوسمانیەكان بە مەترسی بۆ سەر خۆیانیان دادەنا، پێشتر بۆ ناوچەی ئەزمیر لەسەر كەنارە ئاوییەكانی ئەنادۆڵ بە درێژایی دەریای ناوەڕاست راگوێزرابوون،بۆ شاری بنغازی ڕاگوێزران، ئەوانی دیكەش بۆ تەرابلوس.

مستەفا عەبدوڵڵا بعیۆ لە كتێبی (پڕۆژەی جولەكە بۆ نیشتەجێكردنی یەهودیەكان لە لیبیادا) دەڵێت:" كۆمەڵەی كۆتایی كە ڕویان لە تەرابلوسی ڕۆژئاوایی كردبوو، ویستیان تێكەڵ بە گروپەكەی دیكە ببن كە بۆ بنغازی گوازرابوونەوە، بەڵام ئەم هەوڵە سەری نەگرت".

بەهەر حاڵ كوردەكان گەیشتنە تەرابلوس، حكومەتی والی ئەوێ پێشنیاری بۆ كردن لە ناوچەی سرت نیشتەجێ ببن و بە كشتوكاڵ كردنەوە خەریكببن.

حكومەت پەیمانی پێدان كە هەموو ئاسانكارییەكان بۆ بكات و پارەی پێویستیان بۆ خەرج بكات، هەروەها بۆ هەر تاكێك ِڕۆژانە بڕی یەك قورش و نیوی بۆ دانان، كە پێیان بدات، بەڵام خێزانە كوردەكان هەموو ئاسانكارییەكیان ڕەتكردەوە و داوایان كرد بگەڕێندرێنەوە بۆ نیشتیمانی خۆیان، سوربوونی ئەم خێزانانە وای لە والی لیبیا كرد كە نامەیەك بۆ حكومەت لە ئەستەنبوڵ بنوسێت و تیادا شكستی هەموو هەوڵەكان بۆ ڕازیكردنی كوردەكان بە ژیانێكی نوێ بخاتە ڕوو.

بەعیو ئاماژە بە هۆكاری سەرنەكەوتنی پلانەكەی حكومەتی توركیا دەكات، ئەویش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، ئەوانەی كە هێنرابوونە سرت، جوتیار نەبوون، لەسەر كاری كشتوكاڵی ڕانەهاتبوون، بۆیە راسم پاشا هەوڵی چارەسەركردنی ئەو كێشەیەی دا،هەوڵیدا گەنجە كوردەكان پەیوەندی بە هێزە چەكدارەكان و هێزی دەریاییەوە بكەن، كە چەند كەشتیەكی سەربازی عوسمانی لەو كاتەدا لە كەنارا ئاوییەكانی لیبیادا بوونیان هەبوو، هەروەها هەندێكی دیكەشیان هەوڵدرا بكرێنە پاسەوان، بەڵام ئەم هەوڵەش هەر سەری نەگرت.

هەڵاتن و دواتر گەڕانەوە: نیشتەجێكردنی كوردەكان سەركەوتنی بەدەستنەهێنا، كورد لە تەرابلوس نیشتیمانیی خۆیان لە بیر نەكرد، هەستی نەتەوەیی زیاتریان بۆ دروست بوو، ئەمەش وایكرد كە هەندێكیان بیر لە هەڵاتن بكەنەوە.

عیسا ئاماژە بەوە دەكات كە كوردەكان بە سەركردایەتی (حەسەن بەگ) و سەركردەی هەمەوەندییەكان محمد ئاغابی سلێمان،رشید فتاح، عبدالقادر حسێن بەگ، حسێن عەلی، موستەفا كامل، كریم فەتاح، ڕوویان لە ڕۆژهەلات كرد و بەرەو نیشتیمان بەڕێكەوتن، بەڵام دەسەڵاتداران چاودێریان كردن و ڕێگریان كردن، تاوەكو تەقە لە نێوان هەردوولا ڕوویدا، پاش كوژرانی حەسەن بەگی سەركردەیان لە ساڵی 1891دا، دەستگیر كران و دەست بەسەر چەكەكانیاندا گیرا.

هەمەوەندییەكان بە هیچ شێوەیەك ڕازی نەبوون بە تێكەڵاوكردنیان بە كۆمەڵگەیەكی نوێ و ژیانێكی نوێ، بۆیە راسم پاشا لە ساڵی 1893دا ناچار بوو ڕەزامەندی حكومەتی عوسمانیان بۆ وەربگرێت و بگەڕێنرێنەوە بۆ ئەزمیر، بەڵام گەڕانەوەیان هاوكات بوو لەگەڵ بڵاوبوونەوەی نەخۆشی كۆلیچرا، كە لەو كاتەدا زیانێكی زۆری گیانی دابوو، میتانی دەڵێت:" كوردەكانی دیكەش بەپێ گەڕانەوە كوردستان، ئەم گەڕانەوەشیان شەش مانگی خایەند.

،،

هۆكاری سەرنەكەوتنی ئەو پلانەی عوسمانیەكان و نیشتەجێ كردنی هەمەوەندییەكان لە لیبیا بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، كورد بە ژیانی شاخ و كێو ڕاهاتووە و ناتوانن لە ناوچەی دەشتایی بیابانیدا بژین

هۆكارێكی دیكەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، كە كورد فێر نیە تەسلیمی داگیر كەر ببێت، بۆیە نیشتەجی َكردنیان لە شاخی سەوز، هەرچەندە لە سروشتی كوردستانەوە نزیك بوو، هەر سەركەوتنی بەدەستنەهێنا.

سەرەرشای هەموو ئەمانە، هەندێك لە كوردەكان لە لیبیا نیشتەجێ بوون، وەك خێزانی ئۆرفەلی، خێزانی هونەرمەند سەمیر كوردی، هەروەها لە بەشی ڕۆژهەلاتی بنغازی گەڕەكێكی كوردی هەیە، لەو گەڕەكەدا سەدان خێزانی هەژار و نائومێدی كورد دەژین.

 

author photo

نوسەر و رۆژنامەنوس

 بروانامەی بەکالۆریۆس لە زمان و ئەدەبی عەرەبی