کۆرۆنا ڤایرۆس، کارەساتە هەرە گونجاوەکەی سەرمایەداری کارەساتە

چاوپێکەوتن لەگەڵ نائۆمی کلاین

کۆرۆنا ڤایرۆس، کارەساتە هەرە گونجاوەکەی سەرمایەداری کارەساتە

1335 خوێندراوەتەوە

و. لەئینگلیزییەوە: پێشڕەو محەمەد

 

لەم ديدارەدا، نائۆمی كلاین باس لەوە دەكات چۆن حكومەتەكان و نوخبەی جیهانیی، پەتای جیهانیی بۆ بەرژەوەندیی خۆیان خراپ بەكاردەهێنن.

كۆرۆنا ڤایرۆس بەشێوەیەكی فەرمیی وەك پەتایەكی جیهانیی ناسراوە كە دە هێندەى ڤایرۆسی سارس، خەڵكی تووشكردووە. قوتابخانەكان، سیستەمەكانی زانكۆ، مۆزەخانەكان و تیاترەكان لە سەرتاسەری ویلایەتە یەكگرتووەكاندا دادەخرێن، و بەزوویی، لەوانەیە سەرجەمی شارەكانیش بگرێتەوە. پسپۆڕان هۆشداریی ئەوە دەدەن كە هەندێك خەڵك، ئەوانەى گومانی نەخۆشبوون بە ڤایرۆسەكەیان لێدەكرێت، كە بە ڤایرۆسی كۆڤید-19 ناسراوە، لەسەر ڕۆتینەكانی ژیانی ڕۆژانەیان بەردەوامن، لەبەر هەردوو هۆكاری ئەوەى هەم پیشە و كارەكانیان بڕێكی پارەى پێویستیان بۆ ناهێڵێتەوە و هەم شكستە سیستەماتیكانی نێو سیستەمی چاودێریی تەندروستییمان تەواو فرۆشراوە و بەتایبەت كراوە.

زۆربەمان بەتەواویی دڵنیا نین چی بكەین یاخود گوێ لە كێ بگرین. دۆناڵد ترەمپ پێشنیارەكانی سەنتەری كۆنتڕۆڵكردن و ڕێگرتن لە نەخۆشیی و پەتاكانی ڕەتكردووەتەوە و ئەم پەیامە تێكەڵانەش دەلاقەى زەمەنی ئێمەیان بۆ كەمكردنەوەى زیانەكان بەرانبەر بە بڵاوبوونەوەى بەرفراوانی ڤایرۆسەكان زۆر بەرتەسك و تەنگەبەر كردووە.

ئەمانە كۆمەڵە هەلومەرجێكی گونجاو و پێرفێكتن بۆ حكومەتەكان و نوخبەى جیهانیی بۆ ئەنجامدانی ئەجێندا سیاسییەكانیان كە ئەگەر ئێمە هێندە ناڕێكخراو نەبووینایە، ئەوا ئەم ئەجێندایانە ڕووبەڕووی نەیاریی و ناڕەزایەتییەكی گەورە دەبوونەوە. ئەم زنجیرەى ڕووداوەكان، زنجیرەیەكی هێندە تاقانە و تایبەت بەو قەیرانە نییە كە لە كۆرۆناڤایرۆسەوە سەرچاوەى گرتووە؛ ئەمە بەرنامەى ئەو سیاسەتمەدار و حكومەتانەیە كە چەندین دەیە دەبێت گیراونەتە بەر و ئەم بەرنامەیەش بە "دۆكترینی شۆك" ناسراوە، ئەو زاراوەیەى نائۆمی كلاینی نووسەر و چالاكوان، لە ساڵی 2007دا كتێبێكی بەهەمان ناوونیشان بڵاوكردەوە.

مێژوو بریتییە لە ڕووداونووسییەكی "شۆكەكان" – شۆك و هەژانەكانی جەنگەكان، كارەساتە سروشتییەكان، قەیرانە ئابوورییەكان – و پاشهاتەكانیان.

،،

ئەم پاشهاتە بە "سەرمایەداریی كارەسات" دەناسرێتەوە، كە پێشنیاریی "چارەسەرەكان"ی بازاڕی ئازاد بۆ ئەو قەیرانانە دەكات كە لەڕێگایەوە نایەكسانییە هەنوكەییەكان لەبەرژەوەندیی خۆیدا خراپ بەكاردەهێنێت و ئەم نایەكسانیانە زیاتریش دەكات.

نائۆمی كلاین دەڵێت ئێمە ئێستا شایەتحاڵی نمایشی سەرمایەداریی كارەساتین لەسەر سەكۆی نەتەوەییدا: ترەمپ لەوەڵامدا بەڕووی كۆرۆناڤایرۆس،  پێشنیاری پاكێجێكی 700 ملیار دۆلاری كردووە، بەبڕینی موچەى فەرمانبەرانیشەوە (كە ئاساییشی كۆمەڵایەتیی تێكدەدات) و ئەم پاكێجەش یارمەتیی ئەو پیشەسازییانە دەدات كە بەهۆی پەتاكەوە زیان بە كەسابەتیان دەكەوێت.

كلاین دەڵێت: "ئەوان ئەم كارە بۆ ئەوە ناكەن كە پێیانوایە ئەمە شێوازێكی زۆر كاریگەرە بۆ سوككردنی ئازار و ڕەنجی سەردەمی پەتایەك – ئەوان ماوەیەكی زۆرە ئەم ئایدیایانەیان هەیە كە ئێستا دەرفەتەكەیان دەستكەوتووە بۆ سەپاندن و جێبەجێكردنیان".

ڤۆیس گفتوگۆ لەگەڵ نائۆمی كلاین دەكات دەربارەى ئەوەى چۆن "شۆك"ی كۆرۆناڤایرۆس شوێنی خۆی بۆ زنجیرەى ئەو ڕووداوانە دەكاتەوە، كە زیاتر لە دەیەیەك دەبێت لە كتێبەكەیدا بەناوی دۆكترینی شۆك ڕوونیكردوونەتەوە.

********

 

پرسیار: با بە بنەماكان دەستپێبكەین. سەرمایەداریی كارەسات چییە؟ پەیوەندییەكەى بە "دۆكترینی شۆك"ـەوە چییە؟

نائۆمی كلاین: ئەو ڕێگایەى سەرمایەداریی كارەساتی پێ پێناسە دەكەم لەڕاستیدا ڕێگایەكی ڕاستەوخۆیە: ئەم ڕێگایە پێناسەى شێوازی پیشەسازییە تایبەتەكان دەكات كە ڕاستەوخۆ بۆ قازانجكردن لە قەیرانە گەورەكان سەرهەڵدەدات.

قازانجكەری كارەسات و قازانجكەری جەنگ چەمكی تازە نین، بەڵام لەڕاستیدا لەنێو حكومەتەكەى جۆرج دەبلیو بوش، دوای 11ی سێپتێمبەر بەتەواویی قوڵبووەتەوە كاتێك حكومەتەكە ئەمجۆرە قەیرانە ئاساییشە بێكۆتاییەى ڕاگەیاند و هاوكات ئەم قەیرانەى بەتایبەتییكرد و ڕووی [قەیرانەكەى] كردە دەرەوە – ئەم پرۆسەیە بەتایبەتیكردنی ناوخۆیی و دۆخی ئاساییشی گرتەوە و هەروەها [بەتایبەتیكردنەكە] هێرش و داگیركاریی بۆسەر ئەفغانستان و عێڕاقی بەدوادا هات.

"دۆكترینی شۆك" ستراتیژییەكی سیاسییە بۆ بەكارهێنانی قەیرانە گەورەو فراوانەكان لەپێناوی جێبەجێكردنی ئەو سیاسەتانەى بەشێوەیەكی سیستەماتیك نایەكسانیی، دەوڵەمەتردبوونی نوخبەكان قوڵتر و زیاتر دەكەن و ژێرپێی ئەوانیدیكەش لەق دەكەن.

لە ساتەكانی قەیراندا، خەڵك تەنها تەركیز دەخەنە سەر حاڵەتە لەناكاوە ڕۆژانەییەكانی مانەوە و دەربازبوون لە قەیرانەكە، ئینجا هەر قەیرانێك بێت و هەروەها خەڵك لەو ساتانەدا دەیانەوێت زۆرترین متمانە بەو كەسانە بكەن كە دەسەڵاتیان بەدەستەوەیە. لە ساتەكانی قەیراندا ئێمە كەمێك چاومان بەڕووی شتەكاندا دادەخەین.

 

پرسیار: ئەم ستراتیژییە سیاسییە لەكوێوە دێت؟ چۆن شوێنەواری مێژووی ئەم ستراتیژییە سیاسییە لەنێو سیاسەتی ئەمریكادا دەدۆزیتەوە؟

نائۆمی كلاین: ستراتیژی "دۆكترینی شۆك" وەڵامێك بوو بەرانبەر بە نیو دیەڵ [بەرنامەى نوێی ئابووریی و كۆمەڵایەتیی لەسەردەمی فرانكلین ڕۆزڤێلتدا-وەرگێڕ]. میڵتۆن فریدمەنی ئابووریناس پێیوایە هەموو شتێك لە ئەمریكا لەژێر سایەى نیو دیەڵدا بەڕێگای هەڵەدا ڕۆیشتووە: وەك وڵام و كاردانەوەیەك بەرانبەر بە قەیرانی گەورە (Great Depressionی 1929) و دەست باوڵ [Dust Bowl یان دەیەى سی پیس كە بەهۆی تۆفان و زریانەوە دەیناڵاند-وەرگێڕ]، حكومەتێكی زۆر چالاك لە وڵاتەكە سەریهەڵدا، كە ئەو ئەركەى گرتە ئەستۆی خۆی ڕاستەوخۆ كێشەى قەیرانی ئابووریی ئەو ڕۆژگارە لەڕێگای دامەزراندنی حكومەتی بەرپرسەوە چارەسەر بكات و ئارامیی و ئاسوودیی ڕاستەوخۆ فەراهەم بكات.

ئەگەر ئێوە ئابووریناسكی سەرسەختی بازاڕی ئازاد بن، لەوە تێدەگەن كاتێك بازاڕەكان شكست دەهێنن و دەكەون، خۆیان بە گۆڕانێكی خێرا و پێشكەوتووی تەواو ئۆرگانیكییانەی جۆری سیاسەتەكانی لابردنی ڕێسا و نەزمەكان دەسپێرن، كە لە بەرژەوەندیی كۆمپانیاكان دەشكێتەوە.

لەبەر ئەوە دۆكترینی شۆك وەك میتۆدێك بۆ ڕێگرتن لەو قەیرانانە گەشەى پێدرا لەدژی ئەو ساتە ئۆرگانیكییانەى دەكرا سیاسەتە پێشكەوتووخوازییەكان سەرهەڵبدەن.

نوخبە سیاسیی و ئابوورییەكان لەوە تێدەگەن ساتەكانی قەیران باشترین شانس و بەختی ئەوانە بۆ جێبەجێكردن و پیادەكردنی لیستی خوازراوی سیاسەتە نەخوازراوەكانیان كە لەم وڵاتە و لە تەواوی جیهاندا جەمسەربەندیی زیاتر بۆ سامان و سەرمایە دەكات.

 

پرسیار: ئێستا ئێمە كۆمەڵە قەیرانێكی جۆراوجۆر دەبینین ڕوودەدەن: پەتایەك، نەبوونی ژێرخانێك بۆ ڕووبەڕووبوونەوەى، و هەروەها ئیفلاسی بازاڕی پشك و قەباڵە. دەتوانیت ئەوە ڕوونبكەیتەوە چۆن هەر یەكێك لەم پێكهێنەرانە لەگەڵ ئەو مۆدێلەدا دەگونجێن كە لە كتێبی دۆكترینی شۆكدا باستكردووە؟

نائۆمی كلاین: لەڕاستیدا شۆك خۆی ڤایرۆسەكەیە. و ئەم شۆكەش بەجۆرێك ڕێكخراوە كە پەرێشانیی و پەرتەوازیی زیاد دەكات و پارێزگاریی و بەرگرییش كەمتر دەكاتەوە. پێموانییە ئەمە تیۆرەیەكی پیلانگێڕیی بێت، ئەمە تەنها میتۆد و شێوازێكی حكومەتی ئەمریكا و دۆناڵد ترەمپە كە بە خراپییەكی موتڵەقەوە مامەڵەیان لەگەڵ قەیرانەكەدا كردووە و بەڕێوەیان بردووە. ترەمپ هێندە دووركەوتووەتەوە و وەك قەیرانێكی سیستەمی تەندروستیی گشتیی مامەڵەى لەگەڵدا نەكردووە، بەڵكو وەك قەیرانی تێگەیشتن و دەرككردن و وەك كێشەیەكی پۆتێنشیەڵ و جەوهەریی بۆ دووبارە هەڵبژاردنەوەى خۆی دەیبینێت.

ئەمە خراپترین سینارۆی حاڵەتەكەیە، بەتایبەت تێكەڵە بەو واقیع و ڕاستییەى كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بەرنامەیەكی چاودێریی تەندروستیی نیشتمانیی نییە و پارێزگارییەكانی ئەم بەرنامەیەش بۆ كرێكاران ئێجگار خراپ و ناچیزن.

،،

ئەم ئاوێتەكردن و تێكەڵكردنەى هێزەكان شۆكێكی گەورە و هەڵكشاوی هێناوە.

ئەم پرۆسەیە بەجۆرێك خراپ بەكاردەهێنرێت تا ئەو پیشەسازییانە ئازاد بكات كە جەوهەری توندترین ئەو قەیرانانەن كە ئێمە دەستوپەنجەیان لەگەڵدا نەرم دەكەین، بۆ نموونە قەیرانی كەش و هەوا: پیشەسازیی هێڵی ئاسمانیی، پیەشازیی نەوت و غاز، پیشەسازیی گەشتی دەریایی – ئەوان دەیانەوێت یارمەتیی هەموو ئەم پیشەسازییانە بدەن.

 

پرسیار: ئایا پێشتر ئەم نمایشەمان بینیوە؟

نائۆمی كلاین: لە كتێبی دۆكترینی شۆكدا باس لەوە دەكەم چۆن دوای زریانی كاتەرینا، ئەمە ڕوویدا.

تینك تانكەكانی واشینگتۆن، وەك پەیمانگای هێریتج (تینك تانكی هێریتج) بە لیستێكی خوازراوی چارەسەرەكانی "پشتیوانیی بازاڕی ئازاد"ـەوە هاتە كاتەریناوە.

دەتوانین تەواو لەوە دڵنیابین كە ئێستا هەمان ڕووبەڕووبوونەوەكان [بەرانبەر بەم قەیرانە] ڕوودەدەن – لەڕاستیدا، ئەو كەسەى سەرۆكایەتیی گروپی كاتەرینای دەكرد، مایك پێنس بوو [كە ئێستا جێگری دۆناڵد ترەمپە].

لە ساڵی 2008دا، ئەم نمایشەمان لە ڕزگاركردن و یارمەتیدانی [بانكی] سەرەكییدا بینی، كە ویلایەتەكان چەكە ئیمزاكراوەكانیان بۆ بانكەكان نووسی، كە لە كۆتاییدا یەك دونیا ترلیۆن دۆلاری بۆ ئیزافەكرا. بەڵام تێچوونی ڕاستەقینەكەی ئەمە لەسەر فۆرمی سگهەڵگوشینی ئابووریی دەركەوت [واتا بڕینی سەرجەمی خزمەتگوزارییە كۆمەڵایەتییەكان]. كەواتە ئەمە تەنها پەیوەندیی بەوەوە نییە كە ئێستا ڕوودەدات، بەڵكو شێوازی تێچوونەكانی ئەم كارەیە كە دەبێت بدرێتەوە.

 

پرسیار: ئایا هیچ شتێك هەیە خەڵك بۆ كەمكردنەوەى زیانەكانی سەرمایەداریی كارەسات ئەنجامی بدەن كە ئێمە ئێستا لە ڕووبەڕووبوونەوەى كۆرۆناڤایرۆسدا دەیبینین؟ ئایا ئێمە ئێستا لە پێگەیەكی باشتر یان خراپتر داین بەراورد بەو هەلومەرج و پێگەیەى لەسەردەمی زریانی كاتەرینادا هەمانبوو یاخود بەراورد بە دوایین قەیرانی ئابووریی جیهانیی؟

نائۆمی كلاین: كاتێك ڕووبەڕووی تاقیكردنەوە بەهۆى قەیرانەوە دەبینەوە، چ بەرەو دواوە بگەڕێینەوە و لەیەك داببڕێین، یاخود گەشە بكەین، كۆمەڵە خاڵێكی بەهێز و دڵسۆزیی بەدەست دەهێنین، كە پێشتر نەماندەزانی ئەو شتانەمان لەتوانا دایە. ئەمە دەبێتە یەكێك لەم تاقیكردنەوانە. هۆكاری ئەوەى ئومێدەوارم كە بتوانین گۆڕان و وەرچەرخان هەڵبژێرین، ئەوەیە كە – بەپێچەوانەى ساڵی 2008ـەوە – ئێمە ئێستا ئەڵتەرناتیڤێكی هەنوكەیی سیاسیی وەهامان هەیە كە نەخشەى جۆرێكی جیاوازی ڕووبەڕووبوونەوەى ئەو قەیرانە دادەڕێژێت كە بووەتە هۆی سەرەكیی زیانگەیاندن پێمان و هەروەها ئێستا خاوەنی ئەو بزووتنەوە سیاسییە گەورەیەین كە پشتیوانیی لەم نەخشە تازەیە دەكات.

ئەمە هەموو ئەو كارانەیە لە دەوروبەری نیو گرین دیەڵ (بەرنامەى نوێی سەوزی ئابووریی) دێن و دەچن: ئامادەكاریی بۆ ساتێكی وەها. ئێمە ناتوانین ئازایەتییمان لەدەست بدەین؛ ئێمە دەبێت زۆر قورستر و زیاتر لە ڕابردوو خەبات بۆ چاودێریی تەنمدروستیی جیهانیی، چاودێریی گشتیی منداڵان، مۆڵەتی نەخۆشیی (paid sick leave) بكەین – هەموو ئەمانە بەیەكەوە بەستراونەتەوە.

 

پرسیار: ئەگەر حكومەتەكانمان و نوخبەى جیهانیی دەیانەوێت ئەم قەیرانە لەبەرژەوەندیی خۆیاندا خراپ بەكاربهێنن، خەڵك دەتوانن چی بكەن كە ئاگایان لەیەك بێت و پشتیوانیی یەكتر بكەن؟

نائۆمی كلاین "من ئاگام لەخۆم دەبێت، دەتوانین باشترین بیمە بەدەست بهێنین كە هەیە، و ئەگەر ئێوە بیمەیەكی باشتان نەبێت، لەوانەیە خەتای خۆتان بێت، ئەمە كێشەى من نییە": ئەمە هەمان ئەو شتەیە ئابوورییە باڵادەست و براوەكان دەیخەنە زەینمانەوە. ساتێكی قەیرانی لەم چەشنە یەك بەدوای یەك درز و كەلێنەكانمان ئاشكرا دەكات. ئێمە لە زەمەنێكی واقیعیی داین كە زۆر زیاتر پەیوەندییمان بەیەكەوە هەیە و بەیەكەوە بەستراوینەتەوە، زیاتر لەو سیستەمە ئابوورییە دڕندەیەى ئێستا.

دەكرێت وابیربكەینەوە ئەگەر چاودێرییەكی تەندروستیی باشمان هەبێت، ئەوا سەلامەت دەبین، بەڵام ئەگەر ئەو كەسەى خواردنمان بۆ دروست دەكات، یان خواردنەكانمان دەگەیەنێت، یاخود كارتۆن و سندوقەكانمان بۆ دەپێچێتەوە، چاودێریی تەندروستیی نەبێت و نەتوانێت پشكنین و نۆڕینی بۆ بكرێت – با باسی مانەوە لەماڵەوە نەكەین، چونكە ئەو كەسانە تەنانەت مۆڵەتی نەخۆشیشیان نییە – ئەوا هەرگیز سەلامەت نابین. ئەگەر ئێمە ئاگامان لەیەكتر نەبێت، كەس لە ئێمە پارێزراو نابێت. ئێمە خەریكە گرفتار دەبین.

ڕێگا و شێوازە جیاوازەكانی ڕێكخستنی كۆمەڵگا بەشە جیاوازەكانی خۆشمان ڕۆشن دەكاتەوە. ئەگەر ئێوە لە سیستەمێكدا دەژین كە دەزانن ئاگای لە خەڵك نابێت و هەرگیز سەرچاوە و سامان بەشێوەیەكی یەكسان دابەش ناكاتەوە، ئەوا بەشی قۆرخكراوی ئێوە ڕوون و ڕۆشن دەبێتەوە. كەواتە ئاگاتان لەمە بێت و بیری لێبكەنەوە، نەك خەریكی قۆرخكردن و كۆكردنەوە و بیركردنەوە بن لەوەى ئاگاتان لەخۆتان و خێزانتان بێت، دەتوانن پایە بن بۆ هاوبەشبوون لەگەڵ دراوسێكانتان و ئاگاتان لەو خەڵكانە بێت كە لەهەمووان زیاتر قابیلی ئەوەن زیانیان بەربكەوێت.

 

نائۆمی كلاین:

 ساڵی 1970 لە كەنەدا لەدایكبووە، چالاكوانی دژەسەرمایەداریی و دژەكۆمپانیا فرەنەتەوەكانە، چالاكوانی بواری ئاشتی و دژەجەنگە. ڕەخنەكانی لەسەر ئاسەوار و كاریگەرییەكانی بەجیهانیكردنی سەرمایە و كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكان چڕكردووەتەوە، هەروەها سەپاندنی بڕیار و ڕێساكانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی و بانكی جیهانیی. كتێبەكەى بەناوی دۆكترینی شۆك، ئەمڕۆ ناوبانگی جیهانیی بۆ هێناوە و تەنانەت بووەتە مانیفێستی بزووتنەوە تازەكان. ئێستا نائۆمی كلاین، وەك وتەبێژی بزووتنەوەى نوێی دژەگۆڕانی كەش و هەوا دەناسرێتەوە.

 

author photo

نووسەرو وەرگێڕ