كۆرۆنا، یاخود به‌هاری ئه‌مەریكی و ئه‌وروپی

كۆرۆنا، یاخود به‌هاری ئه‌مەریكی و ئه‌وروپی

647 خوێندراوەتەوە

د.كامه‌ران مه‌نتك

دوای ئه‌وه‌ی جیهانی رۆژئاوا به‌ گشتی و ئه‌مریكا به‌ تایبه‌تی به‌ سه‌ركه‌وتوویی له‌شه‌ڕی سارد ده‌رچوو، ئه‌مریكا سیسته‌می تاكجه‌مسه‌ری راگه‌یاندو وه‌كو زۆر له‌ نووسه‌ره‌ ئه‌مریكی و رۆژئاواییه‌كان خۆیان ده‌ڵێن ئه‌مریكا بووه‌ پۆلیسی جیهان، ئه‌م دۆخه‌ به‌رده‌وام بوو تا ساڵی (2000-2001) له‌م دوو ساڵه‌دا زۆر گۆڕانكاری گرنگ له‌سه‌ر گۆڕه‌پانی سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی هاته‌ ئارا، رووداوه‌كه‌ی سه‌پته‌مبه‌رو لێدانی ئه‌مریكا، هاوكات هاتنی پوتینی سه‌رۆكی روسیا بۆ سه‌ر ده‌سه‌ڵات.

رووداوی سه‌پته‌مبه‌ر سه‌رباری ده‌رهاویشته‌ سیاسی و ئابووریه‌كانی، بووه‌ سه‌ره‌تای شه‌ڕێكی جیهانی، كه‌ به‌شه‌ڕی تیرۆر ناسراوه‌و سه‌رۆكی ئه‌مریكا راشكاوانه‌ رایگه‌یاند ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ ئێمه‌ نه‌بێت دژی ئێمه‌یه‌، كه‌ ئه‌مه‌ ده‌كرێت وه‌ك سه‌ره‌تایه‌كیش بۆ كاڵبوونه‌وه‌ی سیسته‌می دیموكراسی لیبڕالی ئه‌مریكی له‌ قه‌ڵه‌م بده‌ین. به‌رامبه‌ر ئه‌و دۆخه‌ی ئه‌مریكا سه‌رۆكێكی به‌هێز له‌ روسیا جڵه‌وی ده‌سه‌ڵاتی گرتبوه‌وه‌ ده‌ست و خاوه‌نی خه‌ونی نه‌ك به‌ ته‌نیا زیندووكردنه‌وه‌ی ئیمپراتۆریای روسی بوو، بگره‌ كار له‌سه‌ر بونیاتنانی ئیمپراتۆریای ئۆراسی ده‌كات.

له‌و كاته‌وه‌ قۆناغێكی تر له‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی روسیا ده‌ست پێده‌كات، ئه‌ویش بوونه‌وه‌ به‌ زلهێزو گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌ر گؤره‌پاتی سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی. شان به‌شانی ئه‌مه‌ش بیرۆستریكای چین ده‌ستپێكردو ئه‌ویش به‌هێزه‌وه‌ كه‌وته‌ بونیاتانی ئابووره‌یكی ئۆراسی و جیهانی، بۆ رێگا گرتن له‌م هه‌نگاوانه‌ ئه‌مریكا سه‌ره‌تا ئه‌فغانستان (2002) و دواتریش ئیراقی له‌ ساڵی (2003) داگیركرد، ئه‌مه‌ش به‌ مه‌به‌ستی دروستكردنی نیوكه‌وانه‌یه‌ك بوو له‌ سنووره‌كانی باشووره‌وه‌ بۆ ئابڵووقه‌دانی روسیاو بلۆككردنی بواری فراوانبوونی به‌ره‌و رۆژهه‌ڵات و ئاسیای ناوه‌ڕاست، له‌ رێگای ناتۆشه‌وه‌ هه‌وڵیدا له‌ ئه‌وروپای رۆژهه‌ڵاته‌وه‌ ئابڵووقه‌ی رووسیا بدات و هاوكات دیوارێك له‌نێوان چین و روسیا دروست بكات، بۆ رێگا گرتن له‌ هه‌ر هاوپه‌یمانیه‌كی ئاینده‌، ئه‌و دۆخه‌ به‌رده‌وام بوو تاوه‌كو ساڵی(2014) ئه‌و ساڵه‌ی نفوزی رۆژئاوا گه‌یشته‌ ئۆكرانیا، ده‌روازه‌ی روسیا به‌ره‌و ئه‌وروپا.

،،

هاوكات له‌ ساڵی (2011) ئه‌و رووداوانه‌ ده‌ستیپێكرد، كه‌ به‌ به‌هاری عه‌ره‌بی ناوزه‌د كراو له‌ ئه‌فه‌ریقاوه‌، سه‌ره‌تا له‌ تونس ده‌ستیپێكردو پاشان لیبیاو روسیاشی گرته‌وه‌، پاشان له‌ ده‌ریای سوور په‌ڕیه‌وه‌ بۆ سووریا،

له‌وێ چه‌قی به‌ست، وه‌ك سه‌رۆكی روسیا راشكاوانه‌ رایگه‌یاند:" رێگاناده‌ین سوریا وه‌ك لیبیای لێبێت". راسته‌ به‌هاری عه‌ره‌بی ره‌نگدانه‌وه‌ی تووڕه‌ی خه‌ڵك بوو به‌رامبه‌ر ئه‌و رژێمه‌ سیاسیانه‌ی، كه‌ ببونه‌ بار به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگاكانیان، وه‌لێ له‌بنه‌ره‌تدا هه‌نگاوێكی جیۆپۆله‌تیكی مه‌ترسیدار بوو بۆ خنكاندنی روسیا له‌ چوارچێوه‌ جوگرافیه‌ به‌رته‌سكه‌كه‌ی خۆی، له‌به‌رئه‌وه‌ی به‌شێك له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی به‌هاری عه‌ره‌بی گرتیه‌وه‌ وه‌ك لیبیاو سوریا ده‌روازه‌ی روسه‌كان بوو بۆسه‌ر ده‌ریای سپی ناوه‌ڕاست، به‌مه‌ش مه‌ترسی بۆ به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی روسیا دروست كرد له‌ هه‌ردوو ده‌روازه‌ی روسی بۆ سه‌ر ده‌ریای سپی ناوه‌ڕاست (میسرو سوریا)، له‌ساڵی (2014) روسیا ته‌نگه‌تاو بو و به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ربازی و له‌ رێگای ریفڕاندۆمێكی رووكه‌شه‌وه‌ ده‌ستی به‌سه‌ر نیمچه‌ دورگه‌ی كریم، ده‌روازه‌ی روسیا بۆ سه‌ر ده‌ریای ره‌ش و له‌وێشه‌وه‌ بۆ ده‌ریای سپی ناوه‌ڕاست گرته‌وه‌، له‌ ساڵی (2015) به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌ربازی خۆی له‌ سوریا هه‌ڵقورتاند. به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌ش سه‌رۆكی چین له‌ ساڵی (2013) ده‌ستپێشخه‌ری پشتێنه‌ورێگای راگه‌یاند، كه‌ بریتی بوو له‌ زیندووكردنه‌وه‌ی رێگای ئاوریشمی كۆن به‌ شێوازێكی نوێ، ئه‌م ده‌ستپێشخه‌ریه‌ به‌هۆی ئابووری به‌هێزی چینه‌وه‌ سه‌ركه‌وتنێكی ئێجگار خێرایی به‌ده‌ستهێناو گه‌یشته‌ ئه‌و قۆناغه‌ی چین له‌ رێگای هۆكاره‌كانی گواستنه‌وه‌ (هێڵی شه‌مه‌نده‌فه‌ر، فڕۆكه‌خانه‌، رێگای ده‌ریایی، رێگای دیجیته‌ڵی) ئه‌وروپاو ئاسیا به‌یه‌كه‌وه‌ ببه‌ستێته‌وه‌.

له‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ ئه‌مریكا نه‌یتوانی هێڵی سووری خۆی دیاربكات و به‌رگری له‌ هاوپه‌یمانه‌كانی بكات، ئه‌مه‌ وایكرد (هێزی نه‌رمی ئه‌مریكی(soft power) له‌سه‌ر ئاستی جیهان دابه‌زێت و پێگه‌ی ئه‌مریكا بگه‌ڕیته‌وه‌ دواوه‌، له‌ساڵی (2019) روسیا و چین به‌وه‌نده‌ نه‌وه‌ستان بگره‌ هه‌وڵیاندا ئه‌مریكا له‌ شوێنی زۆر ستراتیژی وه‌ده‌رنێن، له‌وانه‌ سوریاو ئێراق، ئه‌مه‌ش به‌شێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كان واتای ده‌ركردنی یه‌كجاره‌كی ئه‌مریكایه‌ له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست.

ئه‌گه‌ر ته‌ماشای رووداوه‌كانی دوای هاتنی كۆرۆنا بكه‌ین، هه‌مان شێوازی به‌هاری عه‌ره‌بی له‌خۆوه‌ گرتووه‌ له‌ هه‌لته‌كاندنی سیسته‌می سیاسی ئه‌وروپی و ئه‌مریكی، ئێستا ئه‌و سیسته‌مه‌ ئه‌وروپیانه‌ی بۆ ماوه‌ی سه‌د ساڵ یاریان به‌چاره‌نووسی جیهان ده‌كردو چی خراپه‌ نه‌ما به‌ مرۆڤایه‌تی نه‌كه‌ن، ده‌سته‌وه‌ستانن و رۆژانه‌ كاره‌ساته‌كه‌یان گه‌وره‌تر ده‌بێت، به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌ش، به‌پێچه‌وانه‌ی چه‌ند ساڵێكی كه‌م به‌ر له‌ئێستا فڕۆكه‌ فریاگوزاریه‌كانی چین و روسیا په‌یتا په‌یتا به‌ره‌و ده‌وڵه‌تانی ئه‌وروپا و ئاسیا و ئه‌فریقا ده‌چن، بۆ گه‌یاندنی یارمه‌تی و كه‌ره‌سته‌و ئامێری ته‌ندروستی!، كه‌ ئه‌مه‌ به‌ ئاشكرا گۆڕانی هاوسه‌نگی هێز له سیسته‌می جیهانی ده‌خاته‌ روو،

،،

ئه‌و ئه‌مریكایه‌ی، كه‌ پێشتر وه‌ك پۆلیسی جیهان ره‌فتاری ده‌كردو خۆی له‌ هه‌موو كێشه‌كانی سه‌ر زه‌مین هه‌لده‌قورتاند، ئێستا خه‌ریكه‌ ده‌روه‌ستی كێشه‌ ته‌ندروستی و ئابووریه‌كانی خۆی نایه‌ت!.

ئه‌م دۆخه‌ له‌ كۆتایدا له‌ دوو گریمانه‌ زیاتر به‌خۆیه‌وه‌ هه‌ڵناگرێت، یاخود ده‌بێت ئه‌مریكا و ئه‌وروپا هێزه‌ سه‌ربازیه‌كه‌ی خۆی بخنه‌كار بۆ راستكردنه‌وه‌ی هاوسه‌نگی هێز، كه‌ به‌هۆی بوونی چه‌كی كاولكار ئه‌م هه‌نگاوه‌ مه‌ترسیه‌كی زۆری هه‌یه‌و به‌ سه‌ره‌ڕۆییه‌كی ئێجگار گه‌وره‌ له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێت، یاخود ده‌بێت دان به‌و گۆڕانه‌ی هاوسه‌نگی هیزی جیهانی دابنێن و سیسته‌می جیهانی له‌گه‌ڵ چین و روسیا به‌شێوه‌یه‌ك رێكبخه‌نه‌وه‌، كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و واقعه‌ نوێیه‌دا بگونجێت، كه‌ هاتۆته‌ ئارا!. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌مریكیه‌كان له‌كاتی ئێستادا هه‌ڕه‌شه‌ ده‌كه‌ن به‌ گرتنه‌به‌ری سیناریۆی یه‌كه‌م، وه‌ك وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا گوتی :" باكێشه‌ی كۆرۆنا چاره‌سه‌ر بكه‌ین، دواتر هه‌ڵوێستمان ده‌بێت به‌رامبه‌ر ئه‌وانه‌ی هۆكار بووینه‌".

به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌گه‌ری جێبه‌جێكردنی ئه‌و سیناریۆیه‌ زۆر لاوازه‌، چونكه‌ ئه‌مریكا ئێستا له‌هه‌مان ئه‌و قۆناعه‌دا ده‌ژیت، كه‌ یه‌كێتی سۆڤیه‌ت له‌ كۆتایی هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی بیسته‌م تیایدا ده‌ژیا، واته‌ خاوه‌نی ته‌رسانه‌یه‌كی هێزی ته‌قلیدی و ناته‌قلیدی گه‌وره‌یه‌، وه‌ڵی هاوكات له‌ناوه‌وه‌ خه‌ریكه‌ ئابووریه‌كه‌ی داده‌ڕمێت، بۆیه‌ ده‌بێت له‌ ئه‌مریكاش چاوه‌ڕوانی گۆرباچۆڤێك بكه‌ین، كه‌ دان به‌راستیه‌كان بنێت و ئه‌و هه‌نگاوه‌ هه‌ڵێنێت، كه‌ پێویسته‌ هه‌ڵینێت، ئه‌گینا كۆی مرۆڤایه‌تی دووچاری كاره‌ساتێكی ئێجگار گه‌وره‌ ده‌بێته‌وه‌.