كۆرۆنا، شەڕی ساردی ئەمریكا و چین

كۆرۆنا، شەڕی ساردی ئەمریكا و چین

373 خوێندراوەتەوە

هێمن سه‌عید


لە كۆبونەوەی وڵاتانی G20 كە لەرێگەی ڤیدیۆ كۆنفرانسەوە رۆژی پێنج شەممەی رابردوو ئەنجامدرا مایك پۆمپیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریكا سور بوو لەسەرئەوەی لەبری ناوهێنانی كۆرۆنا ڤایرۆس بە (كۆڤید 19) ووشەی (ووهان ڤایرۆسی) بەكاربهێنرێت، هەروەها حكومەتی پەكینی تۆمەتبار كرد بە شاردنەوەی زانیاریەكان لەسەرەتای سەرهەڵدانی ڤایرۆسی كۆرۆنا.


پێشتریش لە سەرەتای بڵاوبونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا لە ئەمریكا، دۆنالد ترەمپ، سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا، لەكاتی ئەنجامدانی كۆنگرە رۆژنامە نوسیەكان و لە ماڵپەری تایبەتی خۆی لە تۆڕی كۆمەڵایەتی تویتەر ووشەی (چاینا ڤایرۆس) بەكاردەهێنێت لە بری كۆرۆنا ڤایرۆس.
هەموو ئەو ئەودەربڕینانە ئاماژەی رونە بۆ تۆمەتباركردنی چین بە دروستكردن و بڵاوكردنەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا و ناردنی بۆ وڵاتانی دیكە، لەهەمان كاتدا حكومەتی پەكین ئەمریكا تۆمەتبار دەكات بە دروستكردنی ڤایرۆسەكە و ناردنی بۆ وڵاتەكەیان، بەرپرسە چینینەكان بڕوایان وایە ڤیرۆسەكە لە ئەمریكا دروستكراوە و پاشان نێردراوە بۆ چین لەرێگەی سوپای ئەمەریكاوە لەكاتی بەشداریكردنیان لە دەورەیەك لە شاری ووهان لە مانگی پێشوو.

لەمبارەیەوە ژاو لیجیان، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی چین، لە ماڵپەری تایبەتی خۆی لە تۆڕی كۆمەڵایەتی تویتەر بەزمانی ئینگلیزی نوسیویەتی:" بەپێی قسەی رۆبەرت ریدفیڵد سەرۆكی سەنتەری ئەمریكی بۆ نەخۆشی و روبەروبونەوەی لەناكاو، هەندێك لە ئەمریكیەكان بە هۆی ئەنفلۆنزاوە مردوون پێش سەرهەڵدانی ڤایرۆسی كۆرۆنا لە چین، كە لەوانەیە ئەوانە بەهۆی ڤایرۆسی كۆرۆناوە مردبێتن" هەروەها دەلێت:" كەی نەخۆشیەكە دەستیپێكرد لە ئەمریكا؟ چەند كەس بەركەوتوون؟ كوا ناوی ئەو نەخۆشخانانەی چارەسەری توشبوان دەكەن؟ بەڵكو لەوانەیە سوپای ئەمریكا ڤایرۆسەكەی هێنابێت بۆ ووهان، باراستگۆ بن! با ئامارەكانیان بڵاوبكەنەوە بەشێوەیەكی گشتی! ئەمریكا تۆمەتبارە تا ئەو راستیانە ئاشكرا دەكات".

،،

ماڵپەڕی واشنتن پۆست لە راپۆرتێكدا ئاماژەی بەوەداوە لە مانگی یەك و دووی ئەمساڵ دەزگای هەواڵگری (سی. ئای. ئەی) ئەمەریكی، كۆشكی سپی(ترەمپ و كۆنگرێس)یان ئاگادار كردوەتەوە لە سەرهەڵدانی ڤایرۆسێكی كوشندە بۆ سەر جیهان

هەروەها هەموو زانیاریەكیان لەبارەی ڤایرۆسەكەوە خستوتە بەردەمیان وەك: راستەقینەی ڤایرۆسەكە و چۆنێتی سەرهەڵدانی و چۆنیەتی بلاوبونەوەی و چۆنێتی كۆنترۆڵكردنی).


هەروەها بەپێی راپۆرتێكی (DW) ئەڵمانی دەزگای هەواڵگری(سی. ئای. ئەی) هەموو هەوڵێكی داوە تا زانیاری تەواو وەربگرێت لەسەر ڤایرۆسی كۆرۆنا، سەرباری سودوەرگرتن لە راگەیاندن و تۆڕەكۆمەڵایەتیەكان و سەرچاوەكانی ئەنتەرنێت و راپۆرتە رەسمیەكان، هەروەها لەڕێگەی وێنەی ئاسمانی و مانگە دەسكردەكان و زاناكان و سیخورەكان و پەیوەندیە تەلەفۆنیەكان چاودێری چینی كردووە. ئەمریكا بە پشت بەستن بەو زانیاریانە ئێران و چین تۆمەتباردەكات بە راگەیاندنی ناڕاستی ئەنجامەكانی بەركەوتەی ڤایرۆسی كۆرۆنا لە وڵاتەكانیان.

چۆن پەیوەندیەكانی ئەمریكا و چین ئالۆزبوون؟
بەبڕوای زۆرێك لە زانایان رێكەوتنی بازرگانی ئەمریكا و چین بۆ كۆنترۆڵكردنی شەڕی بازرگانی نێوان هەردوولا بوو، لەسەرەتای ئیدارەكەیدا دۆناڵد ترەمپ دەستیكرد بە هەڕەشەكردن لە بازرگانی چین و چینی ناچاركرد رێكەوتنی لەگەڵ ئەنجام بدات بۆ كڕینی شت و مەكی وڵاتەكەی بەبڕی 200 ملیار دۆلار لەماوەی دوو ساڵدا.

هێشتا رێكەوتنەكە نەچوو بویە بواری جێبەجێكردنەوە، ڤایرۆسی كۆرۆنا سەریهەڵدا لە ووهانی چین، هەر لەسەرەتاوە ترەمپ و ئیدارەكەی كەوتنە پیاهەڵدان بە حكومەتی چین و سەرۆكەكەی(شی جین بین) و باسیان لەبەتوانایی چین دەكرد بۆ زاڵبون بەسەر قەیرانەكەدا.


ئەم پیاهەڵدانانە تائەوكاتە بەردەوام بوو لەلایەك: حكومەتی چین پشكی كۆمپانیا ئەمریكیەكانی بەنرخێكی زۆر كەم كڕیەوە كە بەبەهای 280 ملیار دۆلار قازانجی كرد و لەلایەكی دیكەوە ڤایرۆسەكە نزیك بویەوە لە سنورەكانی ئەمریكا و بوویە مەترسی بۆسەر ولاتەكە، ئیدی لێرەوە ترەمپ و ئیدارەكەی كەوتنە سەرزەنشتكردن و تۆمەتباركردنی حكومەتی چین بە دروستكردن و هەناردەكردنی ڤایرۆسی كۆرۆنا بۆ وڵاتانی جیهان.

كاتێكیش ئەمریكا سنورەكانی بەڕووی زۆرێك لە وڵاتە ئەوروپیەكاندا داخست بە ئیتالیاشەوە كە تووشی قەیرانێكی گەورە هاتبوو بەهۆی ڤایرۆسی كۆرۆناوە، چین هاوكاریەكانی خۆی گەیاندە ئیتالیا و ئێران و صربیا.


سنور داخستنی ئەمریكا بەرووی ولاتانی دیكەدا و گەیاندنی هاوكاری لە لایەن چینەوە بۆ وڵاتانی جیهان، بەتایبەت وڵاتانی ئاسیا تا روباری هێمن، واتە پاسەوانی جیهانی لەم قەیرانەدا بریتیە لە چین، وڵاتانی جیهانیش پێشوازی لەم هاتنەی چین دەكەن و هەست بەگەورەی پێگەی چین دەكەن، تاكۆتای هاتنی ئەم قەیرانەش چین دەتوانێت رۆڵێكی زۆرباشی هەبێت لە دوبارە بونیادنانەوەی ژێرخانی ئابوری وڵاتانی جیهان.


هەردوو پسپۆرانی كاروباری ئاسیا (كامبل و دوشی) لە وتارێكدا كە لە گۆڤاری (فۆرین ئەفێرز) بڵاویان كردۆتەوە، باس لە پێگەی ئەمریكا دەكەن لە سەركردایەتیكردنی جیهان لەماوەی حەوت دەیەی رابردوودا، ئەوان پێیان وایە توانای سەركردایەتیكردنی جیهان لەلایەن ئەمەریكاوە بەهۆی سامان و هێزی سەربازیەوە نەبووە، بەڵكو بەهۆی شێوازی فەرمانڕەوایی ناوخۆیی و هەڵسوكەوتی بەرانبەر كاردانەوەكانی دەرەوە و ئیدارەدانی قەیران و كارەساتە جیهانیەكانەوە بووە.

،،

هەروەها ئاماژە دەكەن بەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا تاقیكردنەوەیەكی نوێیە لەبەردەم ئەمریكا، بەڵام تائێستا ئەمریكا نەیتوانیوە لەم تاقیكردنەوەیە دەربچێت

لە بەرانبەردا پەكین توانیویەتی سودی زۆر لەم قەیرانە وەربگرێت و زۆر بەخێرای توانیویەتی سود لە هەڵەكانی ئەمریكا وەربگرێت. كامبل و دوشی تێكشكانی رۆڵی جیهانی بەریتانیای گەورە بەنمونە دەهێننەوە، كاتێَك لەساڵی 1956 پرۆسەیەكی شكستخواردویان ئەنجامدا بۆ كۆنترۆڵكردنی كەناڵی سوێس كە بویە هۆی پاشەكشەی بەریتانیا لە سەركردایەتیكردنی جیهان. ئەوان دەڵێن ئەگەر ئەمڕۆ بڕیاردەرانی سیاسی ئەمریكی لەبەردەم قەیرانی كۆرۆنادا دەستەوەستان رابوەستن دورنیە هەمان چارەنوسی قەیرانی سویس دوبارە نەبێتەوە.


سەرباری ئەوانەش ئێستا لەناوخۆی وڵاتدا ئیدارەی ترامپ توشی رەخنەیەكی زۆر بوەتەوە، لەلایەك نەیتوانی گەلەكەی لە ڤایرۆسی كۆرۆنا بپارێزێت و توشی دوفاقی لە گوفتار و رەفتاردا هاتوون ، لەلایەكی دیكە لەدەرەوە توشی شكست هاتووە بەرانبەر بە چین.