بۆچی هه‌میشه‌ ڤایرۆس و نه‌خۆشیه‌كان له‌ ئاسیا یان ئه‌فریقا سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن؟

بۆچی هه‌میشه‌ ڤایرۆس و نه‌خۆشیه‌كان له‌ ئاسیا یان ئه‌فریقا سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن؟

398 خوێندراوەتەوە

ڤایرۆسی كۆرۆنای نوێ( كۆڤید-19) به‌ درێژكراوه‌ی خێزانی ڤایرۆسی كۆرۆنا یان Coronaviridae داده‌نرێت،كه‌ بیست ساڵ له‌مه‌و پێش ده‌ركه‌وت، به‌ڵام ئه‌م ڤایرۆسه‌ی ئێستا له‌ ڕووی بڵاوبونه‌وه‌ توندتره‌ و زیاتر بڵاو ده‌بێته‌وه‌.

 

سه‌رجه‌می ئه‌و ڤایرۆسانه‌ی كه‌ له‌م ساڵانه‌ی كۆتایدا ده‌ركه‌وتوون له‌ خاڵێكدا هاوبه‌شن، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ له‌ كیشوه‌ری ئاسیا یان ئه‌فریقا سه‌ریان هه‌ڵداوه‌.

سورش كوچیبودی زانای بواری ڤایرۆسه‌كان له‌ زانكۆی پنسلڤانیا له‌و باره‌یه‌وه‌ وتارێكی بڵاو كردۆته‌وه‌، ئه‌و زانایه‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ زۆربوونی ژماره‌ی دانیشتووان هۆكارێكی سه‌ره‌كی ده‌ركه‌وتنی ئه‌و ڤایرۆسانه‌یه‌ كه‌ سه‌رچاوه‌كه‌یان ئاسیا و ئه‌فریقایه‌.

كیشوه‌ری ئاسیا به‌ تایبه‌ت ناوچه‌ی زه‌ریای ئارام زۆربوونێكی زۆری له‌ دانیشتوان و دروستكردنی بینا و باڵاخانه‌ به‌خۆیه‌وه‌ بینی، به‌شێوه‌یه‌ك له‌ %60ی دانیشتوانی جیهان له‌و ناوچه‌یه‌دا ده‌ژین، هه‌روه‌ها له‌ ده‌ ساڵی یه‌كه‌می سه‌ده‌ی 21دا،نزیكه‌ی 200 ملیۆن كه‌س كۆچیان بۆ شاره‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ئاسیا كرد.

ئه‌م كۆچه‌ به‌ لێشاوه‌ و به‌و قه‌باره‌ زۆره‌، بۆته‌ هۆی له‌ناوبردنی دارستانه‌كان و كردنیان به‌ شوێنی نیشته‌جێكردن، ئاژه‌ڵه‌ كێویه‌كانیش له‌م كاته‌دا ناچار ده‌بن له‌ نزیك شوێنی نیشته‌جێ بوون له‌ نزیك شار و شارۆچكه‌كان بژین، به‌مه‌ش به‌ریه‌ك كه‌وتنی مرۆڤ و ئاژه‌ڵ دروست ده‌بێت.

 

شه‌مشه‌مه‌ كوێره‌ و ڤایرۆسه‌كان:

هه‌موو كات ئه‌و ئاژه‌ڵانه‌ی له‌ وشكانیدا ده‌ژین هه‌ڵگری چه‌ندین ڤایرۆسن،بۆ نموونه‌ شه‌مشه‌مه‌ كوێره‌ هه‌ڵگری سه‌دان ڤایرۆسه‌، كه‌ ده‌توانێت له‌ جۆرێكه‌وه‌ بۆ جۆرێكی دیكه‌ بگوازرێته‌وه‌.

پرۆسه‌ی بینا كردن له‌ كۆتایدا ده‌بێته‌ به‌شێكی دانه‌بڕاو، خه‌ڵكێكی زۆر ده‌ست ده‌كه‌ن به‌ دروستكردنی بینا و كه‌مكردنه‌وه‌ی دارستانه‌كان، ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی زاڵ بوون به‌سه‌ر ئاژه‌ڵه‌ درنده‌كان و مردنیان، ئه‌و دڕندانه‌ی كه‌ خواردنیان ئاژه‌ڵه‌ كرتێنه‌ره‌كانه‌.

كاتێك ئاژه‌ڵه‌ دڕنده‌كان ده‌مرن یان ژماره‌یان كه‌م ده‌بێته‌وه‌، ئه‌وا ژماره‌ی كرتێنه‌ره‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رچاو زیاد ده‌كات، به‌ واتایه‌كی دیكه‌ مه‌ترسی نه‌خۆشیه‌ ئاژه‌ڵیه‌كان زیاد ده‌كات.

سورش كوچیبودی پێی وایه‌ دۆخه‌كه‌ خراپتر ده‌بێت، چونكه‌ خه‌ڵكێكی زۆر تاكو ئێستاش له‌ گونده‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ئاسیا ده‌ژین، به‌ڵام چاوه‌ڕوان ده‌كرێت پرۆسه‌ی دروستكردنی بینا و باڵاخانه‌كان و ژیانی شارنشینی زیاتر بێت، له‌م كاته‌شدا دۆخه‌كه‌ به‌ره‌و خراپتر ده‌ڕوات.

له‌و دوو كیشوه‌ره‌دا، جوتیاران زیاتر پشت به‌ كشتوكاڵێك ده‌به‌ستن كه‌به‌رهه‌مه‌كه‌ی ته‌نها به‌شی خۆیان و خێزانه‌كانیان ده‌كات،له‌گه‌ڵ كه‌مێكی داهاتی ئاژه‌ڵه‌كانیان،بۆیه‌ توانای كۆنترۆڵ كردنی نه‌خۆشیه‌كان و تێركردنی ئاژه‌ڵه‌كان و به‌خێو كردنی ئه‌و ئاژه‌ڵانه‌ به‌ سنورداری ده‌مێنێته‌وه‌.

ئاژه‌ڵه‌ به‌خێو كراوه‌كان و مریشك و به‌راز،ده‌كرێت له‌و ناوچانه‌ چه‌ندین نه‌خۆشی هه‌ڵبگرن، كه‌ زۆرینه‌ی كات به‌هۆی په‌یوه‌ندی و به‌ریه‌ك كه‌وتنیان له‌گه‌ڵ خاوه‌نه‌كانیان ده‌گوازرێنه‌وه‌.

 

بازاڕی ئاژه‌ڵه‌ زیندووه‌كان:

ئه‌مه‌ ته‌نها له‌ كێڵگه‌كان ڕوو نادات، به‌ڵكو بازاڕی ئاژه‌ڵه‌ زیندووه‌كان له‌ سه‌رانسه‌ری ئاسیا و ئه‌فریقا، كه‌ قه‌ره‌باڵغیه‌كی زۆری به‌ مرۆڤ و ئاژه‌ڵه‌وه‌ تێدا به‌دی ده‌كرێت ، رۆڵێكی گرنگ له‌ چۆنیه‌تی سه‌رهه‌ڵدانی نه‌خۆشیه‌كان و بڵاوبونه‌وه‌یان ده‌بینن.

مه‌ترسیه‌كی دیكه‌ش هه‌یه‌،ئه‌ویش بریتی یه‌ له‌ ڕاوكردنی ئاژه‌ڵه‌ وشكاوه‌كیه‌كان و سه‌ربڕینیان، كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی فراوان له‌ باشووری بیانی ئه‌فریقادا بڵاو بۆته‌وه‌، ئه‌م جۆره‌ ڕاوكردن به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو ده‌بێته‌ هۆی تێكچوونی سیسته‌می ژینگه‌ كه‌ ناتوانرێت چاك بكرێته‌وه‌، هه‌روه‌ها ده‌شبێته‌ هۆی نزیك بوونه‌وه‌ی مرۆڤ له‌ ئاژه‌ڵه‌كان، بۆیه‌ ڕاوكردنی ئه‌و ئاژه‌ڵانه‌ و خواردنی گۆشته‌كانیان، هۆكارێكی سه‌ره‌كیه‌ بۆ گواستنه‌وه‌ی نه‌خۆشیه‌كان له‌ ئاژه‌ڵه‌وه‌ بۆ مرۆڤ.

ده‌توانین هۆكارێكی دیكه‌ بۆ ئه‌و خاڵه‌ی سه‌ره‌وه‌ زیاد بكه‌ین، ئه‌ویش چاره‌سه‌ركردنی نه‌خۆشیه‌كانه‌ به‌ ڕێگای كلاسیكی پزیشكی چینیه‌كان، كه‌ ده‌وترێت ئه‌و جۆره‌ چاره‌سه‌ره‌ چینیه‌كان كاتی خۆی بۆ چه‌ندین نه‌خۆشی به‌كاریان هێناوه‌ و ئێستاش سه‌رباری ئه‌وه‌ی هیچ به‌ڵگه‌یه‌كی پزیشكی له‌ پشتیه‌وه‌ نیه‌، به‌ڵام بۆ چاره‌سه‌ركردنی نه‌خۆشیه‌ جۆراو جۆره‌كانی وه‌ك هه‌وكردنی جومگه‌كان،فێ، لاوازی سێكسی، به‌كارده‌هێنرێت.

بۆ چاره‌سه‌ركردنی ئه‌م نه‌خۆشیانه‌ پێستی چه‌ندین ئاژه‌ڵی وه‌ك پڵینگ و ورچ و خواردنی هه‌ندێك ئاژه‌ڵی دیكه‌ و به‌كارهێنانی هه‌ندێك له‌ ئه‌ندامی ئاژه‌ڵه‌كان به‌كارده‌هێنرێت، بێگومان ئه‌مه‌ش یه‌كێكه‌ له‌ هۆكاره‌ سه‌ره‌كیه‌كان بۆ به‌ریه‌ك كه‌وتنی زیاتری ئاژه‌ڵ و مرۆڤه‌كان.

سورش كوچیبودی زانای بواری ڤایرۆسه‌كان له‌ كۆتایی وتاره‌كه‌یدا ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات، كه‌ هه‌زاره‌ها ڤایرۆس له‌ گه‌شه‌كردندان، بڵاو بوونه‌وه‌یان له‌ ناوچه‌یه‌كی دیكه‌ی ئه‌م جیهانه‌دا، ته‌نها په‌یوه‌سته‌ به‌كاته‌وه‌، له‌ هه‌ر كاتێكدا بێت بڵاو ده‌بنه‌وه‌، ڤایرۆسه‌كانی كۆڤید له‌ ڕابردوودا و له‌ ناویشیاندا (كۆڤید-19) له‌ شه‌مشه‌مه‌ كوێره‌وه‌ بۆ ئاژه‌ڵه‌كانی دیكه‌ گوازراوه‌ته‌وه‌، دواتریش له‌و ئاژه‌ڵانه‌وه‌ بۆ مرۆڤ گوازراوه‌ته‌وه‌.

قورسه‌ پێشبینی ڕووداوه‌كان بكه‌ین كه‌ به‌هۆی په‌تاكانه‌وه‌ ڕووده‌ده‌ن، به‌ڵام به‌ دڵنیایه‌وه‌ ده‌توانرێت ئه‌و مه‌ترسیانه‌ له‌ ڕێگای گه‌شه‌پێدانی ستراتیژی كه‌م بكرێته‌وه‌، به‌شێوه‌یه‌ك سنور بۆ كاریگه‌رییه‌كانی مرۆڤ له‌سه‌ر ژینگه‌ دابنرێت.