موسەننا ئەمین بۆ دیبلۆماتیک: داهاتی نەوت سێیەکی بۆ پارتی و یەکێتییە

موسەننا ئەمین بۆ دیبلۆماتیک: داهاتی نەوت سێیەکی بۆ پارتی و یەکێتییە

1119 خوێندراوەتەوە

لەم دیدارەدا لەگەڵ دیبلۆماتیک مەگەزین، دکتۆر موسەننا ئەمین ئەندامی پەڕلەمانی عێراق باسلە پەیوەندیەکانی نێوان هەرێم و بەغدادو پرسی بوودجەو مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم دەکات و ئاماژە بەوە دەکات کە سەرباری ئەوەی حکومەتی هەرێم پابەند نەبووە بە ناردنی نەوتەوە، بەڵام حکومەتی عێراقی چاوپۆشی کردووەو بودجەو مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی ناردووە.

دیبلۆماتیک مەگەزین: پەیوەندییەکانی نێوان هەرێم و بەغداد بەکوێ دەگات، ئایا مەترسی نییە لەسەر بڕینی مووچە لەلایەن بەغدادەوە؟

د. موسەننا ئەمین: ئەم مەسەلەیە یەکەم پەیوەندی بە وەوە هەیە کە حکومەتی هەرێم نەوت ڕادەست ئەکات یان ڕادەستی ناکات، خاڵێکیتر پەیوەندی بەو حکومەتەی داهاتووە وە هەیە کە چجۆرە سیاسەتێکی هەیە بەرانبەر بە هەرێم، ئایە ئەو سیاسەتە ڕەچاوی ئەو وەزعە دەکات کەهەرێم هەیەتی، یاخود ڕەچاوی ناکات، ئەو دەرفەتەی عادل عەبدولمەهدی دابووی بەحکومەتی هەرێم ئەوان ئەو دەرفەتە ئەدەن بە حکومەتی هەرێم و لەبارودۆخی حکومەتی هەرێم تێدەگەن یاخود تێی ناگەن ، خاڵێکی تریش پەیوەندی بەوە هەیە حکومەتی هەرێم چۆن مامەڵە بەو داهاتەوە دەکات کە حکومەتی هەرێم نە حسابی خیتامی هەبێت و پارەو موچە لەبەغدادەوە دێت ئەو بیدات بەشتیترو دەستی تێبکات، بێگومان ناڕەزایەتی دروست دەکات لەلایەن پەڕلەمانتاو حکومەتی ناوەندی، ڕەنگە ببێتە هۆی ئەوەی ئەو داهاتە بەشێوازێک لەشێوازەکان بکەوێتە مەترسییەوە.

دیبلۆماتیک مەگەزین: دوو مانگە موچەی فەرمانبەران دوادەکەوێت، ئایا هۆکاری حکومەتی ناوەندیە یاخود حکومەتی هەرێم؟

د. موسەننا ئەمین: هۆکارەکەی حکومەتی هەرێمی کوردستانە بەدڵنیایەوە حکومەتی ناوەندی زۆر زۆر ئاسان کاری لەرادەبەدەرو ئەتوانم بڵێم لەسەرو پێشبینیەکانی ئێمەوەی کردووە، با هەر ئەوەندە بڵێم ،ئاسانکاری کردووە بۆهەرێم، وە زۆرێک لەو ئیلتیزاماتەی لەسەر هەرێمە دوای خستوە، تێگەیشتووە لەو زروفەی کەئەمان دەڵێن قەرزی کۆمپانیامان لەسەرەو پێوویستە بۆ ماوەیەک چاوپۆشیمان لێببکەن تابیدەینەوە.

بۆساڵی ٢٠١٩ ڕێکەوتن بۆئەوەی نەوت تەسلیم نەکەن بەحکومەتی ناوەندی ئەوەیان لێی قبوڵ کرا، بەڵام ئەوە ٢٠٢٠ هاتوە تاوەکو ئێستا حکومەتی هەرێم وەک ئەوەی من بزانم نەوتی ڕادەست نەکردووە، حکومەتی عێراقیش هێشتاکە هەرچاوپۆشی دەکات، ئەمە کەواتە خەتاکە هی حکومەتی هەرێمە، ئەساسی خەتاکەو کێشەکە حکومەتی هەرێمەو کێشەی بەغداد نییە، حکومەتی هەرێم نە داهاتی گومرگەکانی شەفاف و پاکەو نەداهاتی ناوخۆی چۆن کۆدەکرێتەوەو چەنێکە دیار و شەفاف و پاکە.

حکومەتی هەریم نەزاهەتی نییە لەهیچ پرسێکدا لەهیج داهاتێکدا لە هیچ مەلەفیکدا، ئەگەر بە ٣٠ دۆلار نەوت بفرۆشێت لەوانەیە ١٠ دۆلاری بچێتە وەزارەتی دارایی دەی ئەدەن لەوانەیە بەکۆمپانیاکانی بیانییەکان و دەی ئەدەن بە کۆمپانیاکانی خۆیان کە بوونەتە شەریکی کۆمپانیا بیانیەکان و دەیان دەروازەیان دۆزیوەتەوەبۆئەوەی خۆشیان ببنە شەریک لەداهاتی نەوتا، لە ئەنجاما ئەوەی کەدەمێنێتەوە بەشی موچەو بودجەی خەڵک ناکات، ئەمەش چارەسەری بەوە نابێت کە قومار بەمعاشی خەڵکەوە بکەیت لەسەر ئەساسی ئەوە تۆ بازرگانییەک هەیە دەتەویت وازی لێی نەهێنی، لەبەرئەوەی ئەم بازرگانییە بەدەیان و سەدان ملیۆن دۆلار داهات بۆحیزەکەت دێنێ، ئەمە حەقیقەتەکەیە من لەڕاگەیاندن ئەمەم وتوەو ئیستاش لای جەنابتان دەیڵێم کاتیخۆی وتمان نەوت بدەنە بەغداد موچە بخەنە سەربەغداد بۆئەوەی بەغداد وەک دەوڵەت تەحەمولی ئەم موچەیە بکات، چۆن تەحەمولی موچەخۆرانی بەسرەو خوارو ناوەڕاستی عێراق دەکات، ئاوا تەحەمولی هەولێرو دهۆکیش بکات، ئەمە ئەرکیەتی وەک حکومەتی ناوەندی، ئێوەش لەداهاتە ناوەندیەکان تەسلیمی بکەن بەپێی دەستور تەسلیمی بکەن، ئەم نەوتە ئێستا نرخی بەرزە ئەتانەوێ خۆتان بیبەن و موچەکە خۆتان بیدەن، ئەگەرسبەینێ نری نەوت شکا چی، فەرموو ئەوە ئێستاکە نرخی نەوت شکا چی جوابی ئەوخەڵکە ئەدەنەوە، من ناوم نابوو قومار کردن بە داهات و قوتی خەڵکەوە، چونکە نابێت گرەو بکەیت لەسەرئەوەی کە نەوت نری باش دەبێت و ئێمە خۆمان موچە ئەدەین، بائەم داهاتە بۆهەرێم بێ، ئەوە ئێستاکە نەوت نرخی شکاوە ئێستا کێ موچەی خەڵک بدات، دووبارە دەست پێدەکەنەوە بەو قەوانەی کە کە داهات نەماوە و داهات کەم بۆتەوە، تۆ بۆ لیستێکی پاکی موچەخۆران نییە لەبەغداد چەندین ساڵە ڕێناکەویت لەسەر لیستێکی پاکی موچەخۆران کەبیخەیتە ئەستۆی حکومەتی ناوەندی ، وە ئەمە لەداهاتی ئەو نەوتە زیاترە کەتۆ بەدەستی ئەهێنی، بەڵام داهاتی موچە بۆخەڵکە بەلام داهاتی نەوت سێیەکی بۆ دوو حیزبەکەیە، ئەمە کێشەکەیە.

دیبلۆماتیک مەگەزین: لە بەرپرسانی حکومەتی هەرێم ئەوە دەبیسترێت کە جارێکیتر مووچە کەم دەکرێتەوە، ئایە ئەگەر ئەو پارەیە لەحکومەتی ناوەندی بێت، حکومەتی هەرێم ئەو دەسەڵاتیەی هەیە کە نیوو مووچە بدات بەفەرمانبەران؟

د. موسەننا ئەمین: کۆی دەستکاری موچە ئێمە ڕەتی ئەکەینەوە، وە باوەڕمان بەبیانووەکانیشی نیە، بەلام ئەتوانئ یان ناتوانی ئەمە گفتوگۆیەکی دەستورییە لەبەرئەوەی بەناوی سیانی بەلیستی ناو نەدراوە بەبەغداد، وە ئەم کێشەی موچەیە چارەسەرنەکراوە، بەخەمڵاندن شەش سەدو هەشتا هەزارو ئەوەندە خەمڵێنراوە کەمووچە خۆری حەقیقی هەیە لەهەرێمی کوردستان، حکومەتی ئیتیحادی ئەوبڕە پارەیە دەنێری و وەئەمان دەڵێن کە ملیۆنێک و ئەوەندە موچەخۆریان هەیە، ئەمە تاکو ئەم کێشەیە حەسم نەبێت ئەم ڕاستیانە لەم نێوەندەدا کەشف نەبن، ئێمە ناتوانین ئەم بابەتە بڵێن ئەبێت یان نابێت، بەڵام ئەوە هەیە کە ئەم پارەیە هاتووە بۆموچە هاتوە وە ئەبێت بدرێت بەموچە، وەنابێت بەپێی یاسای موازەنە هەرێم حەقی نیە فلسێکی ئەوپارەیە بدات بەشتێکیتر، چونکە ئەمە تەخسیساتێکە کراوە بە نەناوی تەعویزاتی موزەفین، تەعویزاتی مۆزەفین خانەیەکە لە ناوبوجە سەلاحیەتی حکومەتی ناوەندیش نییە دەستکاری ئەو خانانە بکات، چجای سەلاحیاتی حکومەتی هەرێم، لەبەر ئەوە ئێمە جەخت لەسەر ئەوە دەکەینەوە ئەوپارەی کەدێت بۆموچەخۆران ئەبێت لەشوێنێکدا هەڵبگرێت و دابنرێ چەندێکی کەمە بخرێتە سەری بۆئەوەی موچەی موچەخۆران دابین بکرێت، دەستێکیش بێنن بەو هەموو موچەی بندیوارو گەندەڵ و هەرچی پاسەوانی ڤێلاو باخەکانی هەمووی خراونەتەسەرو دەبێت حکومەت دەستێکی پیابێنێ و پاکی بکاتەوە.

دیبلۆماتیک مەگەزین: ئێوە وەک ئەندامانی پەڕلەمانی عێراق هەڵوسێتتان چی دەبێت ئەگەر بەم شێوازە بڕوات؟

د. موسەننائەمین: ئێمەئەمە قبوڵ ناکەین و لەپەڕلەمانی عێراق بکەوێتەوە کار ئەم پرسە بەجدی ئەوروژێنین وەئەبەێت حکومەتی هەرێم ناچار بکەین دەست نەبات بۆ ئەو پارەیەی بەناوی موچەی موچەخۆرانەوە لەبەغدادەوە دێت، ئەبێت نوقسانیەکەی تەواو بکات ئەگەر قەرارە نوقسان بێ، وەبەشی موچەی موچەخۆران نەکات ئەبێت حکومەتی هەریم خۆی تەواوی بکات، حکومەتی هەرێم ئەگەر شەفاف و پاک بوایە ئەو یاساییە بۆ سندوقی داهاتەنەوتیەکان لە٢٠١٥ دانراوە جێبەجێ بکردای، وە گرێبەستەکانی قانونی و شەفاف بوایە، پارەی حکومەت لە گیرفانی کۆمپانیای حیزب نەبوایە، ئێمە هەموومان لەوە تێئەگەیشتین کە ئێستا سیعری نەوت شکاوە زۆر زۆریش شکاوە، بێگومان داهاتی حکومەتی ناوەندی و هەرێمیش زۆر زۆر کەمی کردوە، بەلام ئێمە ناتوانین پشت بەو داتایە ببەستین کە کەمی کردوە چەنی ماوە، بۆکەمی کردوە.

ڕێگای چاکسازی بریتییە لە لابردنی موچەخۆری گەندەڵی و بندیوار باهەموو ئەو چاکسازیانەی پێویستە بیکەن داهاتەکانیش وەک خۆی ئاشکرا بکەن، ئەوکاتە ئێمەش تێئەگەین لەهەڵوێستی حکومەت و هاوکاریش دەبین. خۆ ئێمە نامانهەوێت شەڕو گێچەڵ بکەین بەحکومەت، بەحەق و ناحەق، بەلام هەتاوەکو ئەو بەردەوامبێت لەسەر ئەم سیاسەتی ناڕوونی ناشەفافیەو گەندەڵی و موچەی بندیدیوار و کۆمپانیاکان خەڵک قوت ئەدەن و بەناحەق ئەیبەن، لەسەر ئەمە بەردەوام بێت و لەو لاشەوە پارەکەی بەغداد کە هات تەخشان و پەخشانی بکات، بڵی من توانام نیە موچە کەم دەکەمەوە، ئەمە زوڵمەو تاوانە، وە ئەمە بەڕاستی کارێکی زۆر هەڵەیە وەئیمە دژی ئەوەستین بەهەموو شێوەیەک.

دیبلۆماتیک مەگەزین: خەڵکی دەڵین لەنێوانی حکومەتی ناوەندی و حکومەتی هەرێم ناروونیەک هەیە سەبارەت بەموچەی فەرمانبەران، حکومەتی ناوەندی دەڵێت پارەم ناردوە حکومەتی هەریم دەڵێت پارە نەهاتووە، ئایە حکومەتی ناوەندی کاتێکی دیاری کراوی هەیە بۆ ئەوەی پارەکە ڕەوانەی هەرێم بکات؟

د. موسەنا ئەمین: خۆی لەساڵی ٢٠١٩ پارە رێک هاتوە بۆ هەریمی کوردستان لەبەغدادەوە، تەنها یەک مانگ لە ساڵی ٢٠٢٠ مانگی دوو دواکەوت، لە مانگی سێ ناردیان ئیتر پارەی موچەی فەرمانبەران لەبەغدادەوە دوانەکەوتوە، بەس ئەوە دواکەوتبوو موچەی مانگی دوو وە لەسی سێ نێرداردراوە، وە مانگی چواریش دەنێردرێت، بەلام من وا تەسەور ئەکەم لەشکانی نرخی نەوت و کەمبوونەوەی داهاتی حکومەتی ناوەند، ئەو بڕە پارەیە ڕەنگە بکەوێتە ژێر پرسیار، ڕەنگە حکومەت گێچەڵ بکات لەمەولا، بڵی کاتئ رێکەوتنەکەمان تەواوبوە ئەبێت ئەوەی رێکەوتبوین لەسەری تەسلیم بکرێت کەئەوەش بەپێی دەستور قسەیەکی حەقە.

 

author photo

ڕۆژنامەنوس