شێخ مەحمود گلەیی‌و گازندەی هەیە

شێخ مەحمود گلەیی‌و گازندەی هەیە

1203 خوێندراوەتەوە

ناسیح مەجید

جەنگی داگیركردنی عێراق لەلایەن هێزە ئیستعمار گەرەكان هەرچەندە لە كاتەكاندا، جیاواز بوو بێت، بەڵام لەناوەڕۆك‌و ئامانجدا یەك مەبەست دەدات بە دەستەوە، كە ئەویش بریتییە لە خزمەت بە زایۆنیزمی جیهانی.

داگیركردنی عێراق لە لایەن بەریتانیەكانەوە لە ساڵی 1917و داگیر كردنەوەی لە ساڵی 2003 لە لایەن ئەمەریكییەكانەوە لە زۆر ڕوەوەوە لە یەك دەچن، وەك ئەوە، وایە جەنەڕاڵ موئەدی بەریتانی یاداشتەكانی خۆی پێشكەش بە جەنەڕاڵ نورمان شوارسكوف كرد بێت، تا بیكاتە نەخشەڕێگایەك بۆ داگیركردنەكەی، یان بە واتایەكیتر نەخشەی هەردوو جەنگەكە لە یەك سەرچاوەوە هاتبێت‌و ڕەنگ ڕێژیان بۆ كرا بێت.

بەریتانیا لە یانزەی ئازاری 1917 پەلاماری عێراقیانداو لە ساڵی 1918 عێراقیان بە تەواوی داگیر كرد، سەرەتای پەلاماریش لە شاری بەصرەوە بەرەو ناصریەو عەمارە دەستی پێكردو دواتر توانیان بەغداد داگیر بكەن‌و پاشانیش (سیرلێرسی كوكس)یان وەك حاكمی مەدەنی لەسەر عێراق داناو دواتریش (11) ئەفسەرو سیاسیان كۆ كردەوە بە مەبەستی فەرمانڕەوایی كردنی عێراق.

بەڵام ئەو خاڵەی كە نابێت لە بیر بكرێت ئەوەیە كاتێك سوپای بەریتانیا گەیشتە بەغداد جەنەڕاڵ مود لە وتەیەكیدا ڕایگەیاند كە ئێمە نەهاتووین عێراق داگیر بكەین، بەڵكو هاتووین ئازادی بكەین، بەڵام دواتر مێژوو سەلماندی كە ئەوان ئازادكەر نەبوون‌و نابن‌و بەڵكو داگیركەر بوون ئیتر لەو مێژوەوە، تا دەرچوونی هێزە بەریتانیەكان لە عێراقدا چەندین شۆڕش‌و ڕاپەڕین لە دژی حوكمی بەریتانیا لە عێراقدا ڕوویان داوە

،،

گەلی كوردیش لەم شۆڕش‌و ڕاپەڕینانە بێبەش نەبووە، بەڵكو بە پێچەوانەوە پێشەنگی ڕاپەڕین‌و شۆڕش بوون

كاتێكیش سوپای ئەمەریكا پەلاماری عێراقیاندا تەنها 86 ساڵ‌و نۆ ڕۆژ جیاوازی هەیە لە نێوانداو سەرەتاو دەستپێكردنی شەڕەكەش لە باشوورەوە بۆ باكوور كشان ‌و لە (9)ی نیسانی ئەو ساڵەدا هێزە ئەمەریكیەكان بەغدادیان داگیركردو پاشانیش پول برێمەریان دیاریكرد وەك حاكمی مەدەنی ئەمەریكی لەسەر عێراق‌و كاتێكیش بەرەبەرەكانێی نەیاری لە دژی ئەمەریكا دەستی پێكرد ئەنجوومەنی حوكم دامەزرا لە (12) ئەندام.

ئەو ئامانجە هاوبەشەش كە هەردوو داگیركارییەكە تێیدا هاوبەشن بریتییە لە خزمەتكردن بە زایۆنیزم، بەریتانیا بە مەبەستی كپكردنەوەی دەنگ ناڕەزایی‌و زەمینەسازی بۆ جێبەجێ كردنی پەیمانی بەلفۆڕ كە لە شوباتی ئەو ساڵەدا بڕیاڕی دامەزراندنی دەوڵەتێكی بۆ جولەكەداو زەوی فەلەستینیش بۆ ئەو مەبەستە دیاریكرا، ئەمە جگە لە دزینی داهاتی عێراق.

داگیركاری ئەمەریكیش سەڕەرای دزینی داهاتی عێراق هاتووە زەمینە بۆ فراوانخوازی زایۆنیزم لە ناوچەكەدا فەراهەم بهێنێت، جەنگێكی بەرفراوانی ناوخۆی لەناوچەكەدا دروست بكەن، تاوەكو گەلان بەر ببنە یەكتری‌و هێزو تواناو داهات ئابووریان لە دەست بچێت‌و ژینگەیەكی لەبار بۆ زایۆنیزم لەناوچەكەدا فەراهەم بێت وەك لەمبارەوە لیرمان لویس ئەڵێ جەنگی داهاتوو لە ناوچەكەدا (ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست) لە نێوان دەوڵەتاندا ڕوو نادات بەڵكو دەبێت لەناوخۆی وڵاتانەوە بێت.

هەروەها هنركەیسنجەر نەخشەكێشی سیاسەتی ئەمەریكیش ئەڵێ هەركەسێك ئەیەوێت باڵا دەست بێت بەسەر وڵاتانی عەرەبی‌و ئیسلامیدا، پێویستە تواناو ئیرادەی عێراقیەكان تێك بشكێنێ، دوژمنان‌و داگیركاران لە هەر شوێنێك‌و جێگایەكدا بن ئامانجەكانیان یەك ئامانجە، ئەوەی جودایە لەم داگیركاریەدا ئەوەیە كە بەریتانیا وەك لە پێشەوە باسمانكرد خۆی بە ڕزگاركەر لە قەڵەمدا بەڵام ئەمەریكا هەر لەسەرەتای هاتنیەوە وەك هێزێكی داگیركەر خۆی ناساندووە، ئەمانە تێكڕای ئەو پەیامانەن كە جەنەڕاڵ (مود بۆ سوارسكوف)ی ناردن.

ئەوەی جێگای ئاماژە پێدانە ئەوەیە كە ئەو كاتەی هێزە بەریتانیەكان هاتنە ژوورەوە بۆ داگیركردنی عێراق شێخ مەحمودی حەفید بە هەموو هێزو توانای خۆیەوە، لە هەر باشووری عێراقەوە تا شاری سلێمانی بەرگری كرد لە عێراق‌و چەند لە توانایدا بوو داوای مافەكانی گەلی كوردی كردو هەموو هەنگاوێكی لەو پێناوەدا نا، لە جەنگی ڕوبەڕوبوونەوە، دانوسان‌و وتوێژكردن، پەنا بردنە بەر ئیمزا كۆكردنەوەو ڕوو كردنە هەموو ڕێكخراوە جیهانیەكان بە تایبەتی (عوسبەتەل ئومەم)، دوژمنانیش تەنها وەڵامیان ئاگرو ئاسن بوو

،،

بەڵام ئەمڕۆ ئەو سەركردەیە گلەیی‌و گازندەی زۆری هەیە لەوانەی كە خۆیان بە ڕابەرو سیاسەتمەداری كورد دەزانن كە لە بری بەرز كردنەوەی دەنگی ناڕەزایی لە هێزی داگیركەر، خۆیان دەبنە بەشێك لەو هێزەو هاوكاری سەربازی دەكەن بۆ داگیركاری

بە پارەو داهاتی عێراق موڵگەو سەربازگەو جاش‌و جاشخانەی بۆ بونیات دەنێت، شێخ ئەفەرموێ بەرگریم كرد، بریندار كرام، ئاوارە كرام، هەوڵی كوشتنم درا، چەندینجار ئاوارە بووم بەڵام ڕۆژێك لە ڕۆژان دەستم نەخستە دەستی داگیركەران، ئەمڕۆش ئێوە ئەی ڕۆڵەكانی كورد، بۆچی دەبنە پردی پەڕینەوەی داگیركاران، وڵاتان وێران دەكەن، ڕۆڵەكانتان دەكوژن‌و، سامانتان بەهەدەر دەبەن‌و كەرامەتتان پێشێل دەكەن‌و مافتان نادەنێ‌و وڵاتان لە نێوان ناحەزانتاندا، دابەش دەكەن، پشت لە مێژووی خۆیان دەكەن ئەی ئێوە ناپرسن باپیرانتان كێن، ناپرسن شوێن كەوتەی كێن، بۆ چ دەستی خۆتان دەخەنە دەستی دوژمنەوەو فەرمووی لێ دەكەن ، كە : تاوان بەرامبەر بە مێژوو، تاوان بەرامبەر بە خاك، تاوان بەرامبەر بە خەڵك، تاوان بەرامبەر بە ئاینتان بكاتە دەسان ئێوە لە بیرتان چوو هەر ئەوان بوون خاكی كوردستانیان بەش كرد، ئەوان بوون بە بڕیاری زۆر ملێ هەرێمی كوردستانیان خستە سەر عێراق، هەر ئەوان بوون مافی كوردیان پێشێل كرد، بۆیە داواتان لێ دەكەم بگەڕێنەوە ڕیزی نیشتیمان‌و پشت لە داگیركەرو داگیركەران هەڵكەن، ئەگەر وانەبن ئەوە من بەریم لێتان، لە سبەیەنێكی نزیكدا مێژووش ڕەحمتان پێ ناكات.