دامه‌زرێنه‌ری ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل له‌ ناو ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا

ژیانی سه‌رنجڕاكێشی غۆریۆن

دامه‌زرێنه‌ری ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل له‌ ناو ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا

399 خوێندراوەتەوە

 له‌وه‌یه‌ هه‌ندێك كه‌س توشی سه‌رسومان ببن، كاتێك ده‌زانن دیڤید غۆریۆن دامه‌زرێنه‌ری ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل،چه‌ندین ساڵی ته‌مه‌نیی خۆی له‌ توركیا به‌سه‌ر بردبێت،له‌وه‌ش گرنگتر ئه‌و ته‌مه‌نه‌ گرنگترین قۆناغی ژیانی بووبێت، كه‌ قۆناغی دروستكردنی كه‌سایه‌تی و ناسینی خۆی و پێگه‌یشتنی لایه‌نی ڕۆشنبیری و فێركردن و فكری و كۆمه‌ڵایه‌تی بووبێت.

 

 له‌و  قۆناغه‌ چه‌ندین نهێنی گرنگی ژیانی غۆریۆن ئاشكرا ده‌بێت، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی نهێنی چه‌مكی جوله‌كه‌ له‌ قۆناغێك له‌ قۆناغه‌كانی جوله‌كه‌دا ئاشكرا ده‌بێت وبه‌تایبه‌ت لای چه‌ندین گه‌وره‌ كه‌سایه‌تی جوله‌كه‌ كه‌ به‌شداریان له‌ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی ئیسرائیلدا كردووه‌،وه‌ك دیڤید غۆریۆن یه‌كه‌م سه‌رۆك وه‌زیرانی ئیسرائیل،دواتریش لای ئیسحاق زیفی كه‌ دووه‌م سه‌رۆك وه‌زیرانی ئیسرائیله‌، ده‌ركه‌وتنی چه‌مكی جوله‌كه‌ له‌لای غۆریۆن و زیفی، كه‌ گه‌وره‌ دامه‌زرێنه‌ری ئیسرائیلن، له‌وه‌یه‌ بابه‌تێكی نامۆ بێت، چونكه‌ ئه‌و دوو كه‌سایه‌تیه‌ له‌ناو ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا ژیاون، به‌ڵام تموح و ویستی ئه‌وان په‌یوه‌ست بووه‌ به‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانیه‌وه‌، وه‌ك هه‌ر هاوڵاتیه‌كی ئاسایی عوسمانیه‌كان به‌چاوپۆشین له‌ لایه‌نداری ئاینی و نه‌ته‌وه‌ییی ،لایه‌نگیریان بۆ كۆمه‌ڵگه‌ی عوسمانی  هه‌بووه‌ و خۆشیان ویستوون و به‌رگریان لێكردوون.

ئه‌م نهێنیانه‌ له‌وه‌ی له‌ ڕووی سیاسیه‌وه‌ نه‌توانرێت شتێكی له‌سه‌ر بنیاتبنرێت، چونكه‌ كاته‌كه‌ی تێپه‌ڕیوه‌، به‌ڵام بۆ كات و سه‌رده‌می خۆی كه‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌م بووه‌ زۆر گرنگ بووه‌، ڕاستیه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پڕۆژه‌ی جوله‌كه‌ له‌و كاته‌دا پلانی بۆ دروستكردنی ده‌وڵه‌تێكی سیاسی  جودابوه‌وه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانی دانه‌ناوه‌،به‌ڵكو پلان بۆ نیشتیمانێكی كۆمه‌ڵایه‌تی یان شوێنێك یان خێوه‌تگه‌یه‌كی تایبه‌ت بۆ جوله‌كه‌كان دانراوه‌،

،،

بۆ ئه‌وه‌ی ببێته‌ شوێنێكی ئارام وسه‌لامه‌ت بۆ ئه‌و جوله‌كانه‌ی له‌به‌ر توندوتیژیه‌كانی ئه‌وروپای ڕۆژهه‌ڵاتی خۆرئاوایی به‌رامبه‌ر به‌ جوله‌كه‌كان كۆچ ده‌كه‌ن.

گرنگه‌ بزانرێت كه‌ له‌و كاته‌دا هاوڵاتیانی جوله‌كه‌ سه‌ر به‌ عوسمانیه‌كان بوون،ڕه‌گه‌زنامه‌ی ڕوسی یان هیچ وڵاتێكی دیكه‌یان نه‌بووه‌،ئه‌وه‌ ڕاسته‌ ئه‌گه‌ر ڕێره‌وی چه‌مكی جوله‌كه‌ له‌لای غۆریۆن و ده‌وڵه‌تی عوسمانی له‌وناوببرایه‌، له‌وه‌یه‌ ئێستا بزوتنه‌وه‌ی جوله‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی دیكه‌ بوایه‌، ئه‌وان له‌و كاته‌دا هاوكاری كردنی  ده‌وڵه‌تی عوسمان-یان به‌ باشتر زانیوه‌ وه‌ك له‌وه‌ی هاوكاری ئینگلیزو فه‌ره‌نسیه‌كان بكه‌ن.

دیڤید بن غۆریۆن له‌ كه‌رتی بلۆنسكی پۆلۆنیا له‌ 16ی ئۆكتۆبه‌ری 1886 له‌ دایك بووه‌، كه‌ له‌و كاته‌دا سه‌ر به‌ ئیمپراتۆریه‌تی ڕوسیا بووه‌، له‌ساڵی 1906دا بۆ ده‌وڵه‌تی عوسمانی كۆچی كردووه‌،هه‌ر له‌و ساڵه‌دا چووه‌ بۆ فه‌له‌ستین، به‌ڵام  له‌ ڕۆژی 7ی ئۆكتۆبه‌ری 1911دا گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ سیلانیك، كه‌ ئه‌ویش له‌و كاته‌دا سه‌ر به‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانیه‌كان بووه‌.

 له‌سه‌ره‌تادا گۆڕانكاریه‌كی ئه‌وتۆ له‌ ژیانی غۆریۆن له‌ ناو ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا ڕووی نه‌دا، به‌ڵام ئه‌وه‌ ڕوون بۆته‌وه‌ كه‌ هۆكاری سه‌ره‌كی بۆ كۆچكردنی بۆ ناو ده‌وڵه‌تی عوسمانی له‌به‌رئه‌وه‌ بووه‌، كه‌ له‌و كاته‌دا جوله‌كه‌كان له‌ پۆڵه‌ندا و روسیا و ئه‌وروپای ڕۆژهه‌ڵات و خۆرئاوا، توندوتیژیه‌كی زۆریان به‌رامبه‌ر كراوه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كاریگه‌ری په‌روه‌رده‌یی له‌سه‌ر بووه‌، هه‌روه‌ها باوكی وه‌ك پارێزه‌ر و سه‌رۆكی بزوتنه‌وه‌ی (خۆشه‌ویستانی جوله‌كه‌)له‌ بلۆنسك  كاری كردووه‌،هه‌روه‌ها خۆشی حه‌زی كردووه‌ له‌ شوێنێكدا  بژی كه‌ ئازادی كه‌سی و ئاینی هه‌بێت، چونكه‌ به‌رپرسانی ڕوسیا  به‌هۆی چالاكیه‌كانی له‌سه‌ر جوله‌كه‌ و ماركسی له‌ ساڵی 1905دا دووجار ده‌ستگیریان كردووه‌، ئه‌و كاته‌ی له‌ زانكۆی ئارسۆ خوێندكار بووه‌،بۆیه‌ چوونی بۆ ناو ده‌وڵه‌تی عوسمانی هاوشێوه‌ی په‌ناهه‌نده‌یه‌كی سیاسی بووه‌.

له‌و كاته‌دا ویستویه‌تی سه‌ر به‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانی بێت، هاوڕێكانیشی بۆ هه‌مان مه‌به‌ست بانگهێشت كردووه‌، ئه‌وه‌ی له‌مانه‌ سه‌رنجڕاكێشتره‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وه‌ك هاوڵاتیه‌كی عوسمانی به‌ خۆبه‌خش چۆته‌ ناو سوپاوه‌وه‌ بۆته‌ سه‌رباز،هه‌روه‌ها بۆ حامیه‌ی عوسمانی كاری خۆبه‌خشی كردووه‌، كه‌ ئه‌و كات به‌رگریان له‌ شاری قودس ده‌كرد و  دژی به‌ریتانیه‌كان له‌ جه‌نگی یه‌كه‌می جیهاندا ده‌جه‌نگان.

له‌ چه‌ندین كتێبی مێژوویدا وه‌ك كتێبی (ژكریات اسرای افانت اسرائیل)دا باس له‌وه‌ كراوه‌، كه‌ هاتنی جوله‌كه‌كان بۆ ناو ده‌وڵه‌تی عوسمانی پرۆسه‌یه‌كی به‌ په‌له‌ و كاتی نه‌بوو ، به‌ڵكو له‌سه‌ره‌تای دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی عوسمانیه‌وه‌ به‌رده‌وامی هه‌بووه‌، به‌تایبه‌ت دوای ئه‌و توندوتیژیانه‌ی كه‌ دژی مسوڵمان و جوله‌كه‌مان له‌ دوای ڕوخانی ئه‌نده‌لوسه‌وه‌ په‌یڕه‌و ده‌كرا

،،

له‌ سه‌رده‌می سوڵتان فاتیحدا ژماره‌ی خێزانه‌ جوله‌كه‌كان ده‌گه‌یشته‌ دوو هه‌زار خێزان و له‌ ناوچه‌یه‌كی نوێ له‌ ڕۆژهه‌لاتی ناوه‌ڕاست له‌گه‌ڵ مسوڵمانه‌كان ده‌ژیان و گوزارشتیان له‌ ئاینی خۆیان ده‌كرد.

بن غۆریۆن ده‌گاته‌ سیلانیك له‌ مامۆستایه‌كی جله‌كه‌وه‌ وانه‌ی زمانی توركی وه‌رده‌گرێت، هه‌روه‌ها كاری ڕۆژنامه‌وانیشی كردووه‌، وتاره‌كانی بۆ  ئه‌و ڕۆژنامه‌ ده‌نارد كه‌ له‌ فه‌له‌ستین پشتگیری جوله‌كه‌یان ده‌كرد، له‌ ساڵی 1912دا ده‌چێته‌ كۆلێژی یاسا له‌ زانكۆی ئه‌سته‌نبوڵ، دوای دوو ساڵیش بڕوانامه‌ی یاسا وه‌رده‌گرێت،له‌و ماوه‌یه‌دا به‌رده‌وام له‌ نێوان توركیا و فه‌له‌ستیندا هاتوچۆی كردووه‌، تا دواجار له‌ ساڵی 1915دا له‌ نیویۆرك نیشته‌جێ ده‌بێت و هه‌ر له‌وێش هاوسه‌رگیری ده‌كات و ده‌بێته‌ خاوه‌نی سێ منداڵ.

دوای ده‌رچوونی به‌ڵێنی به‌لفۆر له‌ ساڵی 1917دا، غۆریۆن  له‌ ساڵی 1918داپه‌یوه‌ندی به‌ سوپای به‌ریتانیاوه‌ ده‌كات و ده‌چێته‌ كه‌تیبه‌ی 38ی فه‌یله‌قی جوله‌كان له‌ فه‌له‌ستین، له‌ فه‌له‌ستنی چه‌ته‌كانی جوله‌كه‌ داده‌مه‌زرێنێت، كه‌ هێزێكی چه‌كداربوون و شه‌ری فه‌له‌ستینیه‌كانیان ده‌كرد،كاتێكیش  له‌ 15ی ئایاری 1948دا به‌یاننامه‌ی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی ئیسرائیلی ڕاگه‌یاندرا،ئه‌و بووه‌ یه‌كه‌م سه‌رۆك وه‌زیران و وه‌زیری جه‌نگی ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل له‌ یه‌كه‌م حكومه‌تی ئیسرائیلدا، تا ساڵی 1963 له‌ ده‌سه‌ڵات مایه‌وه‌، له‌ یه‌كی دێسه‌مبه‌ری 1973دا كۆچی دوایی كرد.

 ئه‌و ساڵانه‌ی كه‌ له‌ زانكۆی ئه‌سته‌نبوڵ ده‌یخوێند له‌ ناوچه‌ی تۆپچكنلار Topçekenler  له‌ نزیك ته‌قسیمی ئه‌سته‌نبوڵ نیشته‌جێ بوو، له‌و كاته‌دا گۆڕانكاری زۆر له‌ ناو ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا ڕوویدا، دوای نه‌مانی ده‌وڵه‌تی عوسمانی له‌ 30ی ئۆكتۆبه‌ری 1923دا كۆماری توركیا ڕاگه‌یه‌ندرا، تۆماری غۆریۆن به‌ ژماره‌ 1244 له‌ (دار الفنون)ی زانكۆی ئه‌سته‌نبوڵ هه‌ڵگیراوه‌.