زانكۆ له‌ ده‌سه‌ڵاتێكی ته‌كه‌تولاتییەوە‌، به‌ره‌و ده‌زگایه‌كی ته‌كنۆكراتی

زانكۆ له‌ ده‌سه‌ڵاتێكی ته‌كه‌تولاتییەوە‌، به‌ره‌و ده‌زگایه‌كی ته‌كنۆكراتی

244 خوێندراوەتەوە

 د. ناصح مه‌لا كه‌ریم

   له‌ نێو سه‌رجه‌م میلله‌تان و گه‌لانی پێشكه‌وتوو، زانكۆ وه‌ك ده‌زگایه‌كی مه‌عریفی ، ئه‌كادیمی، په‌روه‌رده‌یی ، رۆشنبیری، ، كۆمه‌ڵایه‌تی، سه‌ربه‌خۆ، ناسراوه‌ . هه‌روه‌ها زانكۆ‌ یه‌كێكه‌ له‌ گه‌ره‌نتیه‌كانی په‌ره‌سه‌ندنی دروستی هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك‌ . هاوكات یه‌كێكه‌ له‌ میكانیزمه‌كانی  ئاماده‌سازی و  بره‌ودانی توانا مرۆییه‌كان . خوێندنی باڵاش وه‌ك یه‌كێك له‌ ناوه‌نده‌ كاریگه‌ره‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ له‌ په‌روه‌رده‌ و پێگه‌یاندن و هه‌روه‌ها ئاراسته‌و  رێنمایی تاكه‌كان، رۆڵی كاریگه‌ر و ئه‌كتیڤی هه‌یه‌ .

 

  سه‌رباری ئه‌م گرنگی و بایه‌خه‌ی كه‌ زانكۆ و ناوه‌ندی ئه‌كادیمی هه‌یه‌تی له‌ په‌ره‌پێدانی كۆمه‌ڵگه‌ و پێشكه‌وتن و شارستانیبوون، به‌ڵام ئه‌وه‌ی مایه‌ی نیگه‌رانی  و جێی هه‌ڵویسته‌ له‌سه‌ركردنه‌ - وه‌ك توێژینه‌وه‌كان  ئاشكرایان  كردووه‌ -  ئه‌و دابه‌زینه‌ به‌رچاو و كه‌موكوڕیه‌ زۆره‌یه‌ له‌ هه‌ندێ له‌ وڵاتان ، له سه‌رجه‌م سێكته‌ره‌كانی ناوه‌ندی ئه‌كادیمی و ده‌زگا مه‌عریفیه‌كان ( پرۆگرامه‌كان، ده‌سته‌ی وانه‌بیژی و مامۆستایان، خوێندكاران، سیسته‌م و رێنمایه‌كان و رێكاره‌كان ، خزمه‌تگوزاری خوێندكاران، سیسته‌می كاگێڕی) ئه‌مه‌ش ده‌ره‌نجامی فاكته‌رگه‌لێك ، له‌وانه‌:

(هه‌ژمونی عه‌قلیه‌تی ته‌كه‌تولاتی و پراگماتیزمی) ، (ده‌سه‌ڵاتی مۆنۆپۆلی و میلیتاری) ، ( سه‌قه‌تی و ناته‌ندروستی سیسته‌می سیاسی و كارگیڕی ده‌وڵه‌ت ) - كه‌ ئه‌مه‌ی كۆتایی گرێ كوێره‌ی گریه‌كانه‌و خۆره‌ی له‌ناوبردنی توانا مرۆییه‌كانه ‌و شێرپه‌نجه‌ی جه‌سته‌ی ناوه‌ندی ئه‌كادیمیه‌، كه‌ به‌ها ئه‌كادیمیه‌كان له‌ ئامێزیدا مه‌رگی خۆیان ده‌بیننه‌وه‌ - !!.  سه‌رجه‌م ئه‌و فاكته‌رانه‌ش كاریگه‌ری راسته‌وخۆیان ده‌بێت و زانكۆ له‌ هێزێكی ئه‌كتیڤه‌وه‌ په‌لكێش ده‌كه‌ن بۆ ناوه‌ندێكی دواكه‌وتوو پاسیف !!

,,

له‌ گرنگترین بڕیار و راسپارده‌كانی كۆنگره‌یەکى نێودەوڵەتى جه‌خت كردنه‌وه‌ بوو له لێبورده‌یی ئه‌كادیمی و رزگاركردنی كه‌رتی ئه‌كادیمی له‌ كۆت و به‌نده‌ سیاسیه‌كان

 

له‌ سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی ڕابردوویش، توێژه‌ری ئه‌مه‌ریكی ( Woodrow Wilson) و هاوڕاكانی، دروشمی  (جیاكردنه‌وه‌ی سیسته‌می سیاسی له‌ سیسته‌می كارگێری)یان به‌رز كرده‌وه‌ ، ئه‌مه‌ش دوای ده‌ستتێوه‌ردانی پارته‌ سیاسیه‌كان بوو له‌ كاروباری گشتی و سیسته‌می كارگیڕی و كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌كادیمی و پیاده‌كردنی سیاسه‌تی ( ته‌كه‌تولاتی و دوورخستنه‌وه‌ی نه‌یاران و خه‌ڵكانی پرۆفیشناڵ و ته‌كنۆكرات) و هێنانه‌ پێشه‌وه‌ی خه‌ڵكانی  نه‌شیاو و پڕكردنه‌وه‌ی پۆسته‌ ئیداریه‌كان به‌ ئه‌ندام و لایه‌نگرانی ئه‌و پارتانه‌ و سه‌رهه‌ڵدانی گه‌نده‌ڵی سیاسی و كاگێڕی و دارایی له‌ سه‌رجه‌م ناوه‌نده‌كان، له‌ناویشیاندا ناوه‌ندی ئه‌كادیمی . ( بڕوانه‌ كتێبی : سیاسه‌ الحكم، ئۆستن ره‌نی، وه‌رگێڕانی : حه‌سه‌ن عه‌لی زه‌ننون، 1966، ل: 184-185) .

له‌ ساڵی 1950ش رێكخراوی(  UNESCO) له‌ شاری (Nice)ی فه‌ره‌نسی كۆنگره‌یه‌كی نێوده‌وڵه‌تی گرێدا بۆ زانكۆ ناوداره‌كانی جیهان، له‌ گرنگترین بڕیار و راسپارده‌كانی كۆنگره‌ی ناوبراو جه‌خت كردنه‌وه‌ بوو له :‌ (  لێبورده‌یی ئه‌كادیمی و رزگاركردنی كه‌رتی ئه‌كادیمی له‌ كۆت و به‌نده‌ سیاسیه‌كان ) .

,,

چەند توێژینەوەیکى مەیدانى ئاماژەیان بە مەترسیەکان و هەرەشەکانى سەر ئازادى ئەکادیمى و سەربەخۆیی زانکۆکان داوە

  توێژینه‌وه‌ مه‌یدانیه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كانیش له‌ چه‌ند وڵاتێكی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، ئاماژه‌یان به‌ مه‌ترسی یه‌كان و هه‌ڕه‌شه‌كانی‌ سه‌ر ئازادی ئه‌كادیمی و سه‌ربه‌خۆیی زانكۆكان داوه‌، له‌و هه‌ڕه‌شه‌و مه‌ترسیانه‌ش:( ته‌كه‌تولات و به‌شبه‌شێنه‌ی حزبی و سیاسی ، هاورده‌كردنی سه‌رچاوه‌ی‌ مرۆیی ناوچه‌یی ده‌ره‌كی، دوورخستنه‌وه‌و په‌راوێزخستنی سه‌رچاوه‌ مرۆییه‌ نێوخۆییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌كادیمی، نه‌بوونی ستراتیژ و ڕووبینای ئه‌كادیمی، جه‌قبه‌ستوویی و دۆگمایی ده‌سته‌ی وانه‌بیژی ، غیابی پرۆژه‌كانی گه‌شه‌پێدان و په‌ره‌پێدانی توانا مرۆیه‌كانی قوتابیان ... هتد).

  ئه‌و مه‌ترسی و هه‌ڕه‌شانه‌ش، كۆمه‌ڵێك لێكه‌وته‌ و ده‌رهاویشته‌ی زۆری به‌دوای خۆیدا هێناوه‌ له‌ ناوه‌ندی ئه‌كادیمی، له‌وانه‌ - وه‌ك توێژینه‌وه‌كان ده‌ریانخستووه‌ - :

  قۆخكاری ، سه‌رهه‌ڵدانی گزی و دزی زانستی به‌تایبه‌ت له‌ كاتی به‌ ئه‌نجامگه‌یاندنی توێژینه‌وه‌كان، ململانێ ی ناته‌ندروستی نێوان خاوه‌ن پله‌و پۆسته‌ باڵاكان و سه‌رهه‌ڵدانی تێرۆری هزری و په‌نابردنی هه‌ندێك بۆ ته‌شهیر و شكاندنه‌وه‌و هه‌ندێ جاریش سیخوریكردن به‌سه‌ر هاوپیشه‌ و هاوڕێكانیانه‌وه‌، یاری كردن به‌ چاره‌نوسی خوێندكاران و جیاكاری ره‌گه‌زی، نادادی و پێشێلكاری و سته‌مكاری ... هتد.

   لێره‌وه‌، ئیتر ئه‌م مه‌ترسی هه‌ڕه‌شانه‌ و لێكه‌وته‌كانیان له‌ ناوه‌ندی ئه‌كادیمی، ( كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌كادیمی نێوده‌وڵه‌تی ) هێنایه‌ ده‌نگ و ڕاگه‌یاندنی چه‌ند جاڕنامه‌یه‌كی ئه‌كادیمی لێكه‌وته‌وه‌و  چه‌ندین كۆنگره‌ و كۆنفرانسی ئه‌كادیمی هه‌رێمی و نێوده‌وڵه‌تی به‌دوای خۆیدا هێنا، له‌وانه‌ش به‌ شێوه‌یه‌كی ریزبه‌ندی:

 كۆنفرانسی سیینا - ئیتالیا 1982، كۆنفرانسی لیما له‌ وڵاتی پیرۆ 1988، كۆنفرانسی دار السلام - ته‌نزانیا 1990، كۆنفرانسی سیانایا له‌ كۆماری رۆمانیا 1992، كۆنفرانسی وارفۆرت- ئه‌لمانیا 1996، جاڕنامه‌ی عه‌ممان – ئوردون 2004 .

كۆی ده‌ره‌نجام و راسپارده‌كانی ئه‌و جاڕنامه‌ و كۆنفرانسانه‌ش، جه‌خت له‌ سه‌ر ئه‌م پرنسیپانه‌ ده‌كاته‌وه‌ :

یه‌كه‌م: پیاده‌كردنی پرنسیپی سه‌ربه‌خۆیی ده‌زگایی ( زانكۆیی) Institutional Autonomy.

دووه‌م: پیاده‌كردنی پرنسیپی ئازادی ئه‌كادیمی Academic Freedom .

سێیه‌م: مافه‌كان Rights هه‌میشه‌ هاوشانی پابه‌ندیه‌كانن Obligations . ( ئه‌رك) و (مافی) ئه‌كادیمی دوو دیوی دراوێكن .

چواره‌م: ئازادی ئه‌كادیمی، سه‌رجه‌م ئه‌ندامانی (كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌كادیمی) پابه‌ند ده‌كات به‌ داهێنان و په‌‌ره‌پێدانی خودی و ئه‌نجامدانی توێژینه‌وه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ .

پێنجه‌م: پێویسته‌ له‌سه‌ر ده‌زگا ئۆرگانی و كارگێڕیه‌كانی (كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌كادیمی) به‌ هه‌ردوو كه‌رتی حكومی و تایبه‌ته‌وه‌، رێنه‌ده‌ن هه‌ژموونی حزبی و سیاسی كاریگه‌ری له‌سه‌ر پرۆسه‌ی بڕیاردان و كوالیتی ئه‌كادیمی و سه‌ربه‌خۆیی زانكۆكان هه‌بێت .

 

ماوه‌ته‌وه‌ بڵێین:

  ئه‌ركی سه‌رشانی وه‌زاره‌تی خوێندنی باڵا و ده‌زگا په‌یوه‌ندیداره‌كانی و توێژه‌ران و مامۆستایانی زانكۆیه‌، سوودمه‌ندبن له‌و رێكار و هه‌نگاوانه‌ی زانكۆ جیهانیه‌كان گرتوویانه‌ته‌به‌ر بۆ گه‌شه‌پێدان و په‌ره‌پێدانی كه‌رتی ئه‌كادیمی و سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر ئاسته‌نگ و له‌مپه‌ره‌كانی پێیشكه‌وتن له‌ ناو ( كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌كادیمی ). هه‌روه‌ها ئه‌ركی وه‌زاره‌تی خوێندنی باڵایه‌ له‌ ڕه‌خساندنی كه‌شێكی ته‌ندروست و له‌بار بۆ په‌ره‌پێدان و گه‌شه‌پێدانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌كادیمی كوردستانی و سوودمه‌ندبوون له‌ ده‌ره‌نجام و ڕاسپارده‌كانی جاڕنامه‌ و كۆنفرانسه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانی تایبه‌ت به‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌كادیمی.