چه‌مك و ماناو مێژووى ڕيفراندۆم

چه‌مك و ماناو مێژووى ڕيفراندۆم

189 خوێندراوەتەوە

وه‌رگێران: حلمى ره‌سول ره‌زا


گشتپرسی جه‌ماوه‌ری

نه‌ریتێكی دیموكراتیه‌ به‌ ده‌نگدانی گشتی راسته‌وخۆ ئه‌نجام ده‌درێت، داوا له‌ ده‌نگده‌ران ده‌كرێ بۆ جیاكردنه‌وه‌ و هه‌مواركردنه‌وه‌ی هه‌ندێ یاسا یان ده‌ستور یان خاك، ئه‌مه‌ش به‌ داواكاری حكومه‌ت یان جه‌ماوه‌ر ده‌بێت به‌ پێی یاسا كارپێكراوه‌كان. ئه‌م چه‌مكه‌ش له‌ گرنگترین بنه‌ماكانی دیموكراتیه‌تی راسته‌وخۆیه‌، به‌وه‌ی ئه‌نجومه‌نه‌كان و نوێنه‌ره‌كان تێده‌په‌ڕێنێت و بۆچونی ده‌نگده‌رێكی ساده‌ وه‌رده‌گرێت بۆ هه‌مواركردنێكی یاسایی، ده‌ستوری، ئابوری، و كۆمه‌ڵایه‌تی و كاریگه‌ریه‌كه‌شی نه‌وه‌كانی پاش خۆیان ده‌گرێته‌وه‌.


ده‌ركه‌وتن:
گشتپرسی جه‌ماوه‌ری بۆ یه‌كه‌مجار له‌ سویسرا له‌ماوه‌ی سه‌ده‌ی پازده‌ی زایینی سه‌ری هه‌ڵدا، ئه‌نجومه‌نی 12 كانتۆن بڕیاریان له‌ میكانیزمی گشتپرسی جه‌ماوه‌ریی دا " راوێژكردنی جه‌ماوه‌ریی"، بۆ كێشه‌ی ناوخۆیی و كاروباری گشتی، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا بڕیاری كۆتایی له‌ ده‌ستی ئه‌نجومه‌نه‌كان مایه‌وه‌.
له‌ سه‌ده‌كانی دواتر، چوارچێوه‌ی چه‌مكی گشتپرسی فراوان بوو، بوه‌ میكانیزمێك له‌ میكانیزمه‌كانی به‌شداری پێكردنی هاوڵاتی ساده‌ له‌ بڕیاره‌ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌كان، وه‌ك حه‌رام كردنی خواردنه‌وه‌ی شه‌راب.. هه‌روه‌ها له‌ ساڵی 1904 وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكا بریاری دا جیگا بۆ راوێژكاری جه‌ماوه‌ری بكاته‌وه‌ كه‌ شه‌ش جۆری له‌ خۆ ده‌گرت له‌وانه‌ گشتپرسی راسته‌وخۆ.


په‌ره‌سه‌ندن:
به‌ هاتنی سه‌ده‌ی بیسته‌م، گشتپرسی بوه‌ میكانیزمێكی ناوه‌ندی له‌ میكانیزمه‌كانی دیموكراتی راسته‌وخۆ، تیایدا راوێژ به‌ ده‌نگده‌رێكی ساده‌ ده‌كرێت له‌و چاكسازیانه‌ی كه‌ سروشتێكی چاره‌نووسسازی هه‌یه‌ و بۆچوونی هه‌موانی له‌سه‌ر نییه‌.
ده‌نگدانه‌كه‌ له‌سه‌ر ئاستی نیشتمانی یاخود ناوخۆیی ده‌كرێت به‌ پێی ئه‌و هه‌مواركردنه‌وه‌كانه‌و ده‌سته‌ی هه‌ڵبژاردنی رێگه‌پێدراو به‌ شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ، چونكه‌ مه‌به‌ستی گشتپرسی راوێژكردنه‌ به‌ خه‌ڵكی كه‌ سه‌رچاوه‌ی شه‌رعیه‌تی سیاسیه‌ له‌ وڵاته‌ دیموكراتیه‌كاندا.
سویسرا له‌ پێشه‌وه‌ی وڵاتانی جیهانه‌ بۆ پیاده‌كردنی ئه‌م نه‌ریته‌ دیموكراتیه‌، ئاماره‌كان ده‌ری ده‌خه‌ن 90% گشتپرسیه‌ رێكخراوه‌كان له‌ جیهان و سه‌ده‌ی رابردوو له‌ سویسرا ئه‌نجامدراوه‌، هه‌ندێكیان تایبه‌ت بوه‌ به‌ هه‌مواری ده‌ستوورو چاوخشانه‌وه‌ی به‌ كرێ له‌ ژێر روشنایی ئه‌و جیاوازیه‌ زۆره‌ی له‌ نێوان مووچه‌ی كریكارو به‌رێوه‌به‌ری خاوه‌ن كاره‌كاندا هه‌بووه‌.


میكانیزمه‌كانی گشتپرسی
گشتپرسی جه‌ماوه‌ری به‌ داواكردنی ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردن ئه‌نجام ده‌درێ بۆ ڕواندنی یاسایه‌ك، یاخود هه‌مواری ده‌ستووری یان ئابوری و كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌ جێگای مشتومڕێكی زۆر بێت له‌ناو بۆچونی گشتی ناوخۆدا.
دیاره‌ حكومه‌ت هه‌میشه‌ له‌ پشت گشتپرسیه‌وه‌یه‌ بۆ به‌هێز كردنی هه‌ڵوێستی خۆی و پێوانی ئاراسته‌كانی بۆچونی گشتی، بۆ خۆ لادان له‌ سه‌ره‌نجامه‌كه‌ی. له‌كاتی ده‌نگدان به‌ هه‌مواركردنه‌وه‌كان ئه‌وا پاڵپشتی خه‌ڵكی به‌ ده‌ستهاتوه‌، له‌كاتی ره‌تكردنه‌وه‌یشیدا ده‌بێت لێپرسراوێتی هه‌ڵبگرێت و رێگه‌ چاره‌ی بۆ بدۆزێته‌وه‌، جا ئیتر هه‌ڵوێستی حكومه‌ت هه‌رچیه‌ك بێت.
میكانیزمێكی تر بریتیه‌ له‌ داواكاردنی په‌رله‌مان یان خه‌ڵك، یان هه‌ردوو كیان پێكه‌وه‌، بۆ نمونه‌ له‌ سویسرا زۆربه‌ی گشتپرسیه‌كان له‌ ده‌ستپیشخه‌ری خه‌لكیه‌وه‌ ده‌ستی پێده‌كرد، ئیمزای پێویست كۆ ده‌كرایه‌وه‌ و پێشنیاره‌كه‌ ده‌خرایه‌ به‌رده‌ست ده‌سه‌ڵات بۆ ئه‌وه‌ی بینێرێ بۆ ئه‌نجومه‌نی ده‌ستووری و دڵنیابوون له‌ ده‌ستورێتی داواكه‌یان، پاشان رۆژی گشتپرسیه‌كه‌ دیاری ده‌كرا.

،،

له‌ دۆخیكدا ئه‌گه‌ر پرۆژه‌ی گشتپرسی له‌لایه‌ن په‌رله‌مانه‌وه‌ داوا كرابێت، ئه‌وا ده‌بێت پاڵپشتی ژماره‌یه‌كی دیاریكراو له‌ ئه‌ندامانی په‌رله‌مان و ده‌نگده‌ران به‌ ده‌ست بهێنێت.


پاش پێشكه‌ش كردنی پێشنیاره‌كه‌ به‌ سه‌رۆكی ده‌وڵه‌ت و ته‌واو كردنی رێكاره‌ یاساییه‌كان و دیاركردنی رۆژی گشتپرسی، له‌ هه‌مان كاتدا قه‌ده‌غه‌یه‌ په‌رله‌مان گفتوگۆ له‌سه‌ر هه‌ر ده‌قێك بكات كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ بابه‌تی هه‌مواكردوه‌وه‌ هه‌بێت بۆ دیاری كردنی یاسا بۆی. له‌ فه‌ره‌نسا بۆ نمونه‌، ده‌قی ده‌ستووری ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ گشتپرسی له‌سه‌ر داوای حكومه‌ت یان پێشنیاری (كۆمه‌ڵه‌ی نیشتمانی+ئه‌نجومه‌نی پیران) ده‌بێت.. له‌ دۆخێكدا ئه‌گه‌ر پێشنیاره‌كه‌ له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵه‌ی تایبه‌ته‌وه‌ (ئه‌هلی) كرابێت، ئه‌وا پێویستی به‌ ئیمزای 1% ی ده‌نگده‌ران و پێنج ئه‌ندامی په‌رله‌مان هه‌یه‌.
به‌ڵام چاوخشانه‌وه‌ به‌ ده‌ستور، ده‌بینرێ له‌ ده‌ستوری فه‌ره‌نسیدا پێشكه‌ش كردنی ده‌ستپێشخه‌ری بۆ هه‌مواركردنه‌وه‌ی به‌ سه‌رۆكی كۆمار و پاشان وه‌زیری یه‌كه‌م و ئه‌ندامانی په‌رله‌مان به‌خشراوه‌، له‌م دۆخه‌دا مۆڵه‌تی هه‌مواركردنه‌وه‌ له‌ په‌رله‌مان وه‌رده‌گیرێ، له‌ كاتی په‌سه‌ندكردنیدا به‌ زۆرینه‌ی ره‌ها ئه‌وا ده‌خرێته‌ گشتپرسیه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی جێبه‌جێ بكرێت له‌كاتی ره‌زامه‌ندی له‌سه‌ركردنیدا. هه‌روه‌ها ده‌ستوری فه‌ره‌نسی رێگای به‌سه‌رۆكی كۆمار داوه‌ هه‌مواركردنه‌وه‌ی ده‌ستور بخاته‌ به‌رده‌م په‌رله‌مان به‌بێ ئه‌نجامدانی گشتپرسی، له‌م دۆخه‌شدا هه‌مواركردنه‌وه‌ پێویستی به‌ ره‌زامه‌ندی سێ له‌سه‌ر پێنجی ئه‌ندامانی په‌رله‌مان هه‌یه‌.

گشتپرسی بۆ مافی چاره‌نووس
ئه‌م چه‌مكه‌ له‌ كۆتایی سه‌رده‌می ئیستعماریدا سه‌ری هه‌ڵدا، به‌تایبه‌تی له‌ شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی رابردوو له‌گه‌ڵ راگه‌یاندنی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان به‌وه‌ی ساڵی 1960، ساڵی سه‌ربه‌خۆییه‌.
هێزه‌ ئیستعماریه‌كان به‌تایبه‌تی فه‌ره‌نساو بریتانیا، به‌ ماندوێتی له‌ جه‌نگی دووه‌می جیهان ده‌رچوون و شوێن و كاریگه‌ری نێو ده‌وڵه‌تییان پاشه‌كشه‌ی كرد له‌گه‌ڵ ده‌ركه‌وتنی هێزی نوێ، له‌ سه‌ره‌كی ترینیان ئه‌مه‌ریكا و یه‌كێتی سۆڤیه‌ت، وه‌كو دوو جه‌مسه‌ری سه‌ره‌كی بۆ سیسته‌می نوێی جیهان.
له‌م روه‌وه‌، فه‌ره‌نسا سه‌ربه‌خۆیی خۆبه‌رێوه‌بردنی خسته‌ به‌رده‌م داگیرگه‌كانی له‌ رۆژئاوای ئه‌فریقیا وه‌كو هه‌نگاوێكی سه‌ره‌تایی به‌ره‌و سه‌ربه‌خۆیی ته‌واوه‌تی له‌ چوارچێوه‌یه‌كدا كه‌ به‌ " یاسای چوارچێوه‌" ناسراوه‌ و له‌ ساڵی 1956 ده‌رچوو، ئه‌و راوێژكردنه‌ جه‌ماوه‌ریانه‌ له‌ راستیدا میكانیزمێك بوون بۆ رزگاربونێكی ئاسان له‌ ئیستعمارێكی قورس.
به‌هه‌مان شێوه‌ فه‌ره‌نسا له‌ گشتپرسی جه‌زائریدا به‌ "شكۆمه‌ندی" ه‌وه‌ ده‌رچوو، كه‌ به‌ پێی رێكه‌وتنه‌كانی "ئیڤیان" ی نێوان به‌ره‌ی رزگاری نیشتمانی جه‌زائری و حكومه‌تی فه‌ره‌نسی ئیمزا كرا له‌ 18ی ئازاری 1962، چاره‌سه‌ر كرا. له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و رێككه‌وتنانه‌ گشتپرسی بۆ سه‌ربه‌خۆیی جه‌زائر ئه‌نجام دراو له‌ مانگی پێنجی 1962، و پاش چوار رۆژ، جه‌زائر وه‌كو ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ راگه‌یه‌نرا.

سه‌رچاوه‌ : الجزيره