بێمانایی عوسمانیزمی نوێ

بێمانایی عوسمانیزمی نوێ

279 خوێندراوەتەوە

نیکۆڵاس دانفۆرس
وەرگێڕانی: رەزوان حەسەن

رۆژی ٢٩ی مارس، تورکیا یادی فەتحکردنی قوستەنتینیەی(١٤٥٣) لەلایەن عوسمانیەکانەوە کردەوە، لە بۆنەکەدا بە جلوبەرگی تایبەت و دانانی سمێڵی دەستکرد نمایشێک ئەنجام درا و ھەر بۆ مەراییكردن، رەجەب تەییب ئەردۆغان بەراورد کرا بە سوڵتانەکان. ئەو یادە بووەتە سمبولی بەرزی مەیلی پڕ تامەزرۆی تورکەکان بۆ رابردووی ئیمراتۆریەتەکەیان، کە ئەو رۆژەی کردووەتە دەرفەتێکی باش بۆ بیرکردنەوە لەوەی ئاخۆ شتێکی لەو جۆرە ھێندە گرنگە کە چاودێران و شرۆڤەکاران باسی دەکەن.


بۆ ماوەی دە ساڵە مشتومڕ و گفتوگۆکانی پەیوەست بە تورکیای ھاوچەرخ ئاماژە بە بیرۆکەی "عوسمانیزمی نوێ" دەکەن. لەپاڵ ئەوەی ئەم چەمکە بە پێناسەنەکراوی جێھێڵراوە، زۆرجار کورتە رێگەیەکی ئاسانە بۆ گوزارشتکردن لە شتانێکی وەک کار و رەفتاری داگیرکەرانە و دەسەڵاتخوازانە و ئیسلامیانە و دژە خۆرئاواییانەی ئەردۆغان.


ئەگەر بۆ دواوە بڕوانینەوە، دەبینین مەسەلەکە تەنھا ئەوە نیە ئەو چەمکە بێمانایە، بەڵکو ئەوەیە ھێندە بێمانا و بەلاڕێدابەرە توانای واشنتۆنی بۆ پێشبینیکردن و وەڵامدانەوەی سیاسەتەکانی تورکیا کوشتووە. ئەگەر بە یەکجاری دەستبەرداری ئەو چەمکە ببین ئاسانتر دەتوانین بەڕوونی بیر لەو ئاڵنگاریانە بکەینەوە کە سیاسەت داڕێژەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە مامەڵەکردنیان لەگەڵ تورکیای ئەمڕۆدا بەرەوڕوویان دەبنەوە. عوسمانیزمی نوێ ناتوانێت تورکیای نوێمان بۆ ڕاڤە بکات.


عوسمانیزمی نوێ و ئەو شێوازە نادروستەی کە گوزارشتی پێ دەکرێت دوو ھەڵە تێگەیشتنی تایبەتی پڕ گرفتیان لە پەیوەست بە سیاسەتی ناوخۆ و دەرەوەی تورکیاوە ھێناوەتە ئاراوە. یەکەم، ئەو چەمکە ئاماژە بۆ ململانێ و تەنگژەی نێوان ئایین و ناسیۆنالیزم دەکات، ئەو دوو ھێزەی کە تادێت زیاتر و زیاتر دەخزێنە نێو سیاسەتە ھاوچەرخەکانی تورکیاوە. دووەم، کاتێک عوسمانیزمی نوێ لە کایەی نێودەوڵەتیدا بەکاردەھێنرێت بۆ ئاماژەدان بە ھەر سیاسەتێکی دەرەوە کە خۆرئاوا حەزی پێی نییە، زیاتر ئەوە قورستر دەکات لە پەرەسەندنی ستراتیژ و مەبەستەکانی تورکیا تێبگەین.

،،

دەرەنجام، زیاد بەکارھێنانی عوسمانیزمی نوێ وادەکات چاودێرانی ئەمریکی نەتوانن ئامادەبن بۆ ئەو ھێزە شاراوەی ناسیۆنالیزمی ئایینی لە سیاسەتی ھەڵبژاردنی تورکیادا هەیەتی. لە ھەمان کاتدا، ئەو رێگە و شێوازە تەمومژاوی دەکات کە دەکرێت تەوژم و ئاراستە نەتەوەیی و ئیسلامی و دژە خۆرئاواییەکان لەسەری رێکبکەون بۆ ئەوەی ئاڵۆزیەکانی نێوان تورکیا و ویلایەتە یەکگرتووەکان زیاتر لە جاران خەستتر بکەنەوە.


لە کایەی سیاسەتی ناوخۆییدا، چەمکی عوسمانیی نوێ ھەمیشە ئاماژە بووە بۆ دژیەکیەکی قەبەکراوی نێوان ئایین و ناسیۆنالیزم لە تورکیا. گوزارشت بووە لەوەی کە عوسمانییە نوێیەکانی وەکو ئەردۆغان ویستویانە شوناسێکی ئیسلامیی جێگرەوە کە لە ئیمپراتۆریەتێکدا رەگیداکوتاوە بخەنە جێگەی ناسیۆنالیزمی کۆمارەکەی موستەفا کەمال ئەتاتورک. ئەمە لەڕاستیدا تەنگژە و ئاڵۆزییەکی راستەقینە و نوێیە لەنێوان دونیابینی ئیسلامیانەی زۆربەی شوێنکەوتوانی ئەردۆغان و ناسیۆنالیزمی عەلمانیی تورکیا.


بەڵام ئەم گرفت و ناكۆكیانە ھەمیشە لەسەر زیاد لە مەسەلەیەک بوون، نەک ئەوەی گفتوگۆکانی پەیوەست بە عوسمانیزمی نوێ باسیدەکەن. تورکیا مێژوویەکی درێژی ھەیە لەگەڵ ناسیۆنالیزمی ئایینیدا، کە زۆربەی پەیوەندیدار بووە بە بانگەشە و ھەوڵی سوپای تورکیا بۆ گەیشتن بە "سەنتێزی ئیسلامی-تورکی". زیاد لەوە، لەو وڵاتانەی جیھان کە مێژووی ناوازەی ناسیۆنالیزمی عەلمانیی تورکیایان نەبووە، ئایین و ناسیۆنالیزم ھەمیشە دوانەیەکی بەھێز و کاریگەر بوون.
دەرەنجام، ئەو مەیل و تامەزرۆییە دوورودرێژەی بۆ عوسمانیزمی نوێ لەئارادابووە هێندە نەبووەتە زەنگی ئاگاداركەرەوە لەبارەی روو وەرچەرخانی ناسیۆنالیستانەی ئەردۆغان لەدوای هەڵبژاردنەكانی حوزەیرانی 2015. زیاد لەوە، ئەم شتە وای لە چاودێران كردووە وەك زەواجی مەبەستدار یاخود وەك هاوپەیمانێتیەكی تاكتیكی سەیری پەیوەندی هەنوكەیی ئەردۆغان لەگەڵ پارتی كاری نەتەوەیی بكەن نەك وەك تێكەڵبونێكی ئایدۆلۆژیی گەرموگوڕ بە نیەتی هێشتنەوەی سەركردایەتی هەنوكەی هەردوولایان. لەڕاستیدا پارتی داد و گەشەپێدانی ئەردۆغان و پارتی كاری نەتەوەیی پەرەیان بە فەرهەنگێكی رەمزیی سەرنجڕاكێش داوە بۆ یەكخستنی مێژووی تەقلیدی ئایینی و نەتەوەیی و ئایكۆنسازیی وڵاتەكە.



هەڵە خوێندنەوەی سیاسەتی دەرەوەی توركیا.
هەڵبەت ئەوە لە بواری سیاسەتی دەرەوەدایە كە چەمكی عوسمانیزمی نوێ زۆرترین سەرلێشێواندنی دروست كردووە. لێرەدا شیكەرەوان بەشێوەیەكی دژیەك بە چەند مانایەك بەكاریان هێناوە و وەك هاوواتای ئیسلامیزم و ناسیۆنالیزم و هەرشتێكی دژە خۆرئاوا ئاماژەیان پێكردووە. بەكورتی هەرشتێك توركیا بیكات و واشنتۆن حەزی پێی نەبێت –ئیدی كڕینی دژە موشەكی روسی بێت یاخود خستنە خوارەوەی فرۆكەی روسی– دەتوانرێت بدرێتە پاڵ سیاسەتی عوسمانیزمی نوێ. لەئاكامدا هەڵە تێگەیشتنێك دروست بووە لەمەڕ چۆنیەتی پەرەسەندنی سیاسەتی دژە خۆرئاوایی توركیا و ئەو مەترسیانەی كە بەهۆی گرێدانی سیاسەتە ئیسلامی و نەتەوەییەكانەوە دروست بوون، بەتایبەتی لەنێوجەرگەی زنجیرەیەك لە ململانێی لێكئاڵاودا لە سەرانسەری خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە هەریەكە لە لیبیا و سوریا و قوبرس.


سەرنجی سوریا بدەن. حكومەتی پارتی داد و گەشەپێدان لەو كاتەوەی لە ساڵی 2002 هاتووەتە سەر دەسەڵات كۆمەڵێك سیاسەتی جیاوازی لە هەمبەر دراوسێكەی باشوری پەیڕەو كردووە. یەكەم، لە ساڵانی دوو هەزارەكان، ئەردۆغان بووە دۆستی بەشار ئەسەدی سەرۆك كۆماری سوریا. پاشان، دوای ساڵی 2010 هەوڵیدا لە دەسەڵات دووری بخاتەوە. دواجاریش، لە ساڵی 2016ەوە ئەردۆغان بەوپەڕی تواناوە لەگەڵ روسیادا كاری كردووە بۆ ئەوەی چەند ناوچەیەكی ژێر دەسەڵاتی ئەسەد داگیربكات، تاوەكو لەدژی هێزە نەتەوەییە كوردییەكان بجەنگێت.


هەموو ئەم ستراتیژیەتانە رۆژانێك وەك سیاسەتی عوسمانیزمی نوێ وەسفكراون، ئەو سیاسەتەی كە مەبەستە گرنگەكانی بەردەوامبوون و گۆڕانی رێچكەی توركیا لە بەرامبەر ناوچەكە پەردەپۆش دەكات. یەكەم شت، مایەی پێكەنینە ئەگەر بە هەریەك لەم سیاسەتانە بوترێ عوسمانیزمی نوێ، ئیدی بەهەر مانایەكی مێژوویی واتادار بیگری. ناسیۆنالیزمی عەرەبی ئەسەد ئەو كاتەی لە ترۆپكدا بوو بەشێوەیەكی تەقلیدی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لەخۆنەگرت. بگرە دواتر، ئەو ئیسلامیە توندڕەوانەشی كە توركیا پاڵپشتی كردن بۆ لابردنی بەشار ئەسەد هێندە تامەزرۆ نەبوون بۆ عوسمانیەكان. لەگەڵ ئەوەی ئیسلامیە توركەكان وەك لوتكەی دەسەڵات و ئایینداری سەیری خەلیفەكان دەكەن، بەڵام ئیسلامیە ناتوركەكان هەست و سۆز و بیركردنەوەی تێكەڵیان هەیە. بزوتنەوەی وەهابی بۆخۆی بۆ بەرهەڵستیكردنی حكومەتی عوسمانی سەریهەڵدا و دواجار لەسەر دەستی ئەو حكومەتەش سەركوت كرا. لە بەرامبەردا داعش وەك گومڕا و بتپەرست ناوی سوڵتانەكانی عوسمانی دەبرد. ئەمە لەنێو توركیادا روانگەیەكی بەربڵاو نییە. دواجاریش، هەماهەنگیكردن لەگەڵ روسیا و ئێرانیش سیاسەتێكی ناعوسمانییە، بەو پێیەی هەردوو وڵاتەكە بۆ چەندان سەدە لە شەڕی سەختدا بوون لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی عوسمانی. زیاد لەوە، ئەوەی سیاسەتی ئێستای توركیا دەجوڵێنێت ململانێی حكومەتە لەگەڵ پەكەكە_ئەم پارتە بەرهەمی ناسیۆنالیزمی سەدەی بیستی توركیایە. تەنانەت ئەو نەخشانەی بۆ لكاندنی چەند ناوچەیەك بە توركیاوە كێشراون و شرۆڤەكارە توركەكان باسیان دەكەن بۆ گێڕانەوەی خاكی سوریا گوزارشت لە سنورەكانی دەوڵەتی عوسمانی ناكەن بەڵكو گوزارشت لە پەیمانی نەتەوەیی(National Nact) سەدەی بیستی موستەفا كەمال دەكەن.

پەرەسەندنی سیاسەتی دەرەوەی توركیا كەوایە لە پشت ئەم هەوڵە بەلاڕێدابەرەی جوانكردنی رووی عوسمانیزمی نوێ(كە روونە حكومەتی توركیا دڵخۆشە بە ئەنجامدانی)، چۆن سیاسەتی راستەقینەی دەرەوەی ئەنقەرە و دیدی خۆرئاوا بەرەوپێش چووە؟ یەكەم، سیاسەتی حكومەتی توركیا هەمیشە هەوڵیداوە نفوز و دەسەڵات و شكۆی خۆی لە ناوچەكەدا زیاتر بكات_كە شتێكە بووەتە هۆی راكێشانی ژمارەیەك لایەنی ئیسلامی و نەتەوەیی. زیاد لەوە، ئەم سیاسەتە هەمیشە سیاسەتێكی دژە خۆرئاوایی بووە، بەڕادەیەك كە هەوڵیداوە لە بەرامبەر خۆرئاوادا پێگەی توركیا فراوان بكات و بیكاتە هێزێكی ناوچەیی بە هێز و توانای خۆی. وە تاوەكو ئەم كۆتاییانەش ئەنقەرە هەمیشە ئامادەبووە لەڕێگەی كاركردنی لەگەڵ ئەو ئەكتەرانەی بەلای ئەمریكاوە نەویستراون بكەوێتە بەرگەی ناڕەزایەتی واشنتۆن بگرێت. نمونەی ئەو ئەكتەرانەش ئەسەد و توندڕەوە ئیسلامیەكان و روسیای ئێستایە.

ئەحمەد داود ئۆغلۆ وەك موژدەبەری سیاسەتی دەرەوەی پارتی داد و گەشەپێدان لەماوەی دە ساڵی یەكەمیدا لە دەسەڵات، وەها توركیای دەبینی كە لە كێبڕكێدایە لەگەڵ خۆرئاوا، نەك لە ململانێدا بێت لەگەڵی. لەگەڵ ئەوەی بەدڵنیاییەوە لەو باوەڕەدا بوو توركیا لەڕووی مێژووییەوە لەلایەن هێزە خۆرئاواییەكانەوە بەهەڵەدا براوە، وەهاش وێنای دەكرد كە نفوزی فراوانبووی توركیا لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست زیاتر وڵاتەكە دەكاتە هاوبەشێكی بەهێز و كاریگەر لە بەرامبەر ئەمریكا و یەكێتی ئەوروپا. زیاد لەوە، تیڕوانینی داود ئۆغلۆ بۆ خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لەگەڵ تیڕوانینی لیبراڵی و نێودەوڵەتیانەی خۆرئاوا بۆ جیهان دەگونجێت. هەندێ جار پێشنیارەكانی بۆ ناوچەكە تاڕادەیەك وەك پێشنیاری دروستكردنی جۆرێك لە یەكێتی ئەوروپی وابوون بۆ خۆرهەڵاتی ناوەڕاست كە تیایدا توركیا وەك زلهێزێكی سیاسی و ئابوری لە ناوچەكەدا كە بە پەیماننامەی مێژوویی و رێكەوتنی بازرگانی و گەشتی بێ ڤیزا گرێدرابێت رۆڵی ئەڵمانیا ببینێت. دەشێت ئەنقەرە كار لەگەڵ هاوبەشە دژە خۆرئاواییەكانی بكات، بەڵام لە دواجاردا دەخوازێت بیانخانە نێو جۆرە سیستمێكی هەرێمییەوە كە واشنتۆن بە باشی دەزانێت. لەگەڵ ئەوەدا دواجار ژمارەیەك فاکتەری ناوچەیی و جیھانی، سیاسەتی دژە خۆرئاوایی تورکیایان بە ئاراستەیەکی توندتردا بردووە. کودەتای ساڵی ٢٠١٤ی میسر و ھەروەھا کودەتای ساڵی ٢٠١٦ی تورکیا خۆی و پاڵپشتی ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ شەڕڤانانی کوردی سوریا ئەو باوەڕەیان لای ئەردۆغان و زۆربەی کەسانی دەوری دروست کرد کە واشنتۆن دەیەوێت بیانڕوخێنێت. دەرەنجام تورکیا لەوە بەدوا ئیدی زیاتر لەڕوانگەی گەمەی سفرییەوە تەماشای کێبڕکێ خۆی لەگەڵ خۆرئاوادا کرد. زیاد لەوە، جیھان تادێت زیاتر ململانێکان دەیجوڵێنن. خەونی یەکێتی سیاسی و ئابوری نەک تەنھا لە ئەوروپادا مردووە، بەڵکو لە ئەوروپا خۆیشیدا توشی گرفت بووەتەوە. لەم چوارچێوەیەدا، ئەنقەرە دەستێوەردانە ھەمەلایەنەکانی لە سوریا و لەشکرکێشیە سەربازیەکانی لە قەتەر و لیبیا، وەک ھەڵمەتێکی بەھێز سەیردەكات كە مەبەست لێی بەرپەرچدانەوەی بەرەی نەیارە هاوپەیمانەكانی ئەمریكایە لە ناوچەكە، كە لە دەریای ناوەڕاستەوە درێژدەبنەوە بۆ كەنداوی فارسی. مەترسیەكە لەمڕۆدا ئەو ئاڵۆزییە قوڵبووەوانەی ناوچەكەن كە دەكرێت هەریەك لە ناسیۆنالیزم و ئیسلامیزم و سیاسەتی دژە خۆرئاوایی لە توركیادا بەجۆریك لەیەك نزیك بكەنەوە كە هەڵوەشانەوەی ئەستەم بێت.

،،

سیاسەتی شەڕەنگێزانەی توركیا لە خۆرهەڵاتی دەریای ناوەڕاست –كە بووەتە ئاڵنگارییەك بۆ سنورە دەریاییەكانی یۆنان و لە ناوچە كێشە لەسەرەكاندا بەدوای غازدا دەگەڕێت– لە ئێستادا هەریەك لە یۆنان و قوبرس و میسر و ئیسرائیل و سعودیە و ئیماراتی لە بەرەیەكی دژە توركیی نافەرمیدا كۆكردووەتەوە.

دەرەنجامەكەشی ئەوەیە، ململانێی درێژخایەنی توركیا لەگەڵ یۆنان و قوبرس، كە پرسێكی راستەقینەیە و مانا و دەلالەتی ستراتیژیی راستەقینەی هەیە و بۆ زۆرێك لە نەتەوەپەرستە كۆنەكان گرنگە، زیاتر لە پێشوو گرێدراوە و ئاڵاوە بە ململانێی توركیاوە لەگەڵ هەریەك لە میسر، كە پاڵنەرەكەی پاڵپشتی ئەردۆغانە بۆ ئیخوان موسلیمین، و ململانێی لەگەڵ ئیسرائیل، كە پاڵنەرەكەی پشتگیریی گەرموگوڕی ئەردۆغانە بۆ حەماس و دۆزی فەڵەستین. هەتاوەكو ئەم ململانێیانە زیاتر لەیەك بئاڵێن، زیاتر بۆ حكومەتی ئێستا و ئایندەی توركیا قورس دەبێت پەیوەندیەكانی لەگەڵ میسر چاك بكاتەوە و لە لیبیا بكشێتەوە، بێ ئەوەی سازش لەسەر بەرژەوەندییەكانی و شكۆی وڵاتەكەی بكات. وە هەتاوەكو توركیا لەنێو ئەم ململانێیەیدا لەگەڵ ژمارەیەك وڵاتدا –كە هەموویان هاوپەیمان و هاوبەشی ئەمریكان– بەداخراوی بمێنێتەوە، بەهەمان رادە قورستتر دەبێت بۆ ئەنقەرە پەیوەندییەكانی لەگەڵ واشنتۆن بگەڕێنێتەوە بۆ دۆخی پێشووتریان. رەنگە زۆر درەنگ بێت بۆ سیاسەتی ئەمریكی یارمەتی تەشەنەسەندنی ئەو قەیرانە بدات كە لە خۆرهەڵاتی دەریای ناوەڕاست دروستبووە.

بەڵام هەر شتێك واشنتۆن بتوانێت بیكات بۆ ناوبژیكردن یاخود هێوركردنەوەی ئاڵۆزیی قوبرس یاخود جەنگی ناوخۆیی لیبیا، دەتوانێت گێڕانەوەی پەیوەندییەكانی وڵاتەكە لەگەڵ توركیا ئاسانتر بكات. زیاد لەوە، لەپاڵ ئەوەی واشنتۆن هەموو جۆرە پاساوێكی هەیە بۆ هاندانی هەماهەنگی زیاتری نێوان وڵاتە هاوبەشەكانی لە ناوچەكە، پێویستە ئەو تێگەیشتنەش بگۆڕێت كە پێی وایە شتێكی لەو جۆرە گوزارشتە لە بەرەیەكی دژە توركی. كۆتایی عوسمانیزمی نوێ مێژوو نەگۆڕ نییە. توركیا كاتێك بە مەبەستەكانی دەگات، بێ هیچ گومانێك سەركردەكانی بەرگی عوسمانیزمی نوێ بەبەر سیاسیەتەكانی دەرەوەیاندا دەكەن. بەڵام شیكەرەوان هیچ پاساوێكیان نییە لەگەڵ ئەوەدا بن. ئەو پاڵنەرانەی كە زۆرجار پێیان دەوترێت عوسمانیزمی نوێ –وەك ناسیۆنالیزمی شەڕخواز و شۆڤێنیزمی ئایینی و سیاسەتی توندی دژ بە خۆرئاوا– بەڕاستی لە توركیادا هەن، هەرچەندە لەو وڵاتانەشدا هەن كە رابردوی ئیمپراتۆریەتی عوسمانییان نییە. هەروەها ئەو فاكتەرە جیۆپۆلەتیكی و ئابورییە پراگماتیكیە جۆراوجۆرانەی بزوێنەری پرۆسەی بریاردانی حكومەتی توركیان و تەوژمی عوسمانیزمی نوێ پشتگوێی خستوون فاكتەری راستەقینەن و بوونیان هەیە. ئەگەر رۆژێك ئەردۆغان پێشڕەوی سوپاكەی كرد بۆ گرتنی ڤیەننا، ئەو كاتە بە هەموو بەمانایەك بەوە دەڵێین عوسمانیزمی نوێ. لێرە بەدواوە باسكردنی سیاسەتەكانی توركیا بەپێی پێوەرە هاوچەرخەكان رێگەخۆشكەر دەبێت بۆ ئەنجامدان شیكاریی باشتر_خۆشبەخاتە رێگەخۆشكەر دەبێت بۆ سیاسەتێكی باشتر.