توركیا یاری دەكات یان یاری پێدەكرێت؟

توركیا یاری دەكات یان یاری پێدەكرێت؟

567 خوێندراوەتەوە

لە دوای سێپتەمبەری ساڵی 2015دا كاتێك ڕوسیا بڕیاری دا بەهێزی سەربازی دەستوەردان لە كاروباری سوریادا بكات و هێزی بەرەو ئەو وڵاتە جوڵاند، پەیوەندیە نێودەوڵەتی و هەرێمی و ڕووداوەكان گۆڕانكاری بەسەردا هات، مۆسكۆ وەك زلهێزێكی ناوچەكە هاتە ناو ململانێكان و بۆ بەرگری لە ئەسەد چەندین بنكەی لە سوریا دامەزراند، توركیاشی لە هەرچوارلاوە گەمارۆدرا، لەم نێوەندەدا توركیا ناچار بوو مامەڵە لەگەڵ دوژمنەكەی ڕابردووی و نەیاری هاوپەیمانەكانی بكات.

،،

ئەمریكا و ئەورپاو ناتۆش دژ بەم مامەڵەیە وەستانەوە و توركیا كەوتە نێو گێژاوێكەوە، كە نەیدەتوانی هاوسەنگی لەنێو ئەو زلهێزانە ڕابگرێت، بۆیە كەوتە نێوانیان و هەوڵی یاریكردنیدالە نێوانیاندا، لە هەمانكاتیشدا ئەوانیش هەوڵیاندەدا یاری پێبكەن و بیكەنە پەیام بۆ لایەنی دژ بەری.

بۆ ئەوەی لە هاوكێشەی ئەم پەیوەندیە پڕ لە ئاڵۆزی و كێشمە كێشمە تێبگەین، پێویستە سەرەتا باس لە پەیوەندی نێوان توركیا لەگەڵ ڕوسیا و ئەمریكا بكەین و پاشان لەسەر بنەمای ڕووداوەكان و خوێندنەوەی مێژوو بگەینە ئەو ئەنجامەی كە یاری دەكات یان یاری پێدەكرێت؟

پەیوەندییەكانی نێوان ڕوسیا و توركیا

پەیوەندییەكانی نێوان ڕوسیا و توركیا پەیوەندییەكی مێژووییە بە شێوەیەك ناكرێت ڕابردوو لە داهاتووی جیا بكرێتەوە، لە نێوان ئەو دوو وڵاتەدا هەژدە جەنگ لە ماوەی سێ سەدەدا ڕوویداوە، لە هەموو جەنگەكاندا توركیا بە دۆڕاوی هاتۆتە دەرەوە، ئەم دوو وڵاتە هەمیشە پەیوەندییەكانیان لە ئاڵۆزیدا بووە و نەیانتوانیوە پەیوەندییەكی ستراتیژی دوور مەودا پێكبهێنن، بەڵام لە دوای سێپتەمبەری ساڵی 2015دا كاتێك ڕوسیا بڕیاری دا بەهێزی سەربازی دەستوەردان لە كاروباری سوریادا بكات و هێزی بەرەو ئەو وڵاتە جوڵاند، پەیوەندی نێوان ئەو دوو وڵاتە گۆڕا بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ یەكتری.

توركیا لە فراوانكردنی هەژموونی خۆی لە سوریا كەوتە ناو ئاگری سوپای ڕوسیاوە، لە سەرویەوە نیمچە دوورگەی قرم، لە باشورییەوە حەوت سەد كیلۆمەتر لەگەڵ سوریا كە ڕادارو هێزی ستراتیژی ڕوسیای لێیە، كە گرنگترینیان بنكەی سەربازی حەمیمە، واتە لە ئەرزی واقیعدا مۆسكۆ ئەنكەرەی لە باكور و باشور و ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا گەمارۆدا، ئەم گەمارۆدانەی ڕوسیا ئەمڕۆ جارێكی دیكە دووبارە بووەوە، هەمان ئەو مێژووەیە كە ئەتاتورك داوای لە ڕۆژئاوا كرد وڵاتەكەی وەك ئەندامی ناتۆ وەربگرن،بۆ ئەوەی هاوسەنگی هێز بگەڕێتەوە، كاتێك ستالین لە نێوان ساڵانی 1947-1948دا داوای گەروەكانی بسفۆر و دەردنیلی كرد، بەڵام ئەمجارە بۆ توركیا جیاوازە، چونكە لەگەڵ هاوپەیمانەكانیشی لە كێشەدایە، بۆیە بە ناچاری مامەڵەی لەگەڵ ڕوسیادا كرد، هەرچەندە مامەڵەكە لاسەنگی زۆری تێدایە و ڕوسیا لە چەندین ناوچەی سوریادا بە تایبەت لە ئیدلب زیانی زۆری بە سوپای توركیا گەیاندووە.

پەیوەندی نێوان ئەمریكا و توركیا

پەیوەندی نێوان ئەو دوو وڵاتەدا دەگەڕێتەوە بۆ كۆتاییەكانی جەنگی جیهانی دووەم و سەرەتای جەنگی سارد لە ساڵی 1943دا،كاتێك كۆنگرێس بڕیاری دا هاوكاری سەربازی و ئابوری پێشكەش بە توركیا بكات و لە بەرامبەردا ڕووبەڕووی هەڕەشەكانی یەكێتی سۆڤیەت ببێتەوە، پەیوەندییەكی توند لە نێوانیان دامەرزا و پاشان لە ساڵی 1952 كرا بە ئەندامی ناتۆ، كە بۆ هەمان مەبەست بوو، ئەم پەیوەندییە بەم شێوەیە مایەوە تا ساڵی 2003 كە پەیوەندییەكی ستراتیژی بوو، تا ئەو كاتەی كە ئەمریكا بۆ ڕوخاندنی ڕژێمەكەی سەدام حسێن داوای بەكارهێنانی بنكەی ئینچەر لیكی كرد،بەڵام توركیا ئەو داوایەی ڕەتكردەوە، پاشانیش بەهۆی هێرش كردنە سەر هێزەكانی سوریای دیموكرات و كڕینی سیستەمی بەرگری (S400)ی ڕوسی

،،

پەیوەندی نێوان ئەو دوو وڵاتە ئاڵۆزی زیاتری تێكەوت، ئەمە جگە لەوەی دەستگیركردنی قەشەیەكی ئەمریكی و دەستگیركردنی هاوڵاتیانی ئەمریكا لە توركیا پەیوەندی نێوان ئەو دوو وڵاتەی ئاڵۆز كردووە

بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا پەیوەندی نێوان ئەم دوو وڵاتە هەر بەردەوامی هەبووە، چونكە پەیوەندییەكە تەنها سیاسی نیە، بەڵكو جیۆ سیاسی و بەرژەوەندی ئابورییشە،چونكە توركیا ناوچەیەكی ستراتیژییە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەمریكا بە عیراق و ئێران و سوریا و جۆرجیا و وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبەستێتەوە، هەروەها توركیا خاوەنی چەندین بەندەری ئاوییە و بۆ لایەنی بازرگانی بەهەمان شێوە ئەمریكا بە وڵاتانی ناوچەكە دەبەستێتەوە،ئەمە جگە لەوەی توركیا وەك هاوبەشی بازرگانی شتومەك لەگەڵ ئەمریكا بە قەبارەی (20.5 ملیار دۆلار) لە پلەی سی و دووەمدایە، هەروەها لە ساڵی 2018دا قەبارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوانیان 24 ملیار دۆلار بووە.

توركیا یاری دەكات یان یاری پێدەكرێت؟

بە سەیركردنی پەیوەندییەكانی نێوان توركیا لەگەڵ ئەمریكا و ڕوسیادا، دەردەكەوێت، كە توركیا لەلایەن هەردوو وڵاتەوە لە دژی یەكتری بەكاریدەهێنن،بۆ ئەوەی بەبێ بەركەوتنی ڕاستەوخۆ زۆرترین زیان لە یەكتری بدەن و بیكەنە كارتێكیش ،بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا توركیا لە چەند دۆخێكدا سودمەندی ئەم یاری پێكردنە بووە،

بۆ نموونە ئەمریكا و ڕوسیا لە ململانێی یەكتریدا هاوكاری سەربازی و لۆجستی پێشكەش بە توركیا دەكەن، هەروەها لە زیادكردنی هەژمونی خۆی بەسەر ناوچەكەدا تا ئەو ڕادەیەی لە بەرژەوەندییان نەدات دەستكراوەیان كردووە، توركیاش ئەم هەلەی بۆ فراوانكردنی پاوانخوازییەكانی خۆی لە وڵاتانی عەرەبیدا باش قۆستۆتەوە

،،

ئەوەی لەم نێوەندەدا دەتوانێت ئەم یاریە ڕابگرێت و توركیا لە نێو ئەو دوو وڵاتەدا بخنكێنێت خودی وڵاتانی عەرەبین

كە پێویستە دژ بە داگیركارییەكانی توركیا یەك هەڵوێست بن و متمانە بە لێدوانە سیاسی و ئاینیەكانی نەكەن،چونكە دواجار بۆ بەرژەوەندیەكانی خۆی بەكارهێناوە،وەك پرسی فەلەستین كە هیچ كارێكی بۆبەرژەوەندی ئەو گەلە ئەنجام نەداوە، بەڵكو هەموو جارێك بازرگانی بەو پرسەوە كردووە، نزیكترین نمونەش ئەوەیە كە ئیسرائیل دەیەوێت بەشێك لە خاكی فەلەستین بە خاكی ئیسرائیلەوە بلكێنێت، لەم كاتەدا ئەمریكا بڕیاری گەڕانەوەی توركیایدا لە بەرهەمهێنان و مەشق پێكردنی فڕۆكەوانە توركەكان لەسەر فڕۆكەی f-35، بێگومان ئەمریكا بۆ بێدەنگ كردنی توركیا ئەو كارەی كردووە، وا دیاریشە توركیا ئەو بێدەنگیە هەڵدەبژێرێت، ئەگەر كارەكان بە ویستی خۆی بڕوات، ئەگەر نا چەند لێدوانێكی توندی سیاسی دەبێت، تا ئەو كاتەی بە ئامانجەكەی دەگات.

 

author photo

نوسەر و رۆژنامەنوس

 بروانامەی بەکالۆریۆس لە زمان و ئەدەبی عەرەبی