ڕۆژهەڵانی ناوەڕاستی نوێ... پاشەكشێی ئەمریكا و عەرەب‌و باڵادەستی لایەنەكانی دیكە

ڕۆژهەڵانی ناوەڕاستی نوێ... پاشەكشێی ئەمریكا و عەرەب‌و باڵادەستی لایەنەكانی دیكە

411 خوێندراوەتەوە

زۆرینەی گۆڕانكارییە سیاسی و مەیدانیەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دوو دەیەی یەكەمی سەدەی بیست و یەكدا، ئەوەیان دەرخستووە كە ئەمریكا و وڵاتانی عەرەبی لەسەر ئاستی ناوچەكە پاشەكشەیان كردووە.


جەنگی ڕوخانی ڕژێمی سەدام حسێن و پاشان داڕمانی ڕێكەوتننامەی ئاشتی نێوان عەرەب و ئیسرائیل و دواتریش شكستی بەهاری عەرەبی و حكومەتەكانی دواتر، كۆمەڵێك گۆڕانكاری ناوچەكە بوون كە بە تێپەڕبوونی كات بووە هۆی بەهێز بوونی نفوزی توركیا و ئیسرائیل و ئێران و ڕوسیا.

،،

دەستوەردانی سەربازی ڕوسیا لە سوریا لە ساڵی 2015دا پاشان دەستوەردانی لە لیبیا بووە هۆی زیادبوونی نفوزی ڕوسەكان لە ناوچەكە،ئێستا بەشێوەیەكی لێهاتووە كە سەركردەكان لەبری واشنتن زیاتر سەردانی مۆسكۆ دەكەن، ڕوسیا لە یەك كاتدا بژاردەی سەربازی و دیپلۆماسی بۆ بەهێز بوونی خۆی لە ڕۆژهەڵات پەیڕەو كرد، بەڵام ئەمریكا لە باشترین حاڵەتدا ڕۆڵێكی سنورداری بینیوە، هەندێك جار واشنتن وەك چاودێرێك لە ناوچەكە دەردەكەوت كە هیچ ڕۆڵێكی نەبێت، ئەمە لە كاتێكدایە كە لە ڕابردوودا ڕۆڵی بنەڕەتی هەر خۆی دەیگێڕا.


تەنانەت ئیدارەكەی دۆناڵد ترامپ لە مانگەكانی ڕابردوودا هێزێكی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئێران ناردە ناوچەكانی كەنداو، بەشێوەیەكی كاتی دەبێت،چونكە ترامپ چەندین جار ئەوەی دووپاتكردۆتەوە، كە دەیەوێت زۆرینەی هێزەكانی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكێشێتەوە بە تایبەت لە عیراق و سوریا و ئەفغانستان، ئەوەی بە بۆچوونی خۆی دەیهێڵیتەوە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە ئابورییەكانیەتی، ئەمەش بەهێزێكی كەم و بێ ڕۆڵ بینین نایەتەدی.

گرنگی دان بە توندوتیژی و دامركاندنەوە:
توند و تیژی و دامركاندنەوەی ناڕەزایەتییەكان بۆتە سیمایەكی ئەم گۆڕانكارییانەی كە ناوچەكەی گرتۆتەوە، بەشێوەیەك لەو وڵاتانەش پەیڕەو دەكرێت كە سیستەمی فەرمانڕەوایەتیان ئۆتۆكراتیە، ئەم توندوتیژی و ململانێیە گەیشتۆتە ئەو وڵاتانەی كە دامەزراوەیەكی دیموكراتین وەك توركیا و ئیسرائیل، لە ساڵەكانی ڕابردوودا بنیامین نەتانیاهۆ سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل ، لەسەر هاوڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیلی ئۆتۆكراتی شۆڤێنی پەیڕەوكرد، ئەم كارەشی لەگەڵ ڕاستڕەوە توندڕەو و توندڕەوە ئاینیەكان دژی ڕەوتی لیبراڵی و ڕۆژنامەگەری ئەنجامداوە.


لە توركیا:
ڕەجەب تەیب ئەردۆگان دوای كودەتا شكستخواردووەكەی ساڵی 2016، هەڵمەتێكی ترس و تۆقاندنی دژی ڕەخنەگران دەست پێكردووە، لە هەڵمەتەكەیدا ڕۆژنامەنوسان و چالاكوانی مەدەنی و سیاسی دژ بە حیزبەكەی و هاوڵاتیانی كورد كراونەتە ئامانج، هەموو ئەو كارانە بە بیانووی بەشداری لە كودەتا یان بانگەشە بۆ تیرۆر ئەنجامدەدا.

لە میسر دوای هاتنەسەر حوكمی عەبدولفتاح سیسی ، خراپترین جۆری فەرمانڕەوایەتی لەو وڵاتە پەیڕەو دەكرێت، كە لەدوای حكومی پاشایەتی لە ساڵی (1952)ەوە لە خراپیدا هاوشێوەی نەبووە،لەم ساڵانەی دوایدا بەتایبەت دوای لەسەركارلابردنی حوسنی موبارەك، وڵاتی میسر زیاتر سەرقاڵی كێشە ناوخۆییەكانی بووە، وەك ڕووبەڕووبوونەوەی تیرۆر و گروپە توندڕەوەكان و تەحەدییە سەربازییەكان و كپ كردنی ئەو دەنگانەی داوای چاكسازی سیاسی لەناوخۆی میسردا دەكەن.


ئەم كێشانە بۆتە هۆی ئەوەی كە میسر لە ناوچەكەدا نفوزی لاواز بێت و نەتوانێت ڕۆڵی خۆی بەباشی بگێڕێت، میسری ئەمڕۆ ناتوانێت ناوچەی سینا لە گروپە تیرۆرستیەكان پاك بكاتەوە، هەروەها كاریگەریەكی ئەوتۆی لە كێشەكانی كەرتی غەزەدا نیە،ڕۆڵێكی قوڵ و كاریگەری لە ڕووداوەكانی لیبیادا نیە،ئەمە جگە لەوەی قاهیرە نازانێت چۆن مامەڵە لەگەڵ بەنداوی (نەهزە) لە ئەسیوبیا بكات.


لە سعودیە:
پێشێلكارییەكانی محمد بن سەلمانی جێگرەوەی شانشین، گەیشتۆتە ئاستێك كە لە ڕابردوودا هاوشێوەی نەبووە، ئەو زیندانی بۆ چالاكوانانی مافەكانی مرۆڤ پێكهێناوە و لەناویدا ئەشكەنجەیان دەدات، هەروەها بە بیانووی رووبەڕووبونەوەی گەندەڵی چەندین كەسی لە خانەوادەكەی خۆی و بازرگانان دەستگیركردووە، هەروەها ناچاری كردوون پارەیەكی زۆر بدەن بەو گەنجینانەی كە خۆی كۆنتڕۆڵی كردوون، كە دواتر دەكرێت بڵێین هەر بەو پارەیە یەختێكی بە بڕی نیوملیار دۆلار كڕی، لەگەڵ كڕینی كۆشكێكی گەورە لە فەرەنسا بە بڕی 300 ملیۆن دۆلار.
هەروەها بە بۆچوونێكی پێنەگەیشتووەوە، سعودیەی خستە جەنگێكی پڕ لە مەترسی و تاوانكاری، ئەو وایزانی بە هێرشی ئاسمانی دژی حوسیەكان لە یەمەن بە ئامانجەكانی دەگات، بەڵام نەك بە ئامانجەكانی نەگەیشت، بەڵكو چەندین تاوانی لەو وڵاتە ئەنجامدا، لە بەرامبەریشدا حوسیەكان كە ئێران پڕ چەكی كردوون سعودیەیان كردۆتە ئامانج و ئەو كەس و لایەنانەش دەكەنە ئامانج كە پشتگیری سعودیە دەكەن، بەمەش دۆخێكی پڕ لە ئاڵۆزی و توندوتیژی سەری هەڵداوە، كە داهاتووەكەی نادیارە.


عێراق:
جۆرج بۆشی كوڕ، ڕژێمەكەی سەدام حسێنی لە عیراق ڕوخان، ئەو ویستی دەوڵەتێكی نمونەیی لە ناوچەكە دروست بكات، كە ڕێز لە مافەكانی مرۆڤ بگرێت

،،

بەڵام ئێستا عێراق لە هەموو كات زیاتر بۆتە وڵاتی پشكپشكێنە تائیفی و حیزبی و مەزهەبی، میلیشیاكانی نزیك لە ئێران چەندین تاوانكاری لە كوشتن و تیرۆر و دەستبەسەرداگرتنی موڵكی گشتی ئەنجامدەدەن.

لە سوریا :
ڕژێمەكەی بەشار ئەسەد بۆتە دڕندەترین ڕژێم، دوای ڕاپەڕینەكان و لە جەنگی نۆ ساڵەی ئەو وڵاتەدا خراپترین تاوانی دژە مرۆڤانەی ئەنجامداوە و چەندنی تاوانی كۆمەڵكوژی ئەنجامداوە، جگە لە بەكارهێنانی چەكی كۆمەڵكوژ و زیندانی كردن و ئەشكەنجەدان و وێران كردنی وڵات، هەروەها ئەوەی ئەسەد ئەنجامی نەدا، توركیا و ڕوسیا و ئێران دژ بە هاوڵاتیانی سوری پەیڕەویان كرد و هەریەكەیان بە جۆرێك تاوانیان دژی هاوڵاتیانی مەدەنی ئەنجامداوە.
لە سوریا تاوانەكان گەیشتۆتە ئاستێكی شەرمەزاریانە، هەروەها نفوزی عەرەبی و ئەمریكی لە بەرامبەر نفوزی ئێران و ڕوسیا و توركیا و ئیسرائیل بەشێوەیەكی بەرچاو دابەزیوە، سەرۆك ئۆبامان نەیتوانی بەڵێنەكەی بەرێتە سەر كە وەڵامێكی توندی ئەسەد دەدەنەوە، كە هێڵی سور ببەزێنێت، ئەسەد هەموو هێڵێكی بەزاند و ئەمریكاش هیچ كارێكی لە دژ ئەنجام نەدا كەشیاوی باس بێت، دۆناڵد ترامپ ویستی هەموو هێزەكانی لەسوریا بكێشێتەوە، كە بووە هۆی دەستلەكاركێشانەویە جیمیس ماتیس، بوونی ئەمریكا لە سوریا نەیتوانی ڕێگا لە لەشكركێشی توركیا بگرێت، كە چەندین تاوانی دژ بە هاوپەیمانەكەی (هەسەدە) ئەنجامدا، هەڵە ستراتیژییەكانی ترامپ و نەشارەزایی لە ناوچەكە بووە هۆی ئەوەی توركیا بە ویستی خۆی لە سوریا پەلبهاوێژێت و سوپایەك لە تیرۆرستان دروست بكات.
مانەوەی بەشار ئەسەد دەگەڕێتەوە بۆ دەستوەردانی سەربازی ڕوسیا و ئێران، كە ڕاستەوخۆ دەستوەردانیان كرد،یان لە ڕێگای میلیشیاكانەوە كاریان بۆ مانەوەی ئەسەد كرد، ئیسرائیل كۆنترۆڵی ئاسمانی سوریای كردووە، لەوەیە ئەمە بۆ پەیوەندی نزیكی نێوان نەتانیاهۆ و پۆتین بگەڕێتەوە، لەم ڕووداوانەی سوریادا ڕۆڵی عەرەبی نابینرێت، ئەمریكاش زۆر لاوازە و ناتوانێت بەرگری لە هاوپەیمانەكانیشی بكات و توركیا تەنگی پێهەڵچنیوە و بەشێكی ئەو ناوچانەی داگیر كردووە كە بە نفوزی ئەمریكا دادەنرێت.


لیبیا:
لیبیا دوای ڕوخانی حكومەتەكەی موعەمەر قەزافی ئارامی بەخۆیەوە نەبینیوە، ئێستا شەڕ لەو وڵاتە بۆتە جەنگی بە وەكالەت، توركیا بە هاوكاری مادی قەتەر دەستوەردانی سەربازی لەو وڵاتە كردوەو بە تیرۆرستان هاوكاری حكومەتەكەی ویفاق دەكات و چەندین ڕێكەوتننامەی ڕوكەشی لەگەڵدا ئەنجامداوە كە هەموویان لە بەرژەوەندی خۆیەتی و هیچ بەرژەوەندیەكی گەلی لیبیای تێدا بەدی ناكرێت.
لایەنی بەرامبەری هاوپەیمانێتیەكە لە نێوان ڕوسیا و ئیمارات و میسر، هاوكاری هێزەكای خەلیفە حەفتەر دەكەنن بەڵام زیاتر ڕوسیا كاریگەرە و چەندین بنكەی سەربازی بۆ گروپێكی چەكداری توندڕەو بە ناوی هێزەكانی (فاغنر) كرۆدتەوە.
وڵاتانی عەرەبی وەك پێویست ڕۆڵی خۆیان لە لیبیا نابینن، ئەوەی ڕۆڵی سەرەكی دەبینێت روسیا و توركیا، میسر و ئیمارات ڕۆڵێكی لاواز دژی توركیا دەبینن كە لەلایەن قەتەرەوە هاوكاری دەكرێت، ئەم ڕۆڵەش زیاتر جەنگێكی وەكالەتیە و پەیوەندی بە لیبیاوە نیە، هەرچی ئەمریكاشە دەتوانین بڵێین هیچ ڕۆڵێك نابینێت.

لە یەمەن:
بەهەمان شێوە، جەنگی یەمەن بۆتە وەكالەت لە نێوان ئیمارات و سعودیە لەلایەك و ئێران لەلایەكی دیكەوە، سەرەتا هێرشی وشكانی ئیمارات ڕۆڵێكی گرنگی بینی، بەڵام لە ساڵانی ڕابردوودا وردە وردە كاریگەری كەم بووەوە، هەروەها هێرشی ئاسمانی سعودیە بۆتە هۆی شەهیدكردنی چەندین هاوڵاتی مەدەنی، وادیارە محمد بن سەلمانی گەنج زۆر ئاگاداری مێژووی شكستی میسر نەبێت لە یەمەندا، كە نەیتوانی كۆنترۆڵی بكات،یان دەوڵەتانی دیكە نەیانتوانیوە دەسەڵاتی خۆیان بەسەر ئەو وڵاتەدا بسەپێنن، بەتایبەت ناوچە دوورەكانی كەنارە ئاوییەكان.

ئێران نفوزی خۆی بە شێوەیەكی كاریگەر بەسەر سێ دەوڵەتدا سەپاندووە، ئەوانیش عیراق و سوریا و لبنان و لە یەمەنیش ڕۆڵێكی گرنگ دەگێڕێت، ئەمەش واتەی ئەوەیە كە ئێران بەعەمەلی نفوزی خۆی بەسەر دەریای ناوەڕاستدا سەپاندووە، كە ئەمەش یەكەمجارە ڕووبدات لە جەنگی ئیغریقی و فارسەكان كە لە ساڵی 479ی پێش زاین كۆتایی هات.
لەسەرەتای جەنگی یەمەندا، ئێران پێگەیەكی سەربازی لە نیوەدورگەی عەرەبی دانا، لە بەرامبەریشدا قەتەر هێزەكانی توركیای هێنایەوە بۆ ئاوەكانی كەنداو، كە دوای ڕوخانی ئیمپراتۆری عوسمانیەوە پاشەكشەیان كردبوو،هەروەها بەهۆی ناكۆكیەكانی لەگەڵ میسر و سعودیە هێزەكانی توركیا لە وڵاتەكەی خۆی زیاد كرد، واتە وڵاتانی عەرەبی نەك نەبوونە هۆی بەهێز بوونی خۆیان، بەڵكو هەندێك جار بە ویستی خۆیان ئێران و توركیا-یان ڕاكێشاوەتە نێو خاكی خۆیانەوە.

تا كەی ئەم پاشەكشێیەی ئەمریكا بەردەوام دەبێت؟
ئەم پاشەكشێیە پەیوەستە بە هەڵبژاردنە سەرۆكایەتیەكەی نۆڤەمبەری ئەمساڵ، كە ئەمریكیەكان سەرۆكێك بۆخۆیان هەڵدەبژێرن، ئەگەر دۆناڵد ترامپ بۆ جارێكی دیكە پۆستی سەرۆكایەتی بردەوە، ئەوا ئەم پاشەكشێیە نەك بەردەوام دەبێت، بەڵكو خراپتریش دەبێت،چونكە ترامپ بڕیاری كشانەوەی هێزەكانی لە ناوچەكە داوە، ئەگەر جۆبایدن بیباتەوە، ئەوا كۆمەڵێك ڕێكاری توند دژی ڕوسیا دەگرێتە بەر، بەڵام ناچێتە نێو ململانێی ڕاستەوخۆوە، هەروەها بەهۆی ئەوەی كۆمەڵێك كۆنگرێسمانی دیموكراتەكان ڕەخنەی توند لە سعودیە دەگرن،بەوەی مافی مرۆڤ و ڕۆژنامەنوسان پێشێل دەكات،لەوەیە ئەم بۆچوونە كاریگەری لەسەر بایدن هەبێت و پەیوەندییەكی توندوتۆڵی لەگەڵ سعودیە نەبێت.


لە كۆتایدا سەرۆك ترامپ بێت یان بایدن، ناتوانن وڵاتانی عەرەبی لەو گێژاوەی تێی كەوتوون ڕزگار بكەن،چونكە ئەوان لاواز و دراوسێكانیان بەهێزن، ئەوان نەیانتوانیوە حوكمێكی ڕەشید و دامەرزاوەیەكی نمونەیی پێكبهێنن و ڕێز لە مافەكانی مرۆڤ بگرن، كە ئەمانە پاڵنەری سەرەكین بۆ گەڕانەوەی سەروەری وڵات و بەرگری كردن لە خود و هاوپەیمانەكان.