بۆچی لە دژیان وەستایەوە؟

بۆچی لە دژیان وەستایەوە؟

214 خوێندراوەتەوە

ڕۆژنامەی سەندەی تەلەگرافی بەریتانیا ئاشكرای كرد، كە ڕەجەب تەیب ئەردۆگان سەرۆك كۆماری توركیا هاوكاری وڵاتی چینی كردووە بۆ ئەوەی مسوڵمانە ئیگۆرەكان لە خاكی وڵاتەكەیەوە بگوازێتەوە بۆ وڵاتەكەی خۆی، ئەم كارە لە ڕێگای وڵاتی سێیەمەوە ئەنجامدراوە.


كەسوكاری هەندێك لەو قوربانیانە باس لەوە دەكەن، كە كەسوكارەكەیان لە گرتوخانەكانی توركیا دەستگیر كراون و پاشان ڕەوانەی تاجیكستان كراون، بۆ ئەوەی لەوێوە بگەڕێندرێنەوە بۆ چین، لەناو ئەو كەسانەدا ژنانی بەتەمەنیش هەیە كە تەمەنیان پەنجا ساڵی تێپەڕاندووە.


ڕۆژنامەكە پشتی بە شایەتی كوڕێكی ئیمۆزی كوانهان بەستووە، كە ژنێكی مسوڵمانە و تەمەن 59 ساڵە، كوڕەكەی دەڵێت:" لەگەڵ دایكمدا بە تەلەفۆن قسەم دەكرد، لە ناكاو پەیوەندیەكە پچڕا، دوای ماوەیەك گەڕێندرایەوە و لە هەرێمی شینگیانگ، ئەو شوێنەی مسوڵمانەكانی تێدا كۆدەكرێنەوە پەیوەندی بە كردووە".
دەشڵێت:" دایكم بۆ ماوەی دوو هەفتە لە ئیزمیر ڕاگیرابوو، پاشان بۆ چین گەڕێندرایەوە".


ڕاپۆرتەكە ئاماژە بەوەش دەكات، كە كوانهان هاوینی پار بەهەمان شێوە گەڕێندرابووە بۆ چین، بەڵام لەوێ توانیبووی خۆی لە دەستی دەسەڵاتدارانی چین ڕزگار بكات و بگەڕێتەوە بۆ توركیا، چونكە پێی وایە وڵاتەكەی ڕەجەب تەیب ئەردۆگان بۆ ئەوان شوێنێكی ئارام بووە.


ڕۆژنامەكە چەند بەڵگەنامەیەكی دەست كەوتووە، كە توركیا پەناهەندە مسوڵمانەكان دەنێرێت بۆ وڵاتانی دیكەی وەك تاجیكستان، لەوێشەوە ڕادەستی چین دەكرێنەوە، زینتیگوڵ تۆرسۆن، ئیگۆرێكی دیكەیە كە ساڵی ڕابردوو لە ڕێگای تاجیكستانەوە ڕەوانەی چین كراوەتەوە.

،،

ئەمە یەكەم جار نیە كە ڕاگەیاندنەكان باس لە ناردنەوەی مسوڵمانە ئیگۆرەكان بۆ چین بكەن، لە مانگی ئازاری ڕابردودا وێستگەی گشتی نیشتیمانی ئەمریكا ئاشكرای كرد كە" مسوڵمانێكی ئیگۆر كە بە عەبدولرەحیم باراش ناویان هێناوە، لە شاری ئەستەنبوڵ لەلایەن پۆلیسەوە هەڕەشەی لێكراوە، كە نابێت بە خراپە باسی چین بكات".


ئیبراهیم ئیرجین، كە پارێزەری تایبەتمەندی بواری ڕاگواستنە دەڵێت:" ئەنكەرە ڕاستەوخۆ مسوڵمان ئیگۆرەكان ڕادەستی چین ناكاتەوە، چین دەیەوێت بەو پەڕی توانایەوە ژیانی ئیگۆرەكان نائومێد بكات، بۆیە بەپێی توانای خۆی ڕەوانەی چەندین وڵاتیان دەكات، هەروەها باش بوونی پەیوەندی نێوان توركیا و چین بە زیانی مسوڵمانە ئیگۆرەكان دەشكێتەوە".

بەرژەوەندی ئابووری:
چالاكوانان ئاماژە بەوە دەكەن، كە پەیوەندی ئابوری نێوان توركیا و چین و پشت بەستنی ئەنكەر بە ئابوری ئەو وڵاتە، دەبێتە هۆی ئەوەی كە توركیا چیدیكە ئیگۆرەكان نەپارێزێت، هەروەها پەیوەندی خراپی توركیا لەگەڵ وڵاتانی یەكێتی ئەوروپا، وا دەكات كە ئەو دوو وڵاتە زیاتر لە یەكتر نزیك ببنەوە.
توركیا لە ڕابردوودا چەندین جار بە توندی لەسەر ئیگۆرەكان ڕەخنەی توندی لە چین گرتوە، وەزارەتی دەرەوەی توركیا لەسەر مسوڵمانە ئیگۆرەكان پێشتر ڕایگەیاندبوو كە" ئەوەی دەرحەق بە كەمینە ئیگۆرەكان دەكرێت، لەكەیەكی مرۆڤایەتیە".


بەڵام ڕەجەب تەیب ئەردۆگان لە دواین سەردانی خۆی بۆ ئەو وڵاتە لە تەمووزی 2019دا، لە لێدوانە توندەكانی پاشگەز بووە و لە میانەی چاوپێكەوتنی لەگەڵ شی جین بینگ سەرۆكی چیندا لە كۆشكی گەلدا وتی:" كەمینە ئیگۆرەكان لە هەرێمی شینگیانگ بە ئاسودەیی دەژین".


ئاژانسی هەواڵەكانی چین( شینخوا) بەشێك لە وتەكانی ئەردۆگانی گواستەوە كە دەڵێت:" توركیا بەردەوام پابەندە بە سیاسەتی چینی یەكگرتوو، ئیگۆرەكان لە هەرێمی شینگیانگ بە ئاسودەیی دەژین، ئەوان بەهۆی پێشكەوتنی چینەوە حومی خۆبەڕێوەبەری خۆیان دەكەن، توركیا ڕێگا بە كەس نادات باس لە پەیوەندی نێوان توركیا و چین بكات، هەروەها ئامادەین متمانەی سیاسی و هاوكاری ئەمنی لەگەڵ چین بۆ ڕووبەڕووبونەوەی توندڕەوی پتەوتر بكەین".


بازرگانی سیاسی:
چاودێران پێیان وایە كە ئەردۆگان مسوڵمانە ئیگۆرەكان وەك كارتێكی سیاسی بەكاردەهێنێت،ئەردۆگان هەوڵدەدات لە ناوچەكە خۆی وەك خەلیفەی مسوڵمانان نیشان بدات، وەك بەرگری كارێك خۆی نمایش دەكات، لە ساڵی 2009دا كە ئەو كات سەرۆك وەزیران بوو دەربارەی ئیگۆرەكان وتی:" ئەوەی بەرامبەریان دەكرێت،جۆرێكە لە جینۆسایدی بە كۆمەڵ".


هەروەها لە ساڵی 2015دا دەرگای بۆ مسوڵمانە ئیگۆرەكان كردەوە، كە ئەوانەی لەدەست چەوسانەوە ڕادەكەن، لە وڵاتەكەی نیشتەجێ ببن، بەڵام بەهۆی خراپ بوونی دۆخی ئابورییەوە، توركیا هەڵوێستی گۆڕانی بەسەردا هات و پشتی لە ئیگۆرەكان كرد.


گۆڤاری ئاسیا ریڤیو ئاماژە بەوە دەكات، كە چین سیاسەتی (دار و گوێزەر) لەگەڵ ئەردۆگان پەیڕەو دەكات، لە مارسی 2019دا، دینگ لی باڵیۆزی چین لە ئەنكەرە هێرشی توندی كردە سەر توركیا و لە لێدوانێكیدا بۆ ئاژانسی ڕۆیتەرز وتی:" لێدوانی بەرپرسانی توركیا، كاریگەری نەرێنی لەسەر متمانە و لێكتێگەیشتنەكانمان دروست دەكات، بێگومان كاریگەری لەسەر پەیوەندی بازرگانی و ئابوریش دەبێت".


هەمان مانگ، دینگ لی بە ڕۆژنامە توركیەكانی ڕاگەیاند، چین ئامادەیە وەبەرهێنانی خۆی لە توركیا بۆ شەش ملیار دۆلار زیاد بكات، هەروەها تاوەكو ساڵی 2021 ژمارەی گەشتیارانیش بگەیەنێتە 800 هەزار گەشتیاری چینی.


ئیسماعیل جەنگیز، كە چالاكوانێكی دیاری ئیگۆرە و لە توركیا دەژیت، لە لێدوانێكیدا بۆ (تەلەگراف) وتی:" وەبەرهێنانی پەكین لە توركیا لەسەر حسابی ئیگۆرەكانە، دوای ئەمە بووینە پلە دوو".

،،
هەرچەندە توركیا بە ئاشكرا پشتگیری لە ئیگۆرەكان دەكات، بەڵام بە نهێنی لەگەڵ وەزارەتی دادی چین پەیوەندی هاوبەشی هەیە و ئەو سكاڵایانە جێبەجێ دەكات، كە وەزارەتەكە بۆی دەنێرێت.


ڕۆژنامەكە ئاماژە بەوە دەكات كە، چەندین كەس دەستگیر كراون و ڕاگوێزراون، بەبێ ئەوەی گرنگی بە لایەنی ژیانیان بدرێت، توركیا ئەم كارە بە پشت بەستن بە ڕێكەوتنامەیەكی لێكتێگەیشتن دەكات.


جەنگیز دەڵێت:" هەڕەشەیەكی ڕێكخراوی چین لەسەرمان هەیە، دەیانەوێت پێمان بڵێن، لە هەر كوێیەك بن، ئێمە دەتوانین دەستمان پێتان بگات".


وڵاتی چین بە چەندین شێوە، مسوڵمانە ئیگۆرەكان دەچەوسێنێتەوە، وەك دەستگیركردنیان و زیندانی كردنیان لە گرتوخانە سەربازیەكان، جیا كردنەوەی منداڵ لە كەسوكاریان و پەروەردە كردنیان بەشێوەیەك واز لە كەسوكار و ئاینەكەیان بهێنن، ئەمە جگە لەوەی ڕێگا بە خستنەوەی نەوەیان نادات و كاری ناچاریان پێدەكات و بەردەوام ئەشكەنجەیان دەدات و زۆرێكیشیان لە سێدارە دەدات.


هەفتەی ڕابردوو ، دۆناڵد ترامپ سەرۆكی ئەمریكا، سزای 11 كۆمپانیای چینی دا، كە ڕێگا نادات تەكنەلۆژیا و بەرهەمی ئەمریكی بكڕن، بەهۆكاری ئەوەی تیوەگلاون لە پێشێل كردنی مافە مسوڵمانە ئیگۆرەكان.

 

author photo

نوسەر و رۆژنامەنوس

 بروانامەی بەکالۆریۆس لە زمان و ئەدەبی عەرەبی