كازمی‌و كەنعان مەكیە چۆن ئەو بەڵگەنامانەیان پاراست؟

كازمی‌و كەنعان مەكیە چۆن ئەو بەڵگەنامانەیان پاراست؟

686 خوێندراوەتەوە

ڕۆژنامەی " وۆڵ ستریت جۆرناڵ" لێكۆڵینەوەیەكی ڕۆژنامەوانی لەسەر چۆنیەتی ئەرشیفكردنی بەڵگەكانی سەردەمی بەعسی عێراقی ئەنجامداوە، كە لە یادەوەری میشێل عەفلەقی دامەزرێنەریانەوە دەست پێدەكات، كە دوو كەسایەتی عێراقی لە كاتی جەنگی ڕوخانی ڕژێمی بەعس ئەو بەڵگەنامانەیان پاراست و نەیانهێشێت و دزو قاچەخچیەكان دەستیان پێیبگات، دواتر ئەم ئەرشیفانەیان نارد بۆ پنتاگۆن و لەوێ بە پارێزراوی هەڵگیران، دواتر بۆ دامەزراوەی لێكۆڵینەوەی هۆفەر، جارێكی دیكە گەڕێنرانەوە بۆ عێراق.


لەسەرەتادا لێكۆڵینەوەكان ئاماژە بەوە دەكەن، كە كاتێك دزەكان لەسەردەمی شەڕی ئەمریكا بۆ ڕوخاندنی بەعس بە بەغدادا بڵاو بوونەوە،" شمیع كەنعان مەكیە" بەڕێوە بوو بۆ پەیكەری یادەوەری كۆمەڵەیەكی سیاسی،حزبی بەعس،كە سەدام حسێن لەو حزبە هاتۆتە دەرەوەو بۆتە هێزێكی گەورە و بەهۆیەوە چەندین كێشەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا خوڵقاندووە، مەكیەو مستەفا كازمی، هەردووكیان دوو چالاكوانی مافەكانی مرۆڤ بوون، بینیان لەو شوێنە كۆمەڵێك زانیاری ورد و گرنگ بوونیان هەیە كە نزیكە لە ئاودا نقو ببن، پێیان وابوو لە ناوەوەیاندا زانیاری زۆری لەسەر حزبی بەعس تێدایە.
ئێستا مستەفا كازمی لە چالاكوانێكەوە بووە بە سەرۆك وەزیرانی عیراق، مەكیەش لە شاری كامبریدجی ویلایەتی ماساچۆستسی ئەمریكا نیشتەجێیە.

ئەمریكا دەست بەسەر بەڵگەكاندا دەگرێت:

ئەم بەڵگە و ئەرشیفانە لەكاتی توندوتیژیەكانی بەغداد، پێش 15 ساڵ ئەمریكا دەستی بەسەردا گرتن و ناردنی بۆ شوێنێكی سەلامەت، بەڵام ڕۆژی دووشەممە جارێكی دیكە ئەو بەڵگانە بە فڕۆكەیەكی كارگۆ (بار)ی سەر بە هێزە دەریاییەكانی ئەمریكا گەیەنرایەوە فڕۆكەخانەی بەغداد، كە بەڵگەكان زیاتر لە شەش ملیۆن پەڕە لەخۆ دەگرێت و باس لە هەموو نهێنیەكانی ڕژێمی دیكتاتۆری بەعس دەكات، هەروەها ناوی ئەندامانی بەعس و هەواڵگری و سیخوڕییەكانیشیان لەخۆ دەگرێت.

بەرپرسێكی عیراقی لە بەغداد لەسەر ئەو بەڵگانە دەڵێت:" هیوادارین دامەزراوەیەكی گونجاو بنیاتبنێین، كە تیایدا هەموو ئەو بەڵگەنامانە بۆ هەموو عێراقیەكان بەردەست بێت، بەتایبەت لێكۆڵەرەوان دەستیان پێیبگات، بۆ ئەوەی هەموومان ئاگاداری ئەو تاوانانە بین كە ڕژێمەكەی بەعس ئەنجامی داوە"، دەشڵێت" هیوادارم ئەو كاتە بۆ توێژینەوە بێت، نەك بۆ تۆڵە كردنەوە،ئەم جۆرە ڕێكخستنە پێموایە هەندێك كاتی دەوێت".


فیلمێكی دۆكۆمێنتاری لەسەر دیكتاتۆر:

لێكۆڵینەوەكە ئاماژە بەوە دەكات، كە لە مانگی یەكەمی پاش داگیركاری ئەمریكا، كە ئەمریكیەكان سەركردایەتیان دەكرد بۆ ڕوخانی ڕژێمەكەی سەددام حسێن، مەكیە لەو كاتەدا حەزی دەكرد ساتێكی بۆ توێژینەوە بۆ بڕەخسێت و پێشی وابوو ئەو كاتە دەكرێت ڕووبدات و نزیكە، مەكیە لە بەغداد لەدایك بووە، لە ساڵی 1967ەەوە بۆ خوێندن لە بواری بیركاریدا چۆتە ئەمریكا و لە پەیمانگای ماساچوستس بۆ تەكنەلۆژیا خوێندویەتی،بەڵام كاتێك سەدام حسێن لە ساڵی 1979دا دەسەڵات دەگرێتە ئەستۆ، مەكیە دەبێتە مێژوونووس و دەبێتە دیارترین مێژوونووس كە تاوانەكانی بەعسی دەنوسیەوە، دواتریش بە ناوی خوازراوە دەینوسی، مەكیە لە ساڵی 1991 ڕوو دەكاتە باكوری عێراق، بەهاوكاری هێزە كوردییەكان هەوڵی بەرهەمهێنانی فیلمێكی دۆكۆمێنتاری لەسەر تاوانەكانی بەعس دەدات، لە بەشێكی ئەو فیلمەدا باس لە نهێنیەكانی بەعس دەكات، كە بەر دەستی كەوتبون، پاشان لە كاتێكی گونجاودا پێشكەشی ئەمریكیەكانی دەكات.
مەكیە پشتگیری لە جەنگی ئەمریكا دژ بە ڕژێمی بەعسی دەكرد، دوای چەند هەفتەیەك لە ڕوخانی بەغداد، مەكیە بە خەیاڵێكی زۆرەوە گەڕایەوە عێراق، بە هیوای ئەوەی " سەنتەرێكی یادەوەری عێراقی" دابمەزرێنێت، كە تیایدا بەڵگەنامەكانی گەل لەگەڵ ڕژێمی دیكتاتۆری عیراق بخرێتە ڕوو،ئەو پێی وابوو عێراقی نوێ ڕێگا دەدات توێژینەوە لەسەر تاوانەكانی جەنگ بكرێت لەوەشە فراوان بكرێت بۆ ڕێكخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی.


بناغەی حزبی بەعس:

لێكۆڵینەوە ڕۆژنامەوانیەكە ڕوونی دەكاتەوە، كە حزبی بەعس لە چلەكانی سەدەی ڕابردوودا پشتی بە بزووتنەوەیەكی عەرەبی نەتەوە پەرستی عەلمانی دەبەست، سەدام حسێن لە ساڵی 1957دا پەیوەندی بەو بزوتنەوەیەوە كردووە،سەرنجی بزوتنەوەكەی بەلای حزبەكەیدا ڕاكێشاوە، كە لەكاتی هاتنە سەر دەسەڵات، بۆ سەپاندنی دەسەڵاتەكەی پشت بە ئاگر و ئاسن دەبەستێت.
پایتەختی عێراق لە ساڵی 2003دا ڕووبەڕووی تاڵانیەكی زۆر بۆیەوە، مەكیە گوێی لێبوو كە خەڵكی كۆمەڵ كۆمەڵ بەرەو پەیكەری میشێل عەفلەق دەڕۆن، كە عەفلەق بە ڕەگەز خەڵكی سوریایە و یەكێكە لە دامەزرێنەرانی حزبی بەعس، عەفلەق بوو بە سەرۆكی فەخری حزبی بەعس لە عێراق،دوای مردنیشی گڵكۆیەكی گەورەی بۆ دروست كرا، لە پاڵ پەیكەرەكەدا كتێبخانەیەك هەیە كە نوسراو و كتێبەكانی تێدایە،دوای گەیشتنی مەكیە بە پەیكەرەكە كە كازمیشی لەگەڵدا دەبێت،دەبینێت كە بەڵگەنامەیەكی زۆر لەسەر تاقەكان دانراون، كە لە ژێر بارەگای حزبی بەعس دەبێت، چالاكوانان ئەم دیمەنە وا دەبینن كە دەكرێت ئەو بەڵگەنامانە نهێنی زۆری تێدا بێت، وەك ئەوەی لە ئەڵمانیا ڕوویدا، كە دوای ڕوخانی دەسەڵاتی شیوعی لە ئەڵمانیای ڕۆژهەڵات نهێنیەكی زۆر لە وەزارەتی ئەمنی دەوڵەت دۆزرایەوە.
دوای ڕەزامەندی بەرپرسانی ئەمریكا، مەكیە هەموو بەڵگەنامەكان دەگوازێتەوە بۆ ماڵی خێزانەكەی پێشووی لە بەغداد، كە وەك دامەزراوەیەك بەكاریدەهێنا، لەوێش بە هاوكاری كازمی و گروپێكی كەم دەست بە لێكۆڵینەوە بە ناوەڕۆكی بەڵگەنامەكان دەكەن، ناوەڕۆكی بەڵگەنامەكان كە باسیان لە زانیاریە كەسیەكان و كۆمەڵە و كۆمەڵایەتیەكان، هاتن و ڕۆشتنەكان، لیستی هەواڵگرەكان دەكرد، هەروەها ناوی ئەو خێزانانەشی تێدابوو، كە كەسێكیان دیلی شەڕی هەشت ساڵەی نێوان عیراق و ئێرانە.
ئەو توێژینەوە ڕۆژنامەوانیە ئاماژە بەوەش دەكات، كە ئەو بەڵگەنامە و ئەرشیفانە زۆر و گرنگن،بەڵام لەگەڵ كەوتنی موشەكی هاوەن و هەڕەشەی كوشتن لە مەكی، هەروەها زیادبوونی توندوتیژیەكان، ترسی ئەوەش هەبوو كە لەلایەن گروپە شیعەكانی نزیك لە ئێران و پاشماوەكانی بەعس ئەو بەڵگەنامانە بڕفێنرێن، بۆیە مەكی وتویەتی:" نیگەرانیەكانمان زیاتر دەبوون، لامان ڕوون بۆوە كە عێراق شوێنێكی گونجاو نیە بۆ هەڵگرتنی بەڵگەنامەكان".


چۆن بەڵگەنامەكان پارێزران:

بۆ پاراستنی ئەو بەڵگەنامانە، مەكیە دەچێتە لای پۆڵ وۆڵفویتس،كە بەرپرسێكی باڵای پنتاگۆنە،لە ئەنجامدا لە شوباتی 2005 لەگەڵی ڕێك دەكەوێت، كە بەڵگەنامەكان بگوازرێنەوە بۆ ئەمریكا، سەرەتا لە فێرجینای ڕۆژئاوا هەڵدەگیرێن، لەوێ یەكێك لە خانەنشینانی پنتاگۆن لەگەڵ كۆمەڵێك كەسی دیكەی دانیشتووی ئەو ناوچەیە، ڕێكخستنەوە بۆ ناوەڕۆكی بەڵگەنامەكان دەكەن، هەروەها بە هاوكاری توێژەرێك بە زمانی عەرەبی ژماردنیان بۆ دەكەن(ترقیم)، بەرپرسانی ئەمریكا پێیان وایە كە ئەو بەڵگەنامانە چەندین بەڵگەی لەسەر چالاكوانانی بەرهەڵستكاری ئەو كاتی عێراقی تێدایە، ئەمە لە كاتێكدایە كە مەكی دەڵێت ناردنی بەڵگەنامەكان تەنها بۆ پاراستنیان بووە.
لە كۆتاییدا، بەڵگەنامەكان نێردران بۆ سەنتەری لێكۆڵینەوەی هۆڤەر( سەنتەرێكی لۆكۆڵینەوەی فكریە بیری پارێزگارییە لە زانكۆی ستانفۆردی كالیفۆرنیا)، لەوێ تەنها لەژێر چاودێرییەكی توندا، ڕێگا بە بینین بەڵگەنامەكان دەدرێت، هیچ بەڵگەیەك لە ئینتەرنێتدا بڵاو نەكرایەوە، هەروەها توێژەران ئاگادار كرانەوە، كە نابێت هیچ زانیاریەك لەسەر ئەو عێراقیانە ئاشكرا بكەن، كە لەو كاتەدا دژ بە ڕژێمەكەی بەعس بوون.
مایكڵ پرێل، توێژەری باڵا لە كۆلێژی برینستۆن كە چەندین توێژینەوەی لەسەر ئەرشیف كردووە دەڵێت:" ئەم بەڵگەنامانە بەسەرچاوەیەكی گرنگ بۆ خوێنجكارانی عیراق دادەنرێن، بەڵام پێویستە نەكەوێتە دەستی كەسانی هەڵە، یان نەكەوێتە دەستی كەسانێكەوە كە بۆ تۆڵەی سیاسی بەكاریان بهێنێتەوە".


دەستپێشخەریەكە بۆ نیاز پاكی ئەمریكایە:

لە ساڵی 2013دا هەوڵێك هەبوو بۆ گەڕانەوەی بەڵگەنامەكان،بەڵام لەو كاتەدا ترس هەبوو كە نوری مالیكی سەرۆك وەزیرانی ئەو كاتی عێراق بۆ تۆڵەی سیاسی بەكاریبهێنێتەوە،بەڵام ئێستا ئەمریكا بە شێوەیەكی دیكە مامەڵە لەگەڵ مستەفا كازمی سەرۆك وەزیرانی عێراق دەكات، كە پێشتر سەرۆكی دەزگای هەواڵگری بوو، بەرپرسانی ئەمریكا وەك نیازپاكی وڵاتەكەیان بەرامبەر بە كازمی بڕیاریان دا كە هەموو بەڵگەنامەكان بۆ عێراق بگەڕێندرێنەوە،هەروەها ئەمریكا و عیراق لە 19ی ئابدا بەیاننامەیەكی هاوبەشیان لەسەر گەڕاندنەوەی بەڵگەنامەكان دەركرد، هەروەها ئاماژەیان بەوەش كرد، كە هۆڤەر كۆپیەكی ژمارەیی لە بەڵگەنامەكان لای خۆی هێشتۆتەوە.
بە وتەی بەرپرسێكی ئەمریكا، عیراق داوای گەڕانەوەی بەڵگەنامەكانی كردووە،هەروەها ئەمریكاش هیچ بەڵگەیەكی لەبەردەستە نەبووە، كە بیسەلمێنێت ئەو بەڵگەنامانە ئەگەر لە 2013دا بگەڕێندرانەوە، بۆ مەبەستی سودی خراپ بەكار دەهێنرانەوە،هەرچی پەیوەیست بە بەڵگەنامەكانیشە ئەو بەرپرسەی ئەمریكا دەڵێت:" ئەوە بەشێكە لە مێژووی عێراق، كە مافی خۆیانە بیپارێزن، عێراق دەوڵەتێكی خاوەن سەروەریە،بەڵام پێویستە بەرپرسان ڕێكاری پێویست بۆ پاراستنی ئەو بەڵگەنامانە بگرنە بەر، هەروەها بۆ ئەوەی كە بۆ سودی خراپیش بەكارنەهێنرێن".


زۆر بە نهێنی گەڕێنرانەوە:

بەڵگەنامەكان بەشێوەیەكی زۆر نهێنی گەڕێنرانەوە، بۆ ئەوەی لەلایەن میلیشیاكانی نزیك لە ئێران یان گروپە لە یاسا دەرچوەكانەوە ڕووبەڕووی هەڕەشە و ڕفاندن نەبنەوە، ئێستاش لە شوێنێكی پارێزراوی بەغداد بە نهێنی هەڵگیراون.
لە كۆتایدا مونتەجەمری دەڵێت:" عیراق مافی خۆیەتی كە بە بەڵگەنامە مێژووییەكانی خۆی بگات، هەروەها متمانەمان بە حكومەتەكەی مستەفا كازمی هەیە بەشێوەیەكی بەرپرسانە مامەڵەی لەگەڵدا بكات،بەڵام دوای تەواوبوونی كابینەكەی كازمی و هاتنی كەسێكی دیكە لەوەیە كێشەیەكی گەورە ڕووبدات".