كوردەكان قوربانی جەنگی نێوان ئازەربایجان‌و ئەرمەنستانن

كوردەكان قوربانی جەنگی نێوان ئازەربایجان‌و ئەرمەنستانن

1705 خوێندراوەتەوە

ئەو ناوچەیەی كە ئێستا هەردوو وڵاتی ئازەربایجان‌و ئەرمەنستان شەڕی لەسەر دەكەن، لە كۆندا خاكی كوردان بووەو بەشێكبووە لە كوردستانی سوور.

قۆناغەكانی پێشووی شەڕی نێوان ئازەربایجان‌و ئەرمەنستان لەسەر ئەم ناوچە كوردیەی كوردستانی سوور، جیا لەوە كە بووەتە هۆكاری كوشتارێكی زۆر لە كوردەكانی ئەو ناوچەیە، بووەتە هۆكاری ئەوەش كە كوردەكانی دانیشتووی كوردستانی سووری بەتەواوی بكەونە دۆخی پەنابەرێتی نێوخۆییەوەو لە ئەنجامی داگیركردنی كوردستانی سوورو ناوچەی سەربەخۆی قەرەباخ لە ساڵی 1992 – 1993 لە لایەن سووپای ئەرمەنییەكانەوە، ئەو كوردانەی لەوێ دەژیان، ناچاربوون پەنا بەرن بۆ هەرێمە جیاجیاكانی كۆماری ئازەربایجان.

كتێبی " كوردەكانی دەرەوەی چوار پارچەی كوردستان" كە نووسین‌و ئامادەكردنی "سیروان مووسا پور"ەو ساڵی 2018 چاپ كراوە، باس لە كوردەكانی هەردوو وڵاتی ئازەربایجان‌و ئەرمەنستان دەكات‌و مێژووی دەركەوتنی كورد لە ناوچەكانی یەكێتی سۆڤیەتی پێشوو باس دەكات‌و ژیان‌و گوزەرانی ئەوان‌و باری كۆمەڵایەتی‌و ڕۆشنبیریشیان دەخاتە ڕوو.

بەپێی زانیارییەكانی ناو كتێبەكە، ئەو ناوچەیەی كە ئێستا هەردوو وڵاتی ئازەربایجان‌و ئەرمەنستان جەنگیان لە پێناودا هەڵگیرساندووە، پێشتر شوێنی نیشتەجێبوونی كوردان بووەو بەشێكبووە لە هەرێمی " كوردستانی سوور"ی پێشوو.

كۆماری ئازەربایجان گەورەترین وڵاتی قەفقازە كە لەباشوورەو لەگەڵ ئێران‌و لە ڕۆژئاواوە لەگەڵ ئەرمەنستان‌و توركیاو لە باكوری ڕۆژئاواوە لەگەڵ گورجستان‌و لە باكورەوە لەگەڵ ڕووسیا هاوسنوورە.
كۆماری ئازەربایجان كە لەساڵی 1981 دامەزراوەو دوو ساڵ دواتر خراوەتە سەر ڕووسیاو لە ساڵی 1991دا سەربەخۆیی خۆی وەدەستهێنایەوە، ماوەیەك دواترو لەسەردەمی شەڕی " قەرەباخی كوێستانی"دا، ئەرمەنستانی دراوسێی، قەرەباخ ی كوێستانی " ناگۆرنو قەرەباغ"‌و ناوچەكانی دەروبەری " كركی"، یوخاری ئیسكیپارا، برخودارلی‌و سوفولوی داگیركردووە.
كۆماری " قەرەباغی كوێستانی" كە لە قەرەباغ دا هەڵكەوتووەو ئێستاش هەیە، هیچ وڵاتێك بە فەرمی نەیسناسیوەو لەدوای شەڕەوە بەشێوەی دیفاكتۆ وڵاتێكی سەربەخۆ بووە.


ناوچەی قەرەباخ لە باشووری ڕۆژئاوای ئازەربایجان، لە ماوەی شەڕی قەرەباخ دا لە لایەن هێزەكانی ئەرمەنستانەوە داگیر كراوە.
بەپێی سەرژمێری ساڵی 2012، ژمارەی دانیشتوانی ئازەربایجان نۆ ملیۆن‌و 125 هەزار كەس بووە، زۆربەی دانیشتوانەكەی مسوڵمانی شیعە مەزهەبن، زمانی فەرمی وڵات توركی ئازەربایجانییەو زمانەكانی ڕووسی‌و ئەرمەنی‌و كوردیش قسەیان پێدەكرێت.

بەپێی زانیارییەكانی كتێبی " كوردەكانی دەرەوەی چوار پارچەی كوردستان" كە پشتی بە دەیان سەرچاوەی مێژوویی بەستووە، شەڕی " قەرەباخ"ی ساڵی 1988ی نێوان ئازەرییەكان‌و ئەرمەنییەكان، كوردەكانی دانیشتووی كوردستانی سووری بەتەواوی خستووەتە دۆخی پەنابەرێتی نێوخۆییەوە، لە ئەنجامی داگیركردنی كوردستانی سوورو ناوچەی سەربەخۆی قەرەباخ لە ساڵی 1992 – 1993 لە لایەن سووپای ئەرمەنییەكانەوە، ئەو كوردانەی لەوێ دەژیان ناچاربوون پەنابەرن بۆ هەرێمەكانی جیاجیاكانی كۆماری ئازەربایجان‌و ئەوەش وایكردووە كوردەكانی كوردستانی سووری پێشوو، ئێستا وەك پەنابەر لە هەموو پارێزگاكانی ئازەربایجان دەژین‌و بە كوردەكانی ئازەربایجان ناو دەبرێن.


كوردەكانی ئازەربایجان لە ناوچەكانی لاچین‌و كەڵبەجار دا دەژین، بە ئاین مسوڵمانن‌و بە مەزهەب شیعەن، سەرچاوەكانی كوردی سۆڤییەت، ژمارەی كوردەكانی ئازەربایجان لەنێوان 150 هەزار بۆ 200 هەزار كەس دەخەمڵێنن، ئەوان بەردەوام لەژێر گوشاری جۆراوجۆردا ژمارەیان دابەزیوەو شووناسی خۆیان لەدەستداوە.
بە پێی وتەی پرۆفیسۆر كۆرنێل، لە پاش ساڵی 1930 سەرچاوە دەوڵەتییەكان بە ئەنقەست زۆربەی كوردەكانیان بە ئازەربایجانی لە قەڵەم داوەو لە دەیەی ساڵی 1930دا لەسەر ڕەگەزنامەی كوردەكان نوسراوە " هاووڵاتی ئازەربایجان"‌و كوردبوون بەڕەسمی قەدەغە كراوە.
وەكو نووسەری كتێبی " كوردەكانی دەرەوەی چوار پارچەی كوردستان"، خستوویەتییە ڕوو، تاهیر سلێمان، سەرنووسەری ڕۆژنامەی " دیپلۆماتا كورد" لە ئازەربایجان، لەبارەی ژمارەی كوردی ئازەربایجانەوە دەڵێت:" بەپێی لێكۆڵینەوەیەك كە خۆم كردوومە نزیكەی ملیۆن‌و 500 هەزار كورد لە ئازەربایجان هەن، بەڵام زۆرینەیان لەنێو كۆمەڵگەی ئازەریدا تواونەتەوە".

پاش شۆڕشی ئۆكتۆبەری ساڵی 1917 چەوساندنەوەی كوردەكانی ئازەربایجان زیادی كرد بەتایبەت كاتێك پارتی " مساوات" لە ئەیلوولی 1918دا دەسەڵاتی گرتە دەست، دۆخی كوردانی ئازەربایجان سەختتر بووەو لەمڕوەشەوە نووسەری كتێبەكە، بۆچوونی مێژوونووسی كورد دكتۆر كەمال مەزهەر، بە بەڵگە دێنێتەوە كە دەڵێت: لەو ماوە كورتەی دەسەڵاتیاندا، مساواتییە ڕەگەزپەرستەكانی ئازەربایجان، پەردەیان لەڕووی ڕاستەقینەی خۆیان ڕاماڵی، ژمارەیەكی زۆر لە دانیشتوانی ناوچە كوردەوارییەكان لە ترسی ئەوان‌و داشناقەكانی ئەرمەنستان، ناچار بوون بۆناو خاكی توركیاو ئێران هەڵبێن‌و دوای دەسەڵاتی ئەوان، ئینجا توانیان بەرەبەرە بۆ مەڵبەندەكانی جارانیان بگەڕێنەوە".

،،

نووسەری كتێبی " كوردەكانی دەرەوەی چوار پارچەی كوردستان"، باسیلەوە كردووە كە تاهیر سلێمان، سەرنووسەری ڕۆژنامەی " دیپلۆماتا كورد" لە ئازەربایجان، وتوویەتی:" هیوادارم ئەوەی بەسەر كوردی قەفقاسیا هاتووە، بەسەر گورگی چۆڵایی‌و شاخەكانیش نەیەت، تاوەكو ئێستا دوو گۆڕی باب‌و باپیرانمان لەیەك شوێن نییە".

ئەرمەنستان " ئەرمینیا" لە نێوان دەریای ڕەش‌و دەریای خەزەر هەڵكەوتووە كە بە سنووری نێوان ئاسیاو ئەورووپا لە قەڵەم دەدرێت.
ئەرمەنستان لە ڕۆژئاواوەو لەگەڵ توركیاو، لە باكورەوە لەگەڵ جۆرجیا، لە ڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ كۆماری ئازەربایجان‌و لە باشوورەوە لەگەڵ ئێران‌و كۆماری خۆبەڕێوەبەری نەخجەوان " بەشێك لە كۆماری ئازەربایجان" هاوسنورو دراوسێیە.


لە ساڵی 1920 وە تا سەردەمی هەڵوەشاندنەوەی سۆڤییەت، ئەرمەنستان لەژێر ناوی كۆماری سۆسیالستی ئەرمەنستانی سۆڤیەت، یەكێك لە پازدە كۆمارەكەی پێكهێنەری یەكێتی سۆڤیەت بوو، لە ساڵی 1991 دوای هەڵوەشاندنەوەی سۆڤیەت بوو بە وڵاتێكی سەربەخۆ.
زانیارییەكانی كتێبی" كوردەكانی دەرەوەی چوار پارچەی كوردستان"، باسلەوە دەكەن كە كورد لە لەسەر خاكی ئەرمەنستانی ئێستا مێژوویەكی دێرینیان هەیەو بەڵگە مێژووییەكان دەیسەلمێنن كە چەندین هۆزی كورد لە نێوان سەدەی 10 بۆ 12 لەسەر خاكی ئەرمەنستانی ئێستا ژیاون‌و بەهۆی ڕووداوە سیاسی‌و سەربازییەكانی ناوچەكە كوردەكانی ئەرمەنستان كۆچی بە كۆمەڵیان زۆر كردووە.


لە ساڵی 1830 لە ئەرمەنستان 15 هەزارو 215 كورد هەبوون، بەڵام لە ساڵی 1850 ئەو ژمارەیە دابەزیوە بۆ 8 هەزارو 89 كەس.
لەسەرەتاكانی سەدەی نۆزدەهەم لە ویلایەتی ئەرمەنستان ژمارەی كوردەكان گەشتووەتە 10 هەزارو 73 كەس، لە كۆتاییەكانی سەدەی نۆزدەدا، ئەو ژمارەیە زیادی كردووە بۆ 36 هەزارو 188 كەس.


بەگوێرەی ئاماری سەرژمێری ساڵی 1970ی ئەرمینیا، ژمارەی كورد لەو وڵاتە 37 هەزارو 486 كەس بووەو یەك لەسەر سێی ئەو ژمارەیە لە " یەریڤان" دەژین.
وەكو لە كتێبی" كوردەكانی دەرەوەی چوار پارچەی كوردستان" دا هاتووە، شەڕەكانی ساڵی 1994ی نێوان ئەرمەنستان‌و ئازەربایجان بووەتە هۆی كوژران‌و كوشتاری بەكۆمەڵی كوردەكانی " ناگۆرنو قەرەباخ"، هێزە ئازەرییەكان كوردەكانیان كردە سپەری بەڵاو هێڵی پێشەوەی شەڕو هێزەكانی ئەرمەنیش كوردەكانیان كۆمەڵكوژ كردووە، چونكە شوێنی تێكهەڵچوونەكەیان بەگشتی ناوچە كوردنشینەكانی لاچین‌و كەلباجارو ناگۆرنو قەرەباخ بوو كە سەردەمانێك بە كوردستانی سوور ناسرابوو.

،،

ئەو كوردانەی كە لە هەرێمەكانی یەكێتی سۆڤییەتی جاراندا دەژین و هەن، لە چەند قۆناغێكی مێژوویی جیاوازدا ڕوویان لەو ناوچانە كردووە، بەوتەی مینۆرسكی، ڕۆژهەڵاتناسی ڕووسی، ئەو كودانەی لە ڕووسیادا ئەژین بۆیەكەمجار لەپاش مۆركردنی پەیمانی گولستان لەگەڵ دەوڵەتی فارسیدا لە ساڵی 1813 سەریان هەڵداوە.


كتێبی" كوردەكانی دەرەوەی چوار پارچەی كوردستان" بیروڕای دكتۆر مارف خەزنەدار دەربارەی مێژووی كوردەكانی یەكێتی سۆڤیەتی جاران دەخاتە ڕوو، مارف خەزنەدار لە كتێبی " مێژووی ئەدەبی كوردی" باسلەوە دەكات كە لەسەرەتای سەدەی نۆزدەهەم 1804 – 1805 لەپاش سەركەوتنی " تسیتسیانۆڤ لە جەنگی ڕووس لەگەڵ عەجەم‌و مۆركردنی پەیمانی گولستان لە ساڵی 1813، ناوچەی ئەلیزابیت پول كەوتە ناو خاكی ڕووسەوە، بەمە بەشێك لە كورد، بوون بە هاووڵاتی رووسیاو لەپاش هێرشی توركمانەكان لە ساڵی 1828 كوردی ناوچەی یەریڤانیش لە وڵاتی ئێرانەوە هاتنە ناو ڕووسیا، لە ساڵی 1878 لە ناوچەكانی قارس‌و ئەردەهانیشەوە گەلێك لە خەڵكی كورد كۆچیان كردە خاكی ڕووسیا، لەپاش شۆڕشی ئۆكتۆبەر لە ساڵی 1917و چەسپاندنی دەسەڵاتی تازەی سۆڤیەت لە هەموو خاكی ڕووسیای قەیسەری كۆن بە تایبەت ناوچەكانی قەفقاس‌و ئاسیای ناوەڕاست كوردی ڕووسیەی كۆن بە كۆمەڵ لە گەلێ ناوچەی جیاواز دەبینران".

 

author photo

ڕۆژنامەنوسی سیاسی و دیكۆمێنتەری سیاسی و مێژویی