مه‌هاتیر محەمەد، پزیشكى برینە ئابورییەکانی مالیزیا

پڵنگەکەی ئاسیا

مه‌هاتیر محەمەد، پزیشكى برینە ئابورییەکانی مالیزیا

2088 خوێندراوەتەوە

س: rawabet center

و: ئاسان محەمەد

مەهاتیر محەمەد، سیاسه‌توان و پزیشكى نه‌شته‌رگه‌رى مالیزىی، كه‌ پۆستى سه‌رۆك وه‌زیرانى هه‌بوو له‌ نێوان ساڵانى(1981-2003) كه‌ به‌ (پڵنگه‌كه‌ى ئاسیا)و پێشڕه‌وى ڕاپه‌ڕینى مالیزیا به‌ناوبانگه‌، وه‌ باری سه‌رشانى خه‌ڵكى وڵاته‌كه‌ى سوك كرد له‌و ته‌نگه‌ژه‌ كۆمه‌ڵایه‌تى و ئابورییه‌ى كه‌ تێى كه‌وتبوون،  ناوى چووه‌ مێژوى وڵاته‌كه‌یه‌وه‌ دواى گۆڕینى سیستمى وڵاته‌كه‌ى له‌ كشتوكاڵییه‌وه‌ بۆ پیشه‌سازیه‌كى پێشكه‌وتوو له‌ میانى دوو ده‌یه‌ی سه‌رۆكایه‌تیه‌كه‌یدا,


له‌ دایكبون و گه‌وره‌بونى:
مه‌هاتیر له‌ رۆژى 20ى حوزه‌یرانى ساڵى 1925 له‌ (ئه‌لۆر سیتار)ى سه‌ر به‌ ویلایه‌تى (كیدا) له‌ مالیزیا له‌ دایكبووه‌، له‌ خێزانێك كه‌ باوكى مامۆستا بووه‌ و وانه‌ى بنه‌ماكانى هندى وتوه‌ته‌وه‌، دایكیشى به‌خێوكار و ژنی ماڵه‌وه‌ بووه‌، زۆر ده‌ست كورت بوون و نه‌یانتوانیووه‌ خواردنى ژه‌مه‌كان دابین بكه‌ن وه‌ك مۆز و ژه‌مه‌سوكه‌كان به‌هۆى گرانى و جه‌نگى جیهانى دووه‌م و داگیركارى ژاپۆنییەکان بەسەر  مالیزیادا.

خوێندن و پێگه‌یشتن:
مەهاتیر محەمەد، خوێندنى سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندى ته‌واو كردووه‌ و پاشان چووه‌ته‌ زانكۆى( سوڵتان عه‌بدولحه‌مید) له‌ زێدى خۆى، پاشان په‌یوه‌ندى كردووه‌ به‌ كۆلێژى (مه‌لیك ئیدواردى حه‌وته‌م)ى پزیشكى له‌ وڵاتى (سه‌نگافوره‌) كه‌ ئێستا ناونراوه‌ (زانكۆى سه‌نگافوره‌ى نیشتیمانی)، ساڵى 1953 ئه‌و زانكۆیه‌ى ته‌واو كردووه‌ به‌ سه‌ركه‌وتووى,
پاشان دووباره‌ گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ خوێندن له‌ زانكۆى هارڤارد له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌گرتووه‌كانى ئه‌مریكا، ساڵى 1967 بروانامەی تایبه‌تمه‌ندى له‌ (كاروباریی نێوده‌وڵه‌تیدا) وه‌رگرتووه‌.

SDX
مەهاتیر محەمەد، ئەو کەسەی مالیزیای کردە وڵاتێکی پێشکەوتووی ئابوریی

،،

مەهاتیر محەمەد، خوێندنى سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندى ته‌واو كردووه‌ و پاشان چووه‌ته‌ زانكۆى( سوڵتان عه‌بدولحه‌مید) له‌ زێدى خۆى، پاشان په‌یوه‌ندى كردووه‌ به‌ كۆلێژى (مه‌لیك ئیدواردى حه‌وته‌م)ى پزیشكى له‌ وڵاتى (سه‌نگافوره‌) كه‌ ئێستا ناونراوه‌ (زانكۆى سه‌نگافوره‌ى نیشتیمانی)، ساڵى 1953 ئه‌و زانكۆیه‌ى ته‌واو كردووه‌ به‌ سه‌ركه‌وتووى,


بیرو بۆچوون:
مه‌هاتیر خاوه‌ن باوه‌ڕێكى نیشتیمانى ئیسلامییه‌، ئه‌و بۆچونه‌ لێكدانه‌وه‌ بێكه‌ڵك و كۆن و سواوانه‌ ڕه‌تده‌كاته‌وه‌ كه‌ ڕێگرى له‌ موسوڵمانان ده‌كه‌ن كه‌ چالاك بن و پێشبكه‌ون و  به‌ربه‌سته‌ له‌ داهێنان و به‌ره‌وپێشچون له‌ ژیاندا،  پێیوایه‌ كه‌ موسوڵمانان ئه‌گه‌ر به‌ته‌واوى په‌یڕوه‌ى (قورئان)ى پیرۆز بكه‌ن له‌ كاروبارى ژیانیاندا ئه‌وا ده‌بنه‌ سه‌ركه‌توترین و ده‌وڵه‌مه‌ندترین گه‌لى دونیا,

ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر هه‌موومان ببین به‌ زاناى ئاینى ئه‌دى كێ هه‌ستێت به‌ دروست كردنى فڕۆكه‌و موشه‌ك و ئۆتۆمبێل و ئامێره‌ ئه‌لیكترۆنیه‌ نوێیه‌كان، جەخت دەکاتەوە لە پێویستی هه‌بوونى زاناى بازرگان ى زانستى ته‌كنیكى و زانسته‌ نوێیه‌كان  له‌ هه‌موو بواره‌كانى تردا و له‌سه‌ر بنه‌ماكانى ئیسلام,

ڕه‌تى هه‌موو جۆره‌ توندوتیژیی و به‌كارهێنانى زه‌بروزه‌نگێك ده‌كات به‌ناوی ئاین و به‌كارهێنانى له‌ پێناو به‌رژه‌وه‌ندى تایبه‌تدا، وەک به‌ ئاماژه‌ به‌و گروپه‌ ئیسلامییانه‌ى كه‌ توندوتیژى به‌كاردەێنن حاڵه‌تێكى ناهه‌موارو ناخۆشیان دروست كردوه‌و و بونه‌ته‌ مایه‌ى سه‌رئێشه‌وناڕه‌حه‌تى بۆ گه‌لانى موسوڵمان و شێواندنى ئیسلام,
هه‌روه‌ها مه‌هاتیر بڕواشى وایه‌ كه‌ سیسته‌مى (عه‌وله‌مه‌ى جیهان)، واتا ڕوخانى به‌هاكانى ئه‌خلاق و هۆشدارى له‌ترسناكى ئه‌و عه‌وله‌مه‌یه‌ ده‌دات و بڕواى وایه‌ كه‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ  کلتوریی ناوخۆیی گەلان.

،،

(عادل ئه‌لجوجه‌رى) خاوه‌ن كتێیى "مه‌هاتیر محەمەد,,,پڵنگه‌ ئاسیایه‌كه‌ له‌ لاوێكى سه‌ركه‌شه‌وه‌ بۆ پاڵه‌وانێكى ئیسلامى"، ده‌ڵێت شۆڕشى زانست و ته‌كنۆلۆژیا له‌ هه‌ره‌ ده‌سكه‌وته‌ مه‌زنه‌كانى مه‌هاتیر محەمەده‌،  ئاشكرایه‌ ئه‌و وڵاتى دامه‌زراند له‌سه‌ر بنه‌ماى به‌هاكانى ئیسلامێكى شارستانى نوێ به‌بێ دروشم و پڕوپاگه‌نده‌ى سیاسى.

(عادل ئه‌لجوجه‌رى) خاوه‌ن كتێیى "مه‌هاتیر محەمەد,,,پڵنگه‌ ئاسیایه‌كه‌ له‌ لاوێكى سه‌ركه‌شه‌وه‌ بۆ پاڵه‌وانێكى ئیسلامى"، ده‌ڵێت شۆڕشى زانست و ته‌كنۆلۆژیا له‌ هه‌ره‌ ده‌سكه‌وته‌ مه‌زنه‌كانى مه‌هاتیر محەمەده‌،  ئاشكرایه‌ ئه‌و وڵاتى دامه‌زراند له‌سه‌ر بنه‌ماى به‌هاكانى ئیسلامێكى شارستانى نوێ به‌بێ دروشم و پڕوپاگه‌نده‌ى سیاسى.


ئه‌رك و به‌رپرسیاریه‌تى:
دواى ده‌رچونى لە زانکۆ ساڵى 1953، مه‌هاتیر له‌ له‌ حكومەتى وڵاته‌كه‌یدا كارى ده‌كرد كه‌ له‌ ژێر داگیركارى به‌ریتانیادا بوو، دواى سه‌ربه‌خۆى وڵاته‌كه‌ى له‌ ساڵى 1957 وازى له‌ كاره‌كه‌ى هێناو هه‌ستا به‌ كردنه‌وه‌ نۆرینگه‌ى پزیشكى تایبه‌ت به‌خۆى له‌ زێدى خۆى  لە(ئه‌لۆر سیتار)، ساڵى 1968 بوو به‌ سه‌رۆكى ئه‌نجومه‌نى خوێندنى باڵا, وه‌ له‌ پاشان دیاریكرا به‌ ئه‌ندامى ئه‌نجومه‌نى ڕاوێژكارى له‌ خوێندنى باڵا ساڵى 1972، پاشان سه‌رۆكى زانكۆى نیشتیمانى له‌ ساڵ 1974، هه‌ر له‌و ساڵه‌شدا پۆستى وه‌زیرى خوێندنى گرته‌ ئه‌ستۆ,
له‌ 15ىئه‌یلولى ساڵى 1978دا سه‌رۆك وه‌زیرانى ئه‌و كات (حسێن عه‌ون)به‌ جێگرى خۆی دیاریكرد، پاشان به‌ وه‌زیرى بازرگانى و پیشه‌سازیی، پاش ده‌ست له‌ كاركێشانه‌وه‌ى حسێن عه‌ون له‌ 16ى ته‌موزى ساڵى 1981 بوو بە سه‌رۆكى وه‌زیران,


 ژیانى سیاسى:
مه‌هاتیر محەمەد، به‌وه‌ ناسراوه‌ كه‌ كه‌سێكى كۆمه‌ڵایه‌تییه‌و نزیكه‌ له‌ هه‌ژاران، به‌ سه‌رۆكى (كۆمه‌ڵه‌ى خوێندكارانى موسوڵمان) له‌ كۆلێژه‌كه‌ى هه‌ڵبژێردراوه‌, هه‌روه‌ها له‌ ڕێگه‌ى حزبى (ئه‌لمه‌لایۆى نیشتمانى یه‌كگرتوو) هاتووه‌ته‌ ناو دونیاى سیاسه‌ت، به‌ڵام ئه‌ستێره‌كه‌ى ئه‌و كاته‌ گه‌شایه‌وه‌ كه‌ بوو به‌ ئه‌ندامى په‌رله‌مانى یه‌گرتوو له‌ كوتا له‌ سیتار سیلاتان له‌ ساڵى 1964,
ساڵى (1970 ) مشتومڕ دروست بوو له‌سه‌ر كتێبه‌كه‌ى به‌ناوى(موعه‌زه‌له‌ مه‌لایۆ) واتا(گرفتى مه‌لایۆ) ڕه‌خنه‌یه‌كى ڕاشكاوانه‌ و ئاشكراى گرتووه‌، باسى هێز و وزه‌ى گه‌ل ده‌كات و داواى كارو هه‌ڵگیرسانى شۆڕشێكى نوێى پیشه‌سازى كردووه‌,
ساڵى 1973 به‌ ئه‌ندامى ئه‌نجومه‌نى پیران هه‌ڵبژێردراوه، ساڵى 1974 خۆى پاڵاوت بۆ په‌ڕله‌مان و دواى سه‌ركه‌وتنى پاشه‌كشه‌ى كرد، هه‌مان ساڵدا خۆى هه‌ڵبژارد بۆ یاریده‌ده‌رى حزبى (ڕێكخراوى مه‌لاێۆى نیشتیمانى یه‌كگرتوو) پاشان ساڵى 1978 وه‌ك جێگر و پاشان وه‌ك سه‌رۆكى حزب له‌ 1981,
له‌ 16ى ته‌موزى 1981 مه‌هاتیر محەمەد بوو به‌ سه‌رۆكى وه‌زیرانى وڵات دواى ده‌ستله‌كار كێشانه‌وه‌ى (حسێن عه‌ون) به‌هۆى ناله‌بارى دۆخى ته‌ندروستیه‌وه‌، ئیدی بوو به‌ خاوه‌ن بڕیار له‌ وڵات و ئه‌و كات توانى ڕوانگه‌ و پلانى خۆى جێبه‌جێ بكات بۆ په‌ره‌پێدانى مالیزیا و جێبەجێکردنی ئه‌وه‌ى كه‌ له‌ كتێبه‌كه‌یدا بانگه‌شه‌ى بۆ ده‌كرد,

،،

ساڵى (1970 ) مشتومڕ دروست بوو له‌سه‌ر كتێبه‌كه‌ى به‌ناوى(موعه‌زه‌له‌ مه‌لایۆ) واتا(گرفتى مه‌لایۆ) ڕه‌خنه‌یه‌كى ڕاشكاوانه‌ و ئاشكراى گرتووه‌، باسى هێز و وزه‌ى گه‌ل ده‌كات و داواى كارو هه‌ڵگیرسانى شۆڕشێكى نوێى پیشه‌سازى كردووه‌,

له‌ كاروبه‌رنامه‌ى حكومه‌ته‌كه‌یدا پێشینه‌یدا به‌ كه‌رتى خوێندن و توێژینه‌وه‌ى زانستى و به‌شه‌ پاره‌یه‌كى له‌ بودجه‌دا بۆ ته‌رخان كرد، گرنگیدا به‌ نه‌هێشتنى نه‌خوێنده‌واریی و فێربوونى زمان، وه‌ ڕاهێنانى پێگه‌یاندنى پیشه‌یی و توێژینه‌وه‌ى زانستى و ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ى كه‌سه‌ زیره‌ك و هه‌ڵبژێردراوه‌ مالیزییه‌كان بۆ زانكۆ بیانیه‌كانى ده‌ره‌وه‌,.
هه‌ر له‌ سه‌رده‌مى ئه‌ودا حكومه‌تى مالیزیا كۆمپیته‌ر و هێڵى ئینته‌رنێتى برده‌ ناو زۆربه‌ى خوێندنگاكان، خوێندنگاى نمونه‌ى و پێشكه‌وتوى دروست كرد و كه‌ وانه‌ى گرنگ و تایبه‌تیان بۆ دانا، كه‌ یارمه‌تیده‌رى خوێندكار و تواناكانى بوو بۆ زیاتر به‌ره‌و پێش بردنى زانینیان له‌باره‌ى تۆڕى په‌یوه‌ندى و پیشه‌سازیی، ئه‌مه‌ دواى كردنه‌وه‌ى زیاتر له‌ 400 زانكۆ و په‌یمانگەى تایبه‌ت وه پته‌وكردنى په‌یوه‌ندى نێوان سه‌نته‌ره‌كانى توێژینه‌وه‌ و زانكۆكان و كه‌رتى تایبه‌ت، بە تەواوی چاكسازى خسته‌ نێو ڕه‌وش و په‌یڕه‌و و ئامانجه‌كانى خوێندن,


قۆناغى پیشه‌سازى
بوون و تواناى خۆى به‌ پێشبڕكێى 15 هه‌زار پڕۆژه‌ى پیشه‌ سازى پیشاندا له‌گه‌ڵ هاوبه‌شی پێكردنێكى کۆمپانیا گه‌وره‌ى بیانیه‌كان، له‌ ماوه‌ 22 ساڵدا توانى وڵاته‌كه‌ى بباته‌ ڕیزى ده‌وڵه‌ته‌ باشه‌كان، كاتێك كه‌ یه‌ده‌گى هه‌ڵگیراوى وڵاته‌كه‌ به‌رزبویه‌وه‌ بۆ (98)ملیار دۆلار و رێژه‌ى داهات گه‌شته‌ (200)ملیار دۆلار، كه‌رتى پیشه‌سازیی و خزمه‌تگوزاریی پشكى له‌ %90ى به‌رهه‌مى ناوخۆى بوو,

SDX
مەهاتیر محەمەد، وان عەزیزە سەرکردەی ئۆپۆزیسیۆنی مالیزیا


له‌ 31ى تشریتى یه‌كه‌مى ساڵى(2003) له‌سه‌ر خواستى خۆى ده‌ستبه‌ردارى ده‌سه‌ڵات بوو وه‌ دابڕا له‌ سیاسه‌ت  له‌ ته‌مه‌تى 76ساڵیدا، وتى: "كاتى من ته‌واو بوو چیتر هیچ به‌رپرسیاریه‌تیه‌ك له‌ ئه‌ستۆ ناگرم دواى 31ى تشرینى يه‌كه‌مى 2003، چونكه‌ گرنگ ئه‌وه‌یه‌ سه‌ركردایه‌تى مالیزیا نه‌وه‌یه‌كى نوێ و بیروئه‌قڵێكى تازه‌ به‌ڕێوه‌ى ده‌بات".

له‌ 9ى ئایارى 2018ى (هاوپەیمانی ئۆپۆزیسۆۆن)به‌ سه‌رۆكایه‌تى (مه‌هاتیر) به‌شدارى هه‌ڵبژاردنیانكرده‌وه‌ و له‌ كۆى 222 كورسى په‌رله‌مانى 112 كورسیان به‌ده‌ست هێناو دواى 22 ساڵ له‌ ده‌ستبه‌رداربونى گه‌ڕایه‌وه‌ ناو ده‌سه‌ڵات,

،،

له‌ 9ى ئایارى 2018ى (هاوپەیمانی ئۆپۆزیسۆن)به‌ سه‌رۆكایه‌تى (مه‌هاتیر) به‌شدارى هه‌ڵبژاردنیانكرده‌وه‌ و له‌ كۆى 222 كورسى په‌رله‌مانى 112 كورسیان به‌ده‌ست هێناو دواى 22 ساڵ له‌ ده‌ستبه‌رداربونى گه‌ڕایه‌وه‌ ناو ده‌سه‌ڵات,


مه‌هاتیر، له‌ ڕۆژهه‌ڵاتى ئاسیادا تاكه‌ سه‌رۆكه‌ كه‌ درێژترین ماوه‌ مابێته‌وه‌، له‌ماوه‌ى سه‌رۆكایه‌تیدا ڕوبه‌روى چه‌نده‌ها ڕه‌خنه‌ بوه‌ته‌وه‌ دیارترینیان ئه‌و پێشێلكارییه‌ سیاسیانه‌ و مامه‌ڵه‌ی توند و وه‌ فشارخستنه‌سه‌ر ده‌سه‌لڵاتدارانى تر و لەگەڵ ئه‌وانه‌ى كه‌ له‌ ململانێدا بوون له‌ گه‌ڵیدا، تا گه‌یشتوه‌ته‌ ئاستى زیندانى كردن و گرتنیان،
وه‌ كاركردن بۆ ڕماندنى داهاتووى سیاسیه‌كان له‌ دیارترینیان(ئه‌نوه‌ر ئیبراهیم)كه‌ جێگرى خودى خۆى بوو,
(مه‌هاتیر) به‌ هه‌ڵوێسته‌ توندو ڕه‌قه‌كانى دژى داگیركارى ئیسڕائیلى  لە فەلستین ناسرابوو كه‌ ناوى ده‌بردن به‌ كیانێكى تیرۆریستى، ڕه‌خنه‌ى له‌ لۆبى یه‌هود(ئیسڕائیل) ده‌گرت له‌ ئه‌مریكا له‌ ڕۆڵى گه‌وره‌یان له‌ بڕیارى نێوده‌وڵه‌تى، له‌ كۆنگره‌ى ڕێكخراوى ئیسلامى ساڵى 2004 تۆمه‌تبارى كردن به‌ هه‌ڵگیرسانى جه‌نگ دژى موسوڵمانان، هاوسۆزه‌ له‌گه‌ڵ خه‌ڵكى فه‌له‌ستین و به‌رهه‌ڵستكارو دژى ئابڵۆقه‌خستنه‌سه‌ر كه‌رتى غه‌زه‌یه‌، به‌شداره‌ له‌ هه‌ڵمه‌تى نێوده‌وڵه‌تى بۆ سزادانى سه‌ركرده‌كان ئیسڕئیل,

نازناو و کتێبەکانی:
چه‌ندین خه‌ڵات و نازناوى پێبه‌خشراوه‌,دیارترینیان نازناوى(تۆن)ئه‌وه‌ به‌رزترین ڕیزلێنان بوو بۆ كه‌سایه‌تى ئاسایی و مه‌ده‌نى له‌ مالیزیا، مه‌هاتیر به‌شدارى له‌ سه‌دان كۆڕ و كۆنگره‌ كردووه‌ وه چه‌ندین دانراو و په‌رتوكى هه‌یه‌ له‌وانه‌: ( معضله‌ الملایو)، (التحدی)، (تحدیات الاضطراب)، (العولمه‌ والواقع الجدید)

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك