دەوڵەتمەداری نوێی عێراق

پیاوێك بە جبەیەك و جوتێك نەعلەوە، ئایندەی عێراق دیاری دەكات

دەوڵەتمەداری نوێی عێراق

1751 خوێندراوەتەوە


مهیار کازم

و:رەزوان حەسەن


موقتەدا سەدر کەسایەتی شیعی لە هەوڵدایە بۆ گۆڕینی سیاسەتی عێراق. ئەم سیاسیە تەمەن چل و چوار ساڵە، کە سەربە یەکێک لە خێزانە ئایینیە ڕێزلێگیراوەکانی وڵاتەکەیە، وەک سەرکردەی خەڵکی هەژاری شیعە لە پێگەیەکی وادایە زۆرێك حەسودی پێدەبەن. ئەم سەرکردە گەنجە، کە کوڕی ئایەتوڵا محەمەد سادق ئەلسەدرە، لەسەردەمی داگیرکاری ئەمریکادا گەیشتە تەمەنی پێگەیشتویی و ئێستا بۆتە یەکێک لە کەسایەتیە سیاسیە هەرە گرنگەکانی عێراق. بەهۆی بەرگریکردنی لە سیاسەتی دژ بە هەژاری و سیاسەتی رووبە عەلمانی، ڕێزێکی گەورەی هەیە لای بەشێکی زۆری کۆمەڵگەی عێراقی.

 

 

را و بۆچونەکانی سەدر نیشاندەری وەرچەرخانێکی گەورەن لەو مەزهەبگەراییەی کە وڵاتەکەی وێران کردووە، بەو پێیەی شکستی سیستمی سیاسی مەزهەبی عێراقی خستۆتەڕوو و بانگەشەی بۆ ئەنجامدانی چاکسازی بەرفراوان کردووە. سەدر توڕەیی و ناڕەزایی بەرفراوانی خەڵک كاریگەری لەسەر داناوە بەمەش خۆی ئامادە کردووە بۆ بەرەنگاربونەوەی بەرژەوەندی دەستکەوتووی نوخبە سیاسیەکانی عێراق. لە ئێستادا سەدر تادێت زیاتر ڕۆڵی سەرکردەیەکی نیشتیمانی دەبینێت بەوەی لە هەوڵدایە بۆ دروستکردنی هاوپەیمانێتی هەرێمی، بەتایبەتی لەگەڵ سعودیە، هاوکات خۆیشی نزیک کردۆتەوە لە گروپە عەلمانیەکانی عێراق. بەکەڵک وەرگرتن لە ناسیۆنالیزمی هەڵتۆقیوی عێراقی هەڕەشە لە سیستمە سیاسیە مەزهەبیەکە دەکات. هاوپەیمانی هەڵبژاردنی سائیرون کە بۆ ئەم هەڵبژاردنانە دروست کرا، پێکهاتووە لە کاندیدە هەڵبژێردراوەکانی سەدر و حیزبی کۆمۆنیستی عێراقی و چالاکوانانی سیاسی عەلمانی. هەوڵەکانی سەدر بۆ بەرەنگاربونەوەی باڵادەستیی نوخبە شیعیەکان بەسەر عێراقەوە و کۆتایی هێنان بە دەستێوەردانی ئێران لە وڵاتەکە پێگەی ئەو وەک کەسایەتیەکی ڕیفۆرمخوازی دژە سیستەم بەهێز دەکەن.

 

 

،،

هەوڵەکانی سەدر بۆ بەرەنگاربونەوەی باڵادەستیی نوخبە شیعیەکان بەسەر عێراقەوە و کۆتایی هێنان بە دەستێوەردانی ئێران لە وڵاتەکە پێگەی ئەو وەک کەسایەتیەکی ڕیفۆرمخوازی دژە سیستەم بەهێز دەکەن.

 

لە ساڵی ٢٠٠٣وە دەرفەتی لەم شێوەیە بۆ چاکسازی دروست نەبووە. شکستهێنانی دەوڵەتی بەناو ئیسلامی و گرتنەوەی ناوچە کێشەلەسەرەکان لەلایەن حکومەتی ناوەندی و بەهێزبوونی سوپای نیشتیمانی و بەرەوپێشچوونی پەیوەندییەکان لەگەڵ وڵاتە عەرەبیەکانی دراوسێ ڕۆڵیان هەبووە لە دروستبوونی ئەم تێڕوانینە ئیجابییە بۆ عێراق. لەگەڵ ئەوەدا، ئەگەرچی سیاسەتی عێراق لەگۆڕاندایە بەڵام زۆر شت هەیە بۆ عێراقیەکان بەرەوپێشچوونی بەخۆیەوە نەدیوە. دابینکردنی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکانی دەوڵەت هێشتا لە نزمترین ئاستدان و دامەزراوە گرنگەکان بەهۆی گەندەڵی چەندان ساڵەوە کلۆر بوون. ژێرخانی فشەڵی عێراق -کە هیچ پێشکەوتنێکی بەرچاوی پێوە نەبینراوە- بۆتە مایەی نیگەرانی و بێزاری خەڵکە هەژارە شیعیەکەی شوێنکەوتەی سەدر و دانیشتوانی عێراق، کە بەرزی ئاستی هەژاری یەکێکە لە خەسڵەتەکانی. بەگوێرەی قسەی حكومەتی عێراق لەسەدا 33ی خەڵكی هەژاری شیعە ئاوی پاكی خواردنەوەیان دەست ناكەوێت و لەسەدا 29ی ئەو خەڵكە هەژارەكەش كە تەمەنیان دە ساڵ بەرەو سەرترە نەخوێندەوارن. رەنگە هەنگاوەكانی دواتری سەدر لە خاڵی وەرچەرخانی هەڵبژاردنەكاندا داهاتووی عێراق روشن بكەنەوە.

 

 

  

تەنها چاكسازی سەرتاسەری و هیچیتر

 

بزوتنەوەی سەدری –كە تۆڕێك رێخراوی ئایینی و سیاسی و سەربازی و كۆمەڵایەتیە- لەدوای داگیركاری ساڵی 2003ی ئەمریكا كامڵ بوو. لەمیانەی هاتنەكایەی وەرچەرخانێكی گرنگ و لەگەڵ روخانی دەسەڵات و هەرەسهێنانی دەوڵەت خەڵكانێكی زۆری هەژاری شیعە مەزهەب بۆ خۆسەلماندنیان لەنێو بزوتنەوەبەكدا یەكیان گرت. سەدر، كە لەسەرەتاوە و لە ساڵی 2003 لەنێو پێكهاتەی نوخبەی حوكمڕانی عێراق كرایە دەرەوە هەوڵیدا بزوتنەوەكەی بهێنێتە نێو سیاسەتی نوێی عێراقەوە بە مەبەستی نوێنەرایەتیكردنی ئەو جەماوەرەی كە لە باوكییەوە بۆی جێمابوو. باوكی كە دەسەڵاتدارێكی شیعەی خاوەن رێزی گەورە بوو لە ساڵی 1999 لەلایەن رژێمەكەی سەدام حوسێنەوە كوژرا. بزوتنەوەی سەدر لە ئەنجامی بەكارهێنانی توندوتیژییەوە بۆ سەلماندنی خۆی لەقۆناغی هەستیاری بیناكردنی سیاسەتی پاش 2003ی عێراق شەڕی سەختی لەگەڵ سوپای ئەمریكادا ئەنجامدا.

 

 

 

سەدر وەك سەركردەیەكی سیاسی دەركەوتوو هەر لە سەرەتاوە لەو هێز و دەسەڵاتە تێگەیشت كە ملیۆنان خەڵكی هەژاری شیعە دەتوانن بیبەخشنە بزوتنەوەكەی. سیاسەتی بزوتنەوەكەی هاتە ناوەوە و بەقوڵی ئاوێتەی دۆخی كۆمەڵگە پەراوێزخراوە شیعیەكان بوو.

 

 

،،

سەدر وەك سەركردەیەكی سیاسی دەركەوتوو هەر لە سەرەتاوە لەو هێز و دەسەڵاتە تێگەیشت كە ملیۆنان خەڵكی هەژاری شیعە دەتوانن بیبەخشنە بزوتنەوەكەی. سیاسەتی بزوتنەوەكەی هاتە ناوەوە و بەقوڵی ئاوێتەی دۆخی كۆمەڵگە پەراوێزخراوە شیعیەكان بوو.

 

 

بەلای سەدرەوە سیاسەتی مەزهەبی و ئیسلامی سیاسی شكستیان بە خەڵكی عێراق هێنابوو. سەدر بەو پێیەی لە سیاسەتی فەرمی عێراقدا بوو –ئەو سیاسەتەی لەسەر بنەمای گوتەزای مەزهەبی و دابەشكردنی دامەزراوەكانی دەوڵەت بەسەر حیزبە سیاسیە كێبڕكێكارەكان دامەزرابوو- ئێستا پێی وایە تاكە چاكسازی و گۆڕانكاری لە سەرلەبەری سیستمە سیاسیەكەدا دەتوانێت عێراق لە توندوتیژی بەردەوام و یەك لەدوای یەك بپارێزێت. ئەم جۆرە بانگەشانە بەشێوەیەكی بەربڵاو بێزاری و بێهیواییان لەنێو دانیشتوانی عێراقدا دروست كردووە. كەشە سیاسییە نوێیەكەی عێراق بۆتە دەرفەتێك بۆ بیناكردنەوەی سیاسەت و پاڵپشتیكردنی پرۆسەی گواستنەوەی وڵاتەكە لە شەڕەوە بۆ ئاشتی.

 

 

 

بەشێكی گەورەی رەخنەی سەدر لە نوخبە سیاسیەكانی عیراق بریتی بووە لە بێدەنگبونیان لە ئاست شكستهێنانی سیستمی سیاسی و رێگەدانیان بە پارتە سیاسیە توندڕەوەكان. هەرچەندە ئەمە بۆخۆی گوزارشتە لەخۆیشی، بەتایبەتی لەو چوارچێوەیەی كە خۆی لەنێو پەرلەماندا وەك بەشێك لە لیستی ئەحرار ئامادەگی سیاسی هەبووە و بەشێوەیەكی بەشەكی بەرپرس بووە لەو گەندەڵییە سیستماتیكیەی كە وەك دیارە كۆسپی لەبەردەم دابینكردنی كاریگەری خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەكانی وەزارەتە گەورە و گرنگەكان دروست كردووە. وێڕای ئەوەی بزوتنەوەی سەدر لەم چەند ساڵەی دواییدا لە ئاكامی كێشانەوەی كرێ لەڕێی گەندەڵی حكومەت و بەكارهێنانی دامەزراوەكانی دەوڵەت بۆ مەبەستی تایبەتی گەشەی بەخۆیەوە بینیوە، شەڕی دژ بە دەوڵەتی ئیسلامیش بووەتە هۆی وشككردنی سەرچاوەكانی عێراق. ئەمە وای لە بزوتنەوەی سەدر كردووە نەتوانێت سەرچاوەكانی دەوڵەت بەكاربهێنێتەوە بۆ دابینكردنی پێداویستیە بنەڕەتیەكان بەسەر خەڵكی هەژاری عێراقدا.

 

 

 

مانەوەی سەدر لەڕووی سیاسیەوە پەیوەستە بە چارەسەری ئەو ئاڵنگارییە كۆمەڵایەتیە گەورانەی عێراقەوە. پێویستە لەم چوارچێوەیەشەوە لە پەنابردنی سەدر بۆ ناسیۆنالیزمی عێراقی و دەوڵەتێكی بەهێزی عێراقی تێبكەین. بەو شێوەیەی ئەو دەیبینێت ئەگەر دامەزراوەی كاریگەر و مەركەزی دەوڵەت لە ئارادا نەبن بارودۆخی خەڵكی هەژاری عێراق وەك خۆی دەمێنێتەوە. لە چاوپێكەوتنەكانی ئەم دواییانەیدا، سەدر داوای دەوڵەتێكی بەهێز و مەركەزی وای دەكرد كە لەتوانایدا بێت ئەو ئاڵنگارییانەی سیاسەتی مەزهەبی و ناسەقامگیری دروستییان دەكەن تێبپەڕێنێت.

 

،،

بزوتنەوەی سەدر بریتییە لە تۆڕێك ئەكتەری سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئایینی و سەربازی دەرەوەی شارەكان. ئەم تۆڕە بەهۆی گەورەیی قەبارەكەیەوە ژمارەیەكی زۆر رێخراوی لەخۆگرتووە كە سەركردەكانیان بە شێوازێك لە شێوازەكان بەستراون بە دەسەڵاتی ئایینی خێزانی سەدرەوە.

 

بزوتنەوەی سەدر لە دۆخێكی ناجێگیردا

بزوتنەوەی سەدر بریتییە لە تۆڕێك ئەكتەری سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئایینی و سەربازی دەرەوەی شارەكان. ئەم تۆڕە بەهۆی گەورەیی قەبارەكەیەوە ژمارەیەكی زۆر رێخراوی لەخۆگرتووە كە سەركردەكانیان بە شێوازێك لە شێوازەكان بەستراون بە دەسەڵاتی ئایینی خێزانی سەدرەوە. چاندنی هەستی پابەندبوون بە رێخستنی رێخراوەیی یەكێك بووە لەو ئاستەنگە هەرە قورسانەی كە سەدر پێویست بووە پێوەی خەریك بێت، هەروەها ئاست و بڕی ئەو دەسەڵاتەی هەیەتی بەسەر ئەم رێخراوانەوە یەكێكە لە خەسڵەتە دیاریكەرەكانی بزوتنەوەی سەدر. بەرفراوانبوونی خێرای پاش 2003ی ئەم بزوتنەوەیە بەهۆی لەناوچوونی سەرچاوەكانی بەردەست ئەو وەزارەتانەی لەڕووی سیاسیەوە كۆنترۆڵ كرابوون كۆتایی هاتووە. بێتوانایی سەدر لە هێشتنەوەی ئەو دامەزراوانەی سەرچاوەی پشتیوانی و پاڵپشتی ئەون مانای ئەوە دەگەیەنێت ئەو دەستە زاڵەی هەیبووە بەسەر بەشەكانی بزوتنەوەكە بەپێی كات بەشێوەیەكی بەرچاو لاواز بووە. ئەمەش بەشێوەیەكی روون لەماوەی ساڵانی داگیركاری ئەمریكادا دەركەوت كاتێك سوپای مەهدی –گروپی میلیشیای تێكەڵاوی سەدر- دابەش بوو بۆ عەسائیبی ئەهلی حەق، كە ئەمیش سودی لە یارمەتی دارایی گەورەی ئێران وەرگرت و بووە یەكێك لە گەورەترین گروپە میلیشیاكانی عێراق.

 

 

 

لەگەڵ ئەوەی سەدر نەبۆتە ئەندامی پەرلەمان بەڵام لە ساڵی2003وە لە هەرسێ هەڵبژاردنە پەرلەمانیەكەی عێراق بەشداری كردووە. سەدر خاوەنی بەرەی ئەحرار بووە، ئەو هاوپەیمانێتییە پەرلەمانییەی بزوتنەوەی سەدر كە جێبەجێكەری سیاسەتی فەرمی بزوتنەوەكەیە و لەلایەن زییا ئەسەدی، ئەندامی پەرلەمانی عێراق، سەرۆكایەتی كراوە. ئەندامانی بەرەی ئەحرار بۆ هێشتنەوەی سروشت و تایبەتمەندی بزوتنەوەی سەدر پشتیان بە موچەی خۆیان بەستووە، هەرچەندە دەوترێ زۆرێكیان بۆ كۆكردنەوەی سەروەت و سامانی تایبەتی پلە و پۆستەكانی خۆیان بەكارهێناوە، لەوانە جێگری سەرۆك وەزیران بەها ئەعرەجی. لەم دواییانەدا ئەندامە گرنگەكانی ئەحرار، كە زۆرێكیان لەو كاتەوە حیزبەكەیان جێهێشتووە، بە ئاشكرا رەخنەیان لە بەرەی سائیرون، هاوپەیمانێتی سیاسی سەدر لەگەڵ پارتی كۆمۆنیستی عێرقی عەلمانیخواز، دەگرت.

 

 

 

نوسینگە تایبەتی سەدر لە نەجەف رۆڵێكی گرنگ دەگێڕێت لە رێخستن و پەیڕەوی ناوخۆیی بزوتنەوەی سەدر. لەگەڵ ئەوەی بەرەی ئەحرار و نوسینگەی تایبەتیی سەدر پێكەوە كاریان كردووە بۆ داڕشتنی بەرنامەی سیاسی، بەڵام سەدر خۆی هەمیشە و بەشێوەیەكی ئاشكرا لەسەر ئەوە رەخنەی لە ئەندام پەرلەمانەكانی گرتووە كە نەیانتوانیوە بەرەنگاری گەندەڵی ببنەوە، بەتایبەتی لەو وەزارەتانەی لەژێر دەستیاندا بوون. لێدوانەكانی ئەم دواییانەی سەدر بێجگە لە بانگەشەكردن بۆ ئەنجامدانی گۆڕانكاری ریشەیی لە چۆنیەتی ئامادەیی سیاسیی بزوتنەوەكە لە هەڵبژارنەكانی ئایاری 2018 هیچیتر نەبوون، بەو پێیەی بە ئاشكرا دەیوت ئەندامانی ئەحرار كاریان بۆ بەرژەوەندییەكانی دەنگدەرانی عێراق نەكردووە.

 

 

 

پێكهێنەری سەرەكی بزوتنەوەی سەدر بریتییە لەو قوتابخانە و مزگەوت و سیمینار و رێخراوە خاوەن سەرمایانە كە لەڕووی كۆمەڵایەتی و ئایینیەوە پاڵپشتی خەڵكانی هەژاری شیعی دەكەن. لە شوێنانی وەكو شاری سەدر –ناوچە هەژارنشینی بەغداد، لەگەڵ ناوچەكانی نزیك لێی كە زیاتر لە 3 ملیۆن خەڵكیان تێدا دەژی- بزوتنەوەی سەدر لەسەر ئاستی ناوخۆیی پشتگیری كۆمەڵایەتی پێویستی پێشكەش كردووە. لەگەڵ دابەزینی نرخی نەوت لە ساڵی 2014 و دەستپێكردنی شەڕ لەگەڵ داعش –كە ئەمەش مانای وابوو دەوڵەتی عێراق پارەی كەمتری چنگ دەكەوێت- دابینكردنی خەرجی دارایی بۆ ئەم یەكە پێكهێنەرانەی بزوتنەوەی سەدر بەشێوەیەكی كتوپڕ رووی لە دابەزین كرد و بەوەش توانای سەدر بۆ دابینكردنی خزمەتگوزاریی كۆمەڵایەتی بۆ ئەم ناوچانەی دەنگدەرانی خۆی لاواز بوو. توانای ئەم دەزگا و رێخراوانە لەیەكێكەوە بۆ یەكێكی دی دەگۆڕێت، بەڵام زۆربەی زۆریان توانای داراییان سنوردارە و پشت بە كۆمەك و بەخشین دەبەستن. هۆكاری بێتوانایی دەزگا و رێخراوە سەدرییەكان لە چارەسەركردنی بارودۆخی خەڵكی هەژاری شیعە بەشێكی دەگەڕێتەوە بۆ ئاست و قەبارەی ئەو ئاستەنگە كۆمەڵایەتی و ئابورییانەی كە بەرەوڕووی عێراق بونەتەوە.

 

 

،،

سەدر لەسەر ئەوە مكوڕە كە عێراقێكی سەقامگیر پێویستی بەوەیە هێزەكانی حەشدی شەعبی بخرێنە نێو هێزەكانی سوپای عێراقی، كە ئەوەش بەدڵنیاییەوە بەواتەی هەڵوەشاندنەوەی سەرایا سەلام دێت لە كۆتاییدا

 

 

سەدای بانگەشەكانی گۆڕانكاری لەنێو خەڵكانی هەژاری شیعەوە بەرزتر بۆتەوە و هاوكات ئەم بانگەشانە بۆ ئایین و سیاسەت گرنگن. ئەم نائومێدی و بێزارییانەی خەڵك گەیەنراونەتە هەریەك لە نوخبە سیاسیەكان و سەركردە ئایینیەكانی عێراق لە نەجەف و كەربەلا، كە زۆرێكیان ئامادە نین بە ئاشكرا رەخنە لە سیاسیەكانی عێراق بگرن. بەلای سەدرەوە ئەم دۆخەی ئێستا هەیە و بەهۆیەوە دابینكردنی خزمەتگوزارییەكانی دەوڵەت بێ بەرنامە و لاواز بووە گوزارشت لە بارودۆخێك دەكەن جێی قبوڵ نییە و دەبێت راستەوخۆ چارەسەر بكرێت. هەوڵ و جوڵەی دژە گەندەڵیی لەلایەن سەدرەوە و دروستكردنی دۆستایەتی لەگەڵ چالاكوانە سیاسیە عەلمانیەكانی عێراق، كە ئەوانیش بە هەمان شێوە لەدژی مەزهەبگەرایین، بەشێكی زۆری بەهۆی بارودۆخی خراپی خەڵكی هەژاری عێراق و نەبوونی چاكسازی بۆ چارەسەركردنی بارودۆخەكەیان دروستبووە. بەگوێرەی حكومەتی عێراق ئاستی رەهای هەژاری لە ساڵی 2014 لە تێكڕای دانیشتوانی عێراق لەسەدا 22.5 بووە، كە بەلای زۆرێكەوە بە كەمتر لە قەبارەی خۆی هەڵسەنگێنراوە چونكە هەژاری تەواوەتی بریتییە لە بوونی كەمتر لە 1 دۆلار لە رۆژێكدا. خەمڵاندنەكانی دیكە ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن 10 میلۆن عێراقی لە هەژارییەكی زۆر خراپدا دەژین.

 

 

 

 

باڵی سەربازی بزوتنەوەی سەدر كە سەرایا سەلامە لەدوای دەستبەسەرداگرتنی ناوچەكانی عێراق لەلایەن داعشەوە بەشێوەیەكی بەپەلە لە پاشماوەی سوپای مەهدی پێكهێنرا. هاوشێوەی حیزبە سیاسیەكەی، سەدر پەیوەندییەكی خراپ و پڕ لە كێشەی لەگەڵ یەكەی سەربازی بزوتنەوەكەدا هەیە. سەرایا سەلام، وەك بەشێكی گرنگی حەشدی شەعدی، تەركیزی تەنها لەسەر عێراقە_بە پێچەوانەی گروپە میلیشیاكانی دیكە كە لە سوریا كاردەكەن. لە شەڕی دژ بە داعشدا یەكێك بوو لەو گروپە میلیشیا كەمانەی كە لە هەریەك لە نەینەوا و ئەنبار كاری لەگەڵ هێزەكانی حەشدی شەعدی سوننیدا كرد. سەدر نیگەرانی خۆیشی لەمەڕ پێشێلكارییەكانی مافی مرۆڤ لەلایەن ئەندامانی سەرایا سەلام نیشانداوە و تەنانەت وەك شەخسی خۆی فەرمانی كردووە بە دەركردنی ئەو كەسانەی بەو جۆرە كارانە تۆمەتبار كراون.

 

 

 

 

سوپای مەهدی سەر بە سەدر، كە دژی داگیركردنی عێراق وەستایەوە و شەڕی سەختی لەگەڵ گروپە میلیشیا شیعەكانی دیكە ئەنجامدا، هێشتاش وێنایەكی تاڵی لای ئەو عێراقیانە جێهێشتووە كە گۆمی خوێناوی شەڕی مەزهەبی دوای ساڵی 2003یان لەبیرە. بڕیاری سەدر بۆ نەناردنی سەرایا سەلام بۆ مەیدانی بۆگەنی جەنگی سوریا پەیوەندی بە رابردووەوە هەیە: ئەویش ئەوەبوو نەیویست هەڵەكانی رابردوو دوبارە بكاتەوە، بەو پێیەی پێشتر ئەندامانی لەسنور دەرچووی بزوتنەوەی سەدر دەستیان واڵا كرا لەوەی بەشداربن لە كۆمەڵێ تاوانی گەورەی دژ بە مافی مرۆڤ. دوای توندوتیژییە خوێناوییە مەزهەبیەكانی ساڵی 2006 و 2007 بڕیاری سەدر بۆ جێهێشتنی عێراق لە كۆتایی 2008 و دەستكردن بە خوێندنی ئایینی یارمەتیدا كاریگەری لەسەر كێشە مەزهەبیەكان هەبێت. لەدوای گەڕانەوەی بۆ نێو سیاسەتی عێراق لە ساڵی 2011 سەدر بەشێوەیەكی چالاكتر دەستی بە پەیڕەوكردنی ئەو جۆرە سیاسەتە ناسیۆنالیستییە كرد كە ئێستا بۆتە كۆڵەكەیەكی سەركردایەتیەكەی.

 

 

سەدر لەسەر ئەوە مكوڕە كە عێراقێكی سەقامگیر پێویستی بەوەیە هێزەكانی حەشدی شەعبی بخرێنە نێو هێزەكانی سوپای عێراقی، كە ئەوەش بەدڵنیاییەوە بەواتەی هەڵوەشاندنەوەی سەرایا سەلام دێت لە كۆتاییدا. ئەو رەخنەی زۆری لە هاتنە ناوەوەی حەشدی شەعبی بۆ نێو سیاسەتی عێراق گرتووە، بەو پێیەی بە لیست بەشداری هەڵبژاردنەكانی ئەمساڵی كرد. سەدر پێی وایە شەڕی سێ ساڵی رابردووی دژ بە داعش سودی بە نەیارە سیاسییە شیعیەكانی و ئەو میلیشیلیانەی لەژێر دەستیاندان گەیاندووە، لەوانە عەسائیبی ئەهلی حەق و رێخراوی بەدر، كە بەپێچەوانەی سەدرییەكانەوە لە پشتیوانی داراییی و سەربازی دەوڵەتی ئێران سودمەند بوون. سەدر پەیوەندییەكی باشی لەگەڵ سەركردە سیاسیەكانی كورددا هێشتۆتەوە، كە ئەوانیش لەدوای ریفراندۆمەوە لەم دواییانە داوایان لەو كرد وەك نێوەندگیرێك لەنێوان بەغداد و هەولێر رۆڵ بگێڕێت.

 

 

ناڕەزایەتییەكانی سەدر

ئەو خۆپیشاندانە میللییانەی دژ بە گەندەڵ و نوخبە سیاسیەكانی عێراق ئەنجام دران كاریگەریی قوڵیان لەسەر سیاسەتی ناوخۆ جێهێشت. لە دوو ساڵی رابردوودا حیزبی كۆمۆنیستی عێراقی لە شاری بەغداد چەند خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیەكی هەفتانەی لە رۆژی هەینیدا ئەنجامدا لە مەیدانی تەحریر، كە چەند هەنگاوێك لە زۆنی سەوز و بینای پەرلەمانەوە دوورە. سەدر بەشێوەیەكی چالاك پشتگیری ئەم خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیە دژە مەزهەبی و دژە گەندەڵییانەی كردووە و لە ساڵی 2016ش هانی شوێنكەوتووانی دا بەشدارییان تێدا بكەن. دوای ئەوەی كۆتایی ساڵی رابردوو هێرشكرایە سەر پەرلەمانی عێراق، سەدر دەركی بەو هێزە كرد كە خۆپیشاندەران و ناڕازییان توانییان نیشانی بدەن. سەدر لە نوسینگە تایبەتەكەیەوە لە نەجەف لە نزیكەوە كاری لەگەڵ حیزبی كۆمۆنیستی عێراقیدا كرد بۆ رێخستنی خۆپیشاندانەكان و كەڵك وەرگرتن لە دەستكەوتە چاوەڕواننەكراوە سیاسییەكانی كە ئەوەش بەخششێك بوو رێچكەی سیاسەتە ریفۆرمخوازەكەی.

 

 

 

 

جوڵانەوەی ناڕەزایەتی دەرفەتی ئەوەی دایە سەدر دەستی بەو خەڵكانە بگات كە لەدەرەوەی تۆڕی دامودەزگاكانیدان. بەردەوامیی خۆپیشاندانەكان بە واتای ئەوە هات سەركردەكانی حیزبی كۆمۆنیستی عێراقی –كە نمایندەی كۆمەڵانی چینی ناوەڕاستی عەلمانی بەڵام ئەوپەڕ پوكاوە دەكەن- ئەم جارە ئامادەن لەگەڵ چالاكوانە سەدریەكاندا كاربكەن بۆ ئەوەی توانا و كاریگەریی ناڕەزایەتیەكان زیاتر بكەن. سەدر هەر زوو دەركی بەوە كرد كە ئەمە سودی گەورەی هەیە بۆ بزوتنەوەكەی خۆی. ژمارەیەكی زۆر لە ئەندامی عەلمانی حیزبی كۆمۆنیستی عێراقی و رێخەرانی دیكەی ناڕەزایەتیەكان رێگەیان پێدرا بچنە دامودەزگا و شوێنە كۆمەڵایەتی و ئایینیەكانی بزوتنەوەی سەدر، بەتایبەتی لەناوچەكانی وەكو شاری سەدر كە لەوێ بە هاوبەشی بە مەبەستی راهێنان و بەرزكردنەوەی ئاستی هۆشیاری سیاسی كۆڕ و كۆبونەوە رێكدەخران. هاوپەیمانیی نێوان سەدر و حیزبی كۆمۆنیستی عێراقی بۆ هەڵبژاردنەكان كە كاندیدیان بۆ هەڵبژاردنەكانی عێراق دیاریكرد لە جوڵانەوەی ناڕەزایی نیشتیمانی عێراقەوە لەدایك بوو.

 

 

 

 

ئەو مزگەوتانەی تاڕادەیەكی زۆر لە چالاكوانە عەلمانیەكان قەدەغەكرابوو ئێستا وەكو شوێنی راهێنان و رێخستنی سیاسی ئاوەدان بونەتەوە. بۆ هێشتنەوەی گوڕوتینی نوێی جوڵانەوەی ناڕەزایەتیەكان، كۆمیتەیەكی ناوەندی دامەزرا –پێكهاتبوو لە سەدر خۆی و سەركردەكانی حیزبی كۆمۆنیستی و رێخەرە عەلمانیەكانی دیكەی ناڕەزایەتیەكان- كە ئاسایی لە نوسینگەی تایبەتی سەدر كۆبونەوەكانی ئەنجام دەدا. لە دەرهاویشتەی سیاسەتە گۆڕاوەكەیەوە، رێخەرە عەلمانییەكانی ناڕەزایەتیەكان متمانەی سەدریان بەدەست هێناوە و بونەتە راوێژكاری سیاسی گرنگ. جاسم ئەلحیلفی، ئەندامی چالاكی حیزبی كۆمۆنیستی عێراقی، نەك تەنها بۆتە راوێژكارێكی نزیكی سەدر –كە زۆربەی جار پێكەوە چاویان بە سەرانی بیانی دەكەوێت- بەڵكو بەوە ناسراوە كە كار بۆ ئەوە دەكات گۆڕانكاری لە چالاكیە نیشتیمانیەكانی بزوتنەوەی سەدر بكات بۆ ئەوەی روبەڕووی نوخبە مەزهەبییە گەندەڵەكان ببنەوە. دۆستایەتی سیاسیی سەدر لەگەڵ حیزبی كۆمۆنیستی عێراقی گوزارشتە لە وەرچەرخانێكی گەورە لە بیركردنەوەی، بەو پێیەی خۆی دوورخستۆتەوە لە كوشتوبڕ و خەریكی پشێویخستنە نێو سیاسەتی مەزهەبگەراییە.

 

 

بەرەنگاربونەوەی كەلەپوری مەزهەبگەرایی

لە ئێستادا سەدر لە پێگەیەكدایە دەتوانێت هەوڵی چارەسەركردنی ئەو كێشە جۆراوجۆرانە بدات كە بەرەوڕووی عێراق بونەتەوە. لە ئاستی سیاسیدا پشتگیری بەهێزكردنی دەوڵەتی مەركەزی عێراق دەكات و بۆ ئەم كارەش داكۆكی لەوە دەكات سود لە "كەسانی تەكنۆكراتی سەربەخۆی" شایستە و بەئەزمون وەربگیرێت. سەدر سیاسیە عەلمانیەكانی عێراق وەك هاوپەیمانێكی سروشتی دەبینێت، كە ئەوانیش لای خۆیانەوە بەقوڵی نیگەرانن لە گەندەڵی ناوخۆ و سیستمی سیاسی ئەوپەڕ ناتەواوی عێراق و زیادبوونی نفوزی ئەو میلیشیایانەی ئێران پاڵپشتیان دەكات. سەدر بە ئاشكرا ئەوەی راگەیاندووە كە هەندێ وڵات-هەندێ جار ناڕاستەوخۆ ئاماژە بۆ ئێران دەكرێت- دەیانەوێت عێراق لاواز و پارچەپارچە ببێت. رەنگە سەرهەڵدانی هاوپەیمانێتی لەنێوان سەدر و سیاسیە عەلمانیەكان شتێكی زۆر پێویست بێت بۆ عێراق بۆ ئەوەی لە بەرامبەر ئەم ئاڵنگارییانەدا پێشكەوتنێك بەخۆیەوە ببینێت و سیاسەتێكی كەمتر مەزهەبی دابمەزرێنێت.

 

 

ووتەکان

بەلای سەدرەوە نوخبە شیعیەكانی عێراق نەك تەنها ئامادە نین ریفۆرم لە سیستمە مەزهەبیەكەدا بكەن بەڵكو بەهۆیەوە زۆرێكیان دەوڵەمەند كردووە. بۆشایی نێوان چینی نوخبەی سیاسی حوكمڕانی عێراق و دانیشتوانە بەرفراوانەكە لەڕووی سەروەت و سامانەوە دوو هێندە زیادی كردووە.

 

 

بەلای سەدرەوە نوخبە شیعیەكانی عێراق نەك تەنها ئامادە نین ریفۆرم لە سیستمە مەزهەبیەكەدا بكەن بەڵكو بەهۆیەوە زۆرێكیان دەوڵەمەند كردووە. بۆشایی نێوان چینی نوخبەی سیاسی حوكمڕانی عێراق و دانیشتوانە بەرفراوانەكە لەڕووی سەروەت و سامانەوە دوو هێندە زیادی كردووە. ئەم دابەشبوونە، كە زۆر بە ئاشكرا لە ژیانی رۆژانەی خەڵكی عێراق بەرچاو دەكەوێت، بزوتنەوەی سەدری بە توندی داوە بەگژ نوخبە شیعیەكاندا، بەتایبەتی ئەوانەی ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی و بزوتنەوەی حیكمەت و حیزبی دەعوە و رێخراوی بەدر كە هەموویان وەكو حیزبی سیاسی هەڕەمی سەرەوە سەیركراون نەك وەك رێخراوی سیاسی نێو خەڵك. سەدر لە لێدوانەكانی ئەم دواییانەیدا رەخنەی لە هاوپەیمانیی هەڵبژاردنی حەیدەر عەبادی لەگەڵ ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی گرتووە، كە هاوپەیمانێتیەكە بۆ ئەم هەڵبژاردنانەی مانگی ئایار دروست كرا و سەدر باوەڕی وایە دەتوانێت سیاسەتی ئەو لاواز بكات.

 

 

 

 

لە ساڵی 2003وە نوخبە سیاسیەكانی عێراق زۆربەیان هەر لە لوتكەی دەسەڵاتدا ماونەتەوە و خۆیان بەو دەوڵەمەند و سەرمایەدارانەوە ئاڵاندووە كە لە دەوڵەمەندبونیان سیاسەتی مەزهەبگەرایی ئاسانكاری بۆ كردوون. لەم ئاستەدا بەرەوپێشچوون و گۆڕانكاری هێواش روویداوە. رەنگە هەوڵی ئەنجامدانی ریفۆرم بگۆڕێت بۆ بنیادنانەوەی تەواوەتی سیستمە سیاسیەكە، بەڵام پێناچێت ئەمە رووبدات. رەنگە ئەو هاوپەیمانێتیانەی سەریانهەڵداوە جۆرێك لە سەقامگیری بۆ داهاتووی نامسۆگەری عێراق بهێنن. رەنگە كۆتاییهاتنی شەڕی دژ بە داعش تەرجەمە بكرێت بۆ شەڕی دژ بە گەندەڵی، كە ئەویش تەنها ناسەقامگیری دروستدەكات. چاكسازی، ئەگەر بێتوو وەك پێویست گەورە و قوڵ بێت، رەنگە كێشە بۆ بەرژەوەندییە دەستكەوتوەكانی زۆرێك لەو پارتە سیاسیانە دروست بكات كە ژیان و گوزەرانیان بەقوڵی بە مەزهەبگەراییەوە گرێدراوە. بۆیە پلان و هەنگاوەكانی سەدر بۆ بیناكردنەوەی سیاسەتی عێراق لەلایەن ئەو نەیارانەیەوە وەك هەڕەشە سەیردەكرێن كە پشتیان بە سەروەت و سامانی دەوڵەت بەستووە بۆ هێشتنەوەی وجودی سیاسی خۆیان و دامودەزگا گەورەكانی پشتیوانیكردن لەخۆیان.

 

 

 

 

تەحەداكانی بەردەم سەدر تەنها تەحەدای سیاسی نین. تەحەدایەكی دیكە لە نەجەف سەریهەڵداوە كە ساڵانێكە لەژێر هەژمونی ئابوری سیاسی و وەبەرهێنانی ئاراستەكراوی ئێراندایە و تادێت زیاتر بە بەرژەوەندییەكانی ئێرانەوە گرێدەدرێت. سەدر هەست بە بێزارییەكی قوڵ دەكات لەمەڕ بوونی بەرژەوەندی ئێران لەنێو دامەزراوەی ئایینی شیعەی عێراق، واتە مەرجەعیەت. لەڕووی مێژووییەوە چینی پیاوانی ئایینی عێراق بەشێكی بەهۆی بازرگانی حەجەوە ماونەتەوە و سەربەخۆیی خۆیان پاراستووە. ئێران بەهۆی ئەو تێڕوانینەی هەیەتی بۆ بەرژەوەندییە درێژخایەنەكانی لە وڵاتەكە لەوە تێگەیشتووە كە ناتوانێ راستەوخۆ دامەزراوەی شیعە مەزهەبی عێراق كۆنترۆڵ بكات و لەجێی ئەوە سەرنجی خستۆتە سەر كۆنترۆڵكردنی ئابوریی بازاڕەكانی عێراق و ئەو شارانەی عێراق كە مەزارگەیان لێیە. كۆنترۆڵكردنی سەرچاوەكانی پەیداكردنی پارە بەڕێگەی ئایینی یەكێك بووە لەو رێگایانەی كە ئێران گەرەنتی ئەوەی پێدەكات لە ساڵانی داهاتوودا چارەنوسی دوو شارە پیرۆزەكەی عێراق دیاری بكات. ئەم جۆرە هەوڵە سیاسیەش رێگریكردنە لە نفوزی چینە سیاسیەكانی عێراق، چجای ئەو سیاسەتی نەتەوەییەی كە لەلایەن سەدر و سەركردە ئایینیەكانی دیكەوە پەرەی پێدراوە. لە حاڵەتی مردنی ئایەتوڵڵا عەلی سیستانیدا ململانێی ئایینی دەبێتە خەسڵەتێكی تایبەتی شارە پیرۆزەكانی عێراقیش. لێدوانەكانی عەلی ئەكبەر ویلایەتی، راوێژكاری گرنگی رابەری باڵای ئێران ئایەتوڵا عەلی خامنەیی، ئاماژە بۆ بێزارییەكی قوڵ دەكەن لەمەڕ هاوپەیمانێتی سەدر لەگەڵ سەركردە سیاسیە عەلمانیەكاندا، كە دەڵێت "ئێران رێگە نادات لیبراڵ و كۆمۆنیستەكان لە عێراق حوكم بكەن". كاركردن بۆ بەرەنگاربونەوەی بەرژەوەندییەكانی ئێران لە ئێستادا و دوانەخستنی رەنگە بۆ بەرژەوەندییەكانی سەدر مایەی خێر بێت، ئەمەش بەوە گەرەنتی دەكرێت هەر پاڵێوراوێك كە بۆ وەرگرتنی رۆڵی ئایەتوڵڵا دیاریدەكرێت عەرەب و عێراقی بێت نەك كەسێك بێت چاوی لە بەرژەوەندیەكانی ئێران بێت.

 

 

دیبلۆماسیەتی دەرەوەی سەدر

 سەدر كە ساڵی رابردوو سەردانی موحەمەد بن سەلمان جێنشینی سعودیەی كرد رەنگە بە هاوپەیمانێكی زۆر پێویستی بزانێت بۆ بەرەنگاربونەوەی هەژمونی ئێران لە عێراق. سەردانەكانی دواتری بۆ ئیمارات و ئەردەن و میسر ئەوە دەردەخەن كە ناوبراو تەركیزی لەسەر سیاسەتی هەرێمییە كە لەوانەیە عێراق لە وڵاتە عەرەبییە دراوسێیەكانی نزیك بكاتەوە. ئەم گەرموگوڕییەی ئێستا لە پەیوەندییەكاندا هەیە و سەدر پێشوازی لێكردووە گوزارشتە لە گۆڕانكارییەكی گەورەی سیاسی لە بەرامبەر عێراق.

 

 

 

لەگەڵ ئەوەی ئێران پەیوەندی بەرفراوانی لەگەڵ نوخبە سیاسیەكانی عێراقدا دروست كردووە و بەرژەوەندی قوڵی لە وڵاتەكەدا هەیە، بەڵام سعودیە تاوەكو ئەم دواییانەش تاڕادەیەكی زۆر بەشداری راستەقینەی نەبووە. شانشینی سعودیە لە پێگەیەكی دیبلۆماسی لاوازەوە دەستیپێكردووە و هاوكات پەیوەندی خراپی لەگەڵ نوخبە عێراقیەكانی دوای 2003 هەبووە. سعودیە هەر هەوڵێك بدات بۆ بەرەوپێشبردنی پەیوەندییەكانی لەگەڵ عێراق پشت بە ژمارەیەك ئەكتەر دەبەستێك نەك تەنها حكومەتی ناوەندی. ویلایەتە یەكگرتووەكان بەلێنی داوە پشتگیری تەواوەتی دۆستایەتی نوێی عێراق و سعودیە بكات، بەڵام رەنگە پاڵپشتی سەدر زیاتر بایەخی هەبێت.

 

 

 

،،

هاوپەیمانێتی نوێی سەدر خێری تێدا نییە بۆ ئێران. بوونی پەیوەندییەكی بەرەوپێشچوو لەنێوان عێراق و سعودیە مانای ئەوە دەگەیەنێت سیاسەتمەدارە شیعەكانی بەغدا و باشوری عێراق ئێستا دەتوانن داوای پشتیوانی لە دراوسێ عەرەبیەكەیان بكەن

 

 

هاوپەیمانێتی نوێی سەدر خێری تێدا نییە بۆ ئێران. بوونی پەیوەندییەكی بەرەوپێشچوو لەنێوان عێراق و سعودیە مانای ئەوە دەگەیەنێت سیاسەتمەدارە شیعەكانی بەغدا و باشوری عێراق ئێستا دەتوانن داوای پشتیوانی لە دراوسێ عەرەبیەكەیان بكەن. ئێران هەست دەكات كەوتۆتە بەر هەڕەشەی هاوپەیمانێتیەك كە لە ئەكتەری ناوخۆیی و هەرێمی پێكهاتووە و وای دەبینێ ئەو هاوپەیمانێتیە كار بۆ ئەوە دەكات ئێران لە نێو عێراق ریشەكێش بكات. پاشان مایەی سەرسوڕمان نییە كە سەدر لەسەر سەردانیكردنی سعودیە لەلایەن دیبلۆماتە ئێرانیەكانەوە لە عێراق سەرزەنشت كراوە و تادێت زیاتر وەك هەڕەشەیەك بۆ سەر بەرژەوەند نەتەوەییەكانی ئێران سەیردەكرێت.

 

 

 

حکومەتی ئێران و هاوپەیمانە عێراقیەکانی، لەنێویاندا دامەزراوەی ئایینی شیعە لە نەجەف و کەربەلا، بە نیگەرانییەوە دەڕواننە هاوپەیمانی پەرەسەندووی سەدر لەگەڵ چالاکوانە عەلمانی و نەتەوەپەرستەکان. کێبڕکێیەکی توند لەنێوان گروپە ئایینییەکانی نێو شارە پیرۆزەکانی عێراق لەسەر سەرچاوە ئابووریەکان و بەدەستهێنانی شەرعیەت و رەزامەندی جەماوەر سەریهەڵداوە. سەدر لەگەڵ شوێنکەوتووانی و کەسایەتیە ئاینییەکان، لەوانە کازم ئەلهەیری و ئەوانەی دیکە کە پەیوەستن بە خێزانە ئایینیەکەی و سیاسەتە چالاکەکەی پێکەوە بونەتە کۆمەڵەیەک و کەوتونەتە کێبڕکێوە لەگەڵ مەڕجەعیەت و ئایەتوڵڵا سیستانی و حیزبە سیاسیە نوخبەویەکانی وەکو ڕەوتی حیکمە و ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی و حیزبی دەعوە و ڕێکخراوی بەدر. یەکێک لە جیاوازییە دیاریکەرەکانی نێوان ئەم گروپانە ڕێژە و ئاستی ڕەخنەگرتنیان بووە لە گەندەڵی سیاسی و ڕۆڵی ئێران لە عێراق. شوناسی شیعی و نيشتيمانیی عێراقیانەی سەدر تاڕادەیەکی زۆر شێوەی ئەو ململانێیە ئایینییەی دیاری کردووە کە لەئارادایە لەسەر جەماوەری شیعە و سەرچاوە ئایینیەکانی عێراق، كە ئەمانەش بزوتنەوەی سەدریان کردووە بەگژ ئەوانەی پەیوەندییان بە ئێرانەوە هەیە یاخود سەربە ئەوێن. لە ئەنجامی ئەمەشدا مەڕجەعیەتی شیعە تادێت زیاتر جەمسەرگیری تێدا دەردەکەوێت، کە مەرجەعیەتێکە بۆخۆی دەرهاویشتەی سیاسەتی شێواوی عێراقە. بە لەبەرچاوگرتنی پێشکەوتنی سەرەتایی لە سیستمی سیاسی عێراقدا، ئەکتەرە ئایینیەکان تادێت ڕۆڵیان چالاکتر دەبێت لە کاروبارە ئایینیەکانی وڵاتەکە.

 

 

 

 

 

گومانی تێدا نییە نوخبە سیاسییە سوننەکان پێشوازی لە پەیوەندی بەرەوپێشچووی سەدر لەگەڵ دەوڵەتە عەرەبیە سوننیەکانی ناوچەکە دەکەن. سەدر پێشوتر گفتوگۆی لەبارەی دروستکردنی هەماهەنگی لەگەڵ ئەلوەتەنیە کردبوو، کە هاوپەیمانێتیەکی گەورەی سوننییە و لەلایەن ئەیاد عەلاوییەوە سەرکردایەتی دەکرێت. پارچەپارچەبوونی سەرکردایەتی سیاسی سوننی پاش قۆناغی داعش و ئەو دەنگدەرانەی بانگەشەی ئەوە دەکەن ئەوان نوێنەرایەتیان دەکەن وای لە سەدر کردووە بۆی قورس بێت پردی پەیوەندی لەگەڵ هاوشانە سوننییەکانی دروست بکات. هەرچەندە کۆمەڵێک ئاماژە هەن نیشانی دەدەن ئەمە لەگۆڕاندایە و ئومێدی ئەوەشیان دروست کردووە لە دوای هەڵبژاردنەکان هاوپەیمانێتی سیاسی پێک بهێنرێن. سەرباری ئەوە، سەدر بە گەرموگوڕییەوە داوای لە پاڵێوراوانی ناوچە سوننیەکان کرد لەم هەڵبژاردنانەدا بێنە پاڵی، کە ئەمەش بەڵگەیە لەسەر ئەوەی لیستی پاڵێوراوانی هەڵبژاردن نمایندەی بەشێکی گەورەی کۆمەڵگەی عێراقی دەکات.

 

 

 


لەبەرئەوەی هەوڵەکانی سعودیە بۆ بەرەوپێشبردنی پەیوەندییەکانی لەگەڵ عێراق بەبێ کێشە تێناپەڕن -دەستێوەردانی ئێرانیش شتێکە بەردەوام دوبارە دەبێتەوە- بۆیە تەنها بوونی دیدگایەکی درێژماوە بۆ پەیوەندی هاوبەشی نێوان عێراق و سعودیە دەتوانێت بەرەنگاری هەژمونی ئێران لەنێو نوخبە سیاسی و ئایینیەکان بێتەوە. زۆرێکیش لەوانەی کە دژی ئەم ڕێچکەیەی ئێستان هاوکات نەیاری سیاسی شیعە مەزهەبی سەدرن. بە لەبەرچاوگرتنی ئامادەگی و نفوزی گەورەی ئێران لە عێراق –وە پاڵپشتیکردنی ئاسایشی عێراق، بەتایبەتی لە ڕووبەڕووبوونەوەی داعش- پێناچێت نوخبە شیعیەکانی عێراق بە تەواوی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ کۆماری ئیسلامیدا بپچڕێنن.


،،

سیاسەتی سەدر هەوڵ هەوڵدەدات چارەسەری كەلێنە گەورەكانی دەوڵەت و دابەشبونە کۆمەڵایەتییەكان بکات. لەساڵی ٢٠٠٣وە تاکو ئێستا ئەو چاوەڕوانیانەی هەبوون بۆ ئاسایش و خۆشگوزەرانی تارادەیەکی زۆر نەهاتونەتەدی. نائومێدبوونی سەدر لە سیاسەتی مەزهەبی و ئیتنیکی پاڵی بەوەوە ناوە بەدوای هاوبەشی نامەزهەبیدا بگەڕێت.

 

سیاسەتی نوێی عێراق

 

سیاسەتی سەدر هەوڵ هەوڵدەدات چارەسەری كەلێنە گەورەكانی دەوڵەت و دابەشبونە کۆمەڵایەتییەكان بکات. لەساڵی ٢٠٠٣وە تاکو ئێستا ئەو چاوەڕوانیانەی هەبوون بۆ ئاسایش و خۆشگوزەرانی تارادەیەکی زۆر نەهاتونەتەدی. نائومێدبوونی سەدر لە سیاسەتی مەزهەبی و ئیتنیکی پاڵی بەوەوە ناوە بەدوای هاوبەشی نامەزهەبیدا بگەڕێت. سائیرون، کە لیستی هەڵبژاردنی سەدری و عەلمانییە، ئێستا وەک هەڕەشەیەکی ڕاستەقینە بۆ سەر دەسەڵاتی نوخبە مەزهەبیەکانی عێراق سەیردەکرێت. سیستمی دووبەرەكی سیاسی رۆژ لەدوای رۆژ كۆمەڵگەی عێراقی زیاتر دابەش كردووە بۆ كۆمەڵەی پارچەپارچەبوو، كە ئەوەش بووە هۆكاری سەرهەڵدانی داعش. كەلێنی نێوان نوخبەی حوكمڕانی عێراق و ئەو خەڵكەی دەڵێت ئێمە حوكمیان دەكەین فراوانتر بووە. دامەزراوەكانی دەوڵەت، بەگوێرەی گوتەزا مەزهەبیەكان، بۆ خزمەتی بەرژەوەندی حیزبە سیاسیەكان دروستكراون نەك دابینكردنی خزمەتگوزارییە بنەڕەتیەكان. سەدر كە خۆی دەركی بە خراپی ئەم كێشانە كردووە داكۆكی لە شێوازێكی نوێی بەڕێوەبردنی عێراق دەكات كە سەرنجی لەسەر شوناسە نائایینی و نامەزهەبیەكان بێت.

 

 

 

 

عێراق پێویستی بە هاوپەیمانێتیەك لە ئەكتەری ناوخۆیی و هەرێمی هەیە بۆ ئەوەی یارمەتی شكاندنی ئەو بازنەی ناسەقامگیرییە بدەن كە لە ساڵی 2003وە توشی بووە. دیبلۆماسیەتی ئەم دواییانەی سەدر رەنگە دەستپێكی هەڵمەتێك بێت بۆ كاركردن لەسەر گرفت و ئاڵنگارییە گەورە سیاسیی و كۆمەڵایەتی و ئابورییەكان. خۆئامادەكردنی سەدر بەشێوەیەكی چڕ لەگەڵ گروپە عەلمانییەكانی ناوخۆ و ئەنجامدانی كاری هەرێمیی هاوبەشی نوێ رەنگە تەنها دەستپێكی هەوڵ و تەقەلاكانی بن بۆ دوبارە دروستكردنەوەی سیاسەتی عێراق.

 

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك