هەرێمی كوردستان توشبوو بە نەخۆشی هۆڵەندی

(ئالودەبونی عێراق و هەرێمی كوردستان بە ئابوری رەیعی )

هەرێمی كوردستان توشبوو بە نەخۆشی هۆڵەندی

899 خوێندراوەتەوە


ناساندن:


نەخۆشی هۆڵەندی بەو نەخۆشییە دەگوترێت كە بۆ یەكەمین جار لە هۆڵەندا لە دەریای باكوری هۆڵەندنی ساڵی 1977 نەوت و غازێكی زۆر دۆزراوەیەوە بەمەش حكومەت پشتی بە دەرهێنان و فرۆشتنی نەوت دەبەست وەك تاكە سەرچاوەی داهاتی ناوخۆیی، ئەمەش وایكرد سێكتەرەكانی دیكەی وەك كشتوكاڵ و پیشەسازی لاواز ببن و تەنها كەرتی وزە پەرەی پێ بدرێت.


لێرەوە حكومەتی هۆڵەندی كەوتەژێر ركێفی جۆرێك لە ئابوری ترسناك كە بە ئابوری رەیعی ناسراوە یاخود بەزمانی كوردی ئابوری كرێخۆری. ئەو جۆرە ئابوورییەی سیستەمی سیاسیی رووبەرووی كوشندەترین نەخۆشی دەكاتەوە كە دەرباز بوون لێی دەبێتە كارێكی ئەستەم.


ئابوری رەیعی پێشتر هەریەك لە ئادەم سیمس و ماركس و لینین و ئەو بیرمەندانەی كە لە ئابوور دواون باسیان لێوە كردووە كە مەبەستیان لە رەیع یاخود كرێ ئەوەبووە كە دەوڵەت دەبێتە دەوڵەتی مشەخۆر و دەستی كار تیایدا هێند لاواز دەبێـت تا ئاستی نەمان. بەڵام ئابووری رەیعی وەك جۆرێك لە ئابوری پڕ لە كێشە بۆ سیستەمی سیاسی بۆ یەكەمین جار نوسەری ئێرانی حسێن مەهداوی لە رۆژهەڵاتی ناوەراست ساڵی 1970 ئەم چەمكەی بەكارهێنا بۆ ئەو سیستەم و دەوڵەتانەی كە تاكە سەرچاوەی داهاتی ناوخۆییان بریتی بوو لە نەوت و پێكهاتەكانی.

،،

 زانایان تەنها نەوت بە تاكە سەرچاوە نازانن دەگونجێ ئەو تاكە سەرچاوە كشتوكاڵ یاخود كەرتی گەشتیاری یا پیشەسازی بێـت گرنگ ئەوەیە هەركام لەمانە بوویە تاكە سەرچاوەی داهات ئەوە رووبەرووی ئابووری رەیعی دەبێتەوە بەڵام زۆرتر نەوت ئەم دەورە دەبینێت و دەبێتە تاكە سەرچاوەی داهاتی ناوخۆ

ئامێرێكی دەرهێنانی نەوت لە یەكێك لە كێڵگە نەوتییەكان

 
كەی بە دەوڵەتێك دەگوترێت رەیعی یاخود كرێخۆر.!؟


رای زانایانی ئابوری جیاوازە بۆ دانانی پێوەرێك تاكو بە سیستەمێك بڵێین ئابوری رەیعی، زۆرینە رایان لەسەر ئەم پێناسەیە كۆكە كە "هەر كاتێك دەوڵەت بۆ داهاتی ناوخۆی تەنها پشت بە تاكە سەرچاوەیەك ببەستێ ئیدی نەوت بێت یاخود هەر سەرچاوەیەكی دیكە ئەوە پێی دەوترێت رەیعی یاخود كرێ خۆری یاخود بە واتا ماركسییەكەی مشەخۆر."
كەواتە زانایان تەنها نەوت بە تاكە سەرچاوە نازانن دەگونجێ ئەو تاكە سەرچاوە كشتوكاڵ یاخود كەرتی گەشتیاری یا پیشەسازی بێـت گرنگ ئەوەیە هەركام لەمانە بوویە تاكە سەرچاوەی داهات ئەوە رووبەرووی ئابووری رەیعی دەبێتەوە بەڵام لەبەر ئەوەی زۆرتر نەوت ئەم دەورە دەبینێت و دەبێتە تاكە سەرچاوەی داهاتی ناوخۆی بەتایبەت لە رۆژهەڵاتی ناوەراست بۆیە زۆرتر قسە لەسەر نەوت دەكرێت.


و رێژەیەكی دیایكراویش بۆ نەوت دانەنراوە كە بەفرۆشتنی دەوڵەت پێی ببێتە رەیعی بەڵام ئەگەر لە نوسینەكانی مەهداوی و نوسەرەكانی دیكەی بوارەكە وەك حازم بەبلاوی ورد ببینەوە دەبینین رێژەی %60 زیاتریان داناوە بۆ فرۆشتنی نەوت، واتە دەبێـت لەو رێژەیە زیاتر داهاتی ناوخۆی لە فرۆشتنی نەوت بەرهەم بێت ئیدی پێی دەوترێت رەیعی، یا توشبوو بە ئابووری كرێخۆری كە حكومەت كار ناكات تەنها كرێ دەخوات.


و مەرج نییە هەر وڵاتێك نەوتی هەبوو ئابووری رەیعی بێت و هەر وڵاتێكیش نەوتی نەبوو مەرج نییە ئیدی نەبێتە رەیعی، چونكە نموزەجی نەرویجیمان هەیە كە خاوەنی برێكی زۆر لە یەدەكی نەوتە بەڵام نەوتی فرۆشتووە بۆ خزمەتی سێكتەرەكانی دیكە و لە رەیعی بوون رزگاری بووە بەمەش بووتە نمونەیەكی سەركەوتوو لە فرۆشتنی نەوت، و لەبەرامبەردا وڵاتیش هەیە نەوتی نییە بەڵام تاكە سەرچاوەی داهاتی ناوخۆیی كەرتی گەشتیارییە بەمەش دەبێتە رەیعی.

،،

حكومەتی هەرێمی كوردستان رارایە لەوەی پشت بەنەوت ببەستێ وەك تاكە سەرچاوە یاخود نا، چونكە لەلایەكەوە دەزانێت نەوت چۆن دەبێت بە بەڵا و نەهامەتی بۆ سیستەمی سیاسی و لەلایەكی دیكەوە ناتوانێ دەست بەرداری فرۆشتنی نەوت ببێت چونكە سێكتەرەكانی دیكەی مراندووە.

 
حكومەتی هەرێمی كوردستان و نەخۆشی هۆڵەندنی


هەرچەندە لە ماوەی یەك دوو ساڵی رابردوودا حكومەتی هەرێمی كوردستان ئەوە رادەگەیەنێت كە هەوڵ ئەدەن تاكە سەرچاوەی داهاتی ناوخۆیی هەرێم بەتەنها نەوت نەبێت و كەرتەكانی دیكەش ببوژێننەوە بەتایبەت كەرتی كشتوكاڵ بەڵام ئەمانە تەنها قسەن وەك ئیمارات نەچوونەتە بواری جێ بەجێكردن كاتێك لە سەرەتای ساڵی 2016 رایگەیاند "كۆتا بەرمیلە نەوتمان ناردە دەرەوە" و چی دیكە پشت بەنەوت نابەستن وەك تاكە سەرچاوەی داهات.

سەرۆك وەزیران و جێگرەكەی و وەزیری سامانە سەروشتییەكان لەكاتی واژۆكردنی یەكێك لە گرێبەستە نەوتییەكان.

 

حكومەتی هەرێمی كوردستان رارایە لەوەی پشت بەنەوت ببەستێ وەك تاكە سەرچاوە یاخود نا، چونكە لەلایەكەوە دەزانێت نەوت چۆن دەبێت بە بەڵا و نەهامەتی بۆ سیستەمی سیاسی و لەلایەكی دیكەوە ناتوانێ دەست بەرداری فرۆشتنی نەوت ببێت چونكە سێكتەرەكانی دیكەی مراندووە. بۆیە ناچارە رۆژانە واژۆ لەسەر رێكەوتنێكی نوێ بكات لەگەڵ كۆمپانیا گەورەكانی جیهان بەتایبەت (رۆز نەفتی روسی) كە دوو رۆژی رابردوو رێكەوتنێكی دیكەیان واژۆ كرد بۆ دەرهێنانی نەوتی هەرێم و فرۆشتنی بەو كۆمپانیایەو دواتر وەرگرتنی برە پارەی دیاریكراو ئیدی بەبێ گەرانەوە بۆ دەستی كارو بەرهەمهێنانی ناوخۆی و پێشكەوتنی لایەنی پیشەسازی.


بەهەرحاڵ لە خوارەوە لە ژێر چەتری تایبەتمەندی و ئادگارەكانی ئابووری رەیعی و نەخۆشی هۆڵەندنی پێ لەسەر ئەوە دادەگرین كە لەكوێدا ئەم جۆرە ئابوورییە بووە بە بەڵاو نەگبەتی بۆ عێراق بەگشتی و هەرێمی كوردستان بەتایبەتی.

 

تایبەتمەندییەكانی ئابوری رەیعی:


تایبەتمەندییەكانی ئابووری رەیعی یاخود كرێخۆری كە لە دەرەنجامی نەخۆشی هۆڵەندییەوە درووست دەبن زۆرن بەڵام گرنگترینیان باس دەكەین كە راستەوخۆ پەیوەندییان هەیە بە هەرێمی كوردستانەوە. ئەوانیش:

 
یەكەم: وشكبوونی سەرچاوەكانی دیكە:


كاتێك حكومەت پشت بەیەك سەرچاوە دەبەستێت بۆ داهاتی ناوخۆیی ئیدی گرنگی پێدانی زۆر بەو سەرچاوەیە دەبێتە هۆی وشكبوونی سەرچاوەكانی دیكە، بۆ نموونە عێراق بەگشتی و حكومەتی هەرێمی كوردستانیش بەتایبەتی لەبەر ئەوەی تەنها گرنگی بەنەوت و دەرهێنانی و فرۆشتنی دەدەن ئیدی كەرتەكانی دیكەی وەك كشتوكاڵ و پیشەسازی و گەشتیاریان فەرامۆش كردووە ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی هەركاتێك نرخی نەوت لەبازارەكانی جیهان بەرز بێت پارەیەكی زۆر دێتە وڵات و رووبەروی هەڵاوسان دەبێتەوە هەركاتێكیش نرخی نەوت هەڵبەزودابەز بەخۆیەوە ببینی وڵات رووبەرووی مەترسییەكی دیكە دەبێتەوە و كەرتەكانی دیكەش ناتوانن بەهانایەوە بچن كە لە كاتێكدا پوكاونەتەوە. بۆ نموونە كاتێك ئەو قەیرانە داراییەی روبەروی عێراق و هەرێم بوویەوە دواتر بەبیانووی كێشەی سیاسی موچەو قوتی هاوڵاتیان بردرا.


ئەمە لە كاتێكدا هەرێمی كوردستان هەم دەشتێكی زۆری بەپیتی هەیە بۆ كشتوكاڵ هەم كەش و هەواو شوێنە گەشتیاری و سروشتییەكانی گونجاون بۆ بوژانەوەی كەرتی گەشتیاری بەڵام وەك گوتمان خەمەكانی حكومەت لەم بوارە تەنها قسە و تیۆرن و كەمتر دەچنە بواری جێ بەجێكردن.

 


دووەم: بێ بەها بوونی شت و مەكی ناوخۆیی:


ئابووری رەیعی دەبێتە هۆی ئەوەی كاڵاو بەروبومی ناوخۆی هیچ گرنگییەكی نەمێنێت و هەمیشە هەوڵ دەدرێت لەدەرەوە كاڵاو بەرووبووم هەناردە بكرێت، چونكە پارە لەبەرامبەر كاڵاو بەروو بووم زۆر دەبێت و نرخی شت و مەكیش كەم دەبێتەوە و بەرهەمەكانی دەرەوە نرخ پەیدا دەكەن و هاوردەی ناوخۆی وڵات دەكرێن. بۆ نموونە لە هەرێمی كوردستان بەتایبەت لە لادێكان هاوڵاتیانێكی زۆر سەرقاڵی ئاژەڵدارین بەمەش برێكی زۆر لە ماست و شیرو پێكهاتەكانی دیكەی شیرەمەنی بەرهەم دێن بەڵام لەبەر ئەوەی برەویان پێ نادرێت بۆیە ماستی و پەنیر و كەرەو شیرەمەنییەكانی دیكەمان لە ئێران و توركیاوە بۆ دێت.

،،

ئەمەش دەبێتە هۆی جۆرێك لە دیكتاتۆری و بێ منەتی حزبی حاكم بەوەی پێویستی بەكەسی دیكە نەبێت و كەسیش نەتوانێ چاودێر بێت بەسەر كارەكانییەوە، كە دواجار حكومەت و دەسەڵات لە دەستی ئەو كەس و لایەنەدایە كە گرێبەستی نەوتی واژۆ كردووە و پارەكەی وەر گرتووە.

 
سێیەم: گەندەڵی و رۆشتن بەرەو دیكتاتۆرییەت و تاكرەوی:


كاتێك كە حكومەت پشتی بەیەك سەرچاوە بەست وەك تاكە سەرچاوەی داهاتی ناوخۆیی ئیدی كۆنترۆڵكردن و گرتنە دەستی جومگە گرنگ و هەستیارەكانی دەوڵەت ئاسان دەبێت لەلایەن كەمینەیەكی فەرمانرەواوە، بەڵام كاتێك كەرتەكان زۆربوون و پارە لە هەموو سێكتەرەكانی وڵات برژێتە نێو سندوقی داهاتی ناوخۆییەوە ئیدی ئەو كاتە كۆنترۆڵكردنی لەلایەن كەمیینەیەك یاخود بنەماڵەیەكی حاكمەوە ئاسان نابێت و هەموو حزب و پێكهاتەكان هاوكار دەبن بۆ بەرێوەبردنی كەرتەكان و بەمەش دەبن بە چاودێر بەسەر یەكدییەوە كەسیان لە ترسی ئەوی دیكەیان ناتوانێت گەندەڵی بكات و بۆ بەرژەوەندی خۆی سێكتەرەكە كۆنترۆڵ بكات.
لە هەرێمی كوردستان لەبەر ئەوەی تەنها سەرچاوەی پارەمان نەوتە بۆیە لەلایەن هەردوو حزبی دەسەڵاتەوە گرێبەستییە نەوتییەكان ئەنجام دەدرێن بەبێ ئەوەی حزبەكانی دیكە بەمە بزانن، هەندێ كات وێنەكە لەمەش بچوكتر دەبێتەوە یەك حزبی بنەماڵەی وەك پارتی گرێبەستەكە ئەنجام دەدات و یەكێتی بێ ئاگای خۆی دەردەبرێت.
ئەمەش دەبێتە هۆی جۆرێك لە دیكتاتۆری و بێ منەتی حزبی حاكم بەوەی پێویستی بەكەسی دیكە نەبێت و كەسیش نەتوانێ چاودێر بێت بەسەر كارەكانییەوە، كە دواجار حكومەت و دەسەڵات لە دەستی ئەو كەس و لایەنەدایە كە گرێبەستی نەوتی واژۆ كردووە و پارەكەی وەر گرتووە.
بۆیە زۆرجار دەگوترێـت دیموكراسی و نەوت دوانەیەكی موستەحیلن كە پێكەوە هەڵبكەن.


چوارەم: بێ منەتی لە هاوڵاتیان:


كاتێك كە هەرچی پارەو سامانە لە دەستی حكومەت و لەناو حكومەتیشدا لەدەستی بنەماڵەو كەمیینەیەكدا كۆ بوویەوە ئیدی هاوڵاتیان دەبێت چاوەروانی دەسەڵات بن پارەیان پێ بدات و ئەمەش وا دەكات ئەو كەمینە فەرمانرەوایە بەو پارەیە سۆزو هەستی خەڵكی بۆ خۆیان را بكێشن و لە رێگەی پارەوە دەمیان ببەستن و هەر چینێكی كۆمەڵگا بە جۆرێك لە جۆرەكان لەرێگەی پارەوە بیانكرێت و چاو بەرەو خواری دەسەڵاتی حزبیان بكات.


هەر ئەم هۆكارەش دەبێتە هۆی ئەوەی دەسەڵات بێ باك بێت لە هاوڵاتیان چونكە ئەو پارەیەی كە لەرێگەی فرۆشتنی نەوتەوە بەدەستی هێناوە دەستی كاری نەویستووە و پێویست ناكات حكومەت لەبەرامبەر كاردا پارە بدات بە هاوڵاتیان.
ئەمەش لە هەرێمی كوردستان زۆر بەروونی دیارە و كێشەیەكی گەورەیە كە هەرچی پارەیە لە دەستی حزبی دەسەڵاتدا كۆبووەتەوە لەوێوە جارێكی دیكە بە ویستی خۆی كەسی فەرمانرەوا دابەشی دەكات بەسەر ئەو كەسانەدا كە خۆی دەیەوێت.


پێنجەم: لاوازی بەشداری سیاسی و نەچوون بۆ دەنگدان:


خاڵەكانی پێشەوە بەتایبەت بێ منەتی هاوڵاتیان وا دەكات هاوڵاتی هیچ ئەمەل و بڕوایەكی بە سندووقەكانی دەنگدان و پرۆسەی سیاسی نەبێت و خۆی بەدوور بگرێت لە هەموو دەنگدان و بەشدارییەكی سیاسی و تەنها ئەوانە بەشداری دەنگدان و هەڵبژاردن بكەن كە نزیكن لەدەسەڵات و حزبی حاكم یاخود ئەوانەی كەوا بەزۆر دەبردرێن بۆ سەر سندووقەكانی دەنگدان.


ئەمەی پێشەوەمان لە هەڵبژاردنەكانی 12ی ئایار بەچاوی خۆمان بینی كە چۆن هاوڵاتیان تا دوا سنوور بێ ئەمەل و گەشبین بوون لە سندووقەكانی دەنگدان لەبەر ئەو قەیرانە داراییەی كە دەسەڵات خوڵقاندوویەتی و لەبەر ئەوەش كە دەیانزانی ئەو دەسەڵاتەی ئەوان لەرێگەی دەنگدانەوە ناگۆردرێت و تا دوا هەناسە بەرگری لە گرێبەستییە نەوتییەكان و بەرژەوەندییەكانی دەكات.

،،

كەواتە لەكۆتایدا ئەوەی كێشەیەو و مەترسییە بۆ سەر سیستەمی سیاسی و ئابووری و ئاسایشی هەرێمی كوردستان ئەمرۆ نە فەراغی یاسایی و نە سندوقەكانی دەنگدان و نە كێشەی سیاسی نێوان لایەنەكان بەڵكو ئەوەی بووەتە هۆی خوڵقاندنی ئەم هەموو كێشانە ئەو تابووریە كە پێی دەوترێت ئابوری رەیعی یاخود كرێخۆری


شەشەم: لاوازی لەبەرامبەر دەستی دەرەكی:


یەكێكی دیكە لە دەرەنجامە خراپەكانی ئابوری رەیعی لاوازی دەسەڵاتە لەبەرامبەر دەستی دەرەكی كە سیادە و سەروەری دەسەڵات دەكەوێتە ژێر مەترسی كە لەلایەك بەبیانووی هاوردەكردنی شت و مەكی دەرەكی هەموو جۆرە شت و مەكێكی نایاساییش دێتە ژوورەوە و هەروەها زۆرجار حكومەت دەبێتە قەرزاری بەردەم كۆمپانیا زەبەلاحەكانی جیهان و هەموو سازشێك دەكات تاكو شتێك لە قەرزەكانی لەسەر نەمێنێت كە ئەم كۆمپانیا گەورانە زۆرجار دەوڵەتێكی بیانیان لەپشتە و خاوەن ئەجێندان. نموونە هەرێمی كوردستان كە ساڵانە برێكی زۆر قەرزی دانە غازی بەهۆی بەرهەمهێنانی كارەباوە دێتە سەر و ناچار حكومەت لەبری ئەوەی ئەو پارەیە لەناوخۆدا سەرف بكات دەیدات بە كۆمپانیایەكی دەرەكی.


كەواتە لەكۆتایدا ئەوەی كێشەیەو و مەترسییە بۆ سەر سیستەمی سیاسی و ئابووری و ئاسایشی هەرێمی كوردستان ئەمرۆ نە فەراغی یاسایی و نە سندوقەكانی دەنگدان و نە كێشەی سیاسی نێوان لایەنەكان بەڵكو ئەوەی بووەتە هۆی خوڵقاندنی ئەم هەموو كێشانە ئەو تابووریە كە پێی دەوترێت ئابوری رەیعی یاخود كرێخۆری كە رۆژ بەرۆژ وڵاتانی ناوچەكە لێی رادەكەن بەتایبەت ئیمارات و سعودییە وەك دوو وڵاتی خاوەن یەدەكی زۆری نەوت، بۆیە هەرچی زووە دەبێـت عێراق لەناویشیدا هەرێمی كوردستان ئەم قۆناغە تێ بپەرێنن و بەرەو ئابوورییەكی فرە رەهەند یاخود ئابوری بەرهەمهێن و دەستی كارو فرە سێكتەر هەنگاو بنێن گەرنا ئەمرۆمان لە دوێنێمان باشتر نابێت.

 

author photo

ماسته‌ر له‌ زانسته‌ رامیارییه‌كان

ئه‌ندامى كاراى سه‌ندیكاى ڕۆژنامەنووسانی کوردستان