خۆپیشاندانەکانی ئوردن، شا عەبدوڵای دووەم و وڵاتەکەی خستووەتە ناو قەیرانێکی گەورەوە

بۆچی سعودیە فشار دەخاتە سەر بنەماڵەی هاشمیی دەسەڵاتداری ئوردن ؟

خۆپیشاندانەکانی ئوردن، شا عەبدوڵای دووەم و وڵاتەکەی خستووەتە ناو قەیرانێکی گەورەوە

1333 خوێندراوەتەوە

و: بەهمەن ئەحمەد

دۆخێكی سەختی ئیقلیمییە كە ئوردون و شا عەبدوڵای دووەمی خستووەتە ناو تەنگەژەیەكی ئابوریی گەورەوە، تەنها چوار رۆژ بەسەر خۆپیشاندانی گەورەی جەماوەری هاوڵاتیانی ئوردونیدا تێپەڕیووە كە شەقامەكانی ئەو وڵاتەیان تەنیووە دژ بە زیادكردنی باج و پسولەی خزمەتگوزاریی، كە بەشی رووخانی دەسەڵاتەكەی دەكات.

پاش شكستهێنانی دانوستانەكان لەنێوان حكومەت و سەندیکا بازرگانییەكان، هەموو لایەك لە گەیشتن بەرێككەوتنێكی دڵخۆشكار بێئومێد بوون، سەرۆك وەزیرانیش رەتیكردەوە كە یاساكە بكێشێتەوە. لە بەرامبەردا هاوڵاتیانی ئوردنی ئاستی داواكارییەكانیان بەرزكردەوە، داوای هەڵوەشاندنەوەی حكومەت و پەرلەمانیان كرد، بەڵام پادشای ئوردون دیمەنەكەی جیاوازتر لە هەموو كەس دەبینی.

شا عەبدوڵای دووەم خۆی یەكێك بوو لەنەیارەكانی بڕیارەكەی حكومەت و لەدواین لێدوانیشیدا رایگەیاند " ناعەدالەتییە تەنها هاوڵاتیان باجی چاكسازییدارایی بدەن "

لە قسەكانی شا عەبدوڵای دووەمدا پەیامێك هەبوو ئەویش ئەوە بوو، کە ئەو دۆخە خراپەی رووی لە وڵات كردووە بەهۆی هەڵوێستی وڵاتەكەوەیە لە ئاستی سیاسەتەكانی دەرەوەی، چونكە دواتریش بەروونی ئەوەی وت كە " ئەوە دۆخێكی خراپی ناوچەیی و هەرێمییە كە ئوردنی توشی ئەم قەیرانە داراییە كردووە."

ئەم راپۆرتەی خوارەوە ئەوە رووندەكاتەوە كە بۆچی شا عەبدوڵا ئەو بڕیارە قورسەی دا و رۆڵی سعودیەش لەو قەیرانەدا چی بوو ؟

پێش قەیرانەكە، سعودیە هاوكارییەكانی بۆ ئوردن كەمكردەوە و دواتریش بەتەواوەتی رایگرت، لەو بارەیەوە شا عەبدوڵا وتی" پێم سەیرە خەڵك هەیە هاوكارییەكانی بۆ ئوردن وەك فشارێك بۆ سەر ئەو وڵاتە بەكاردەهێنێت، ئەوە زۆر نامەعقولە".

بەوپێیەی سعودیە هەمیشە كێشەی سنوری لەگەڵ دراوسێكانی هەبووە، قەیرانە سیاسییەكان هەمیشە چواردەوری گرتوون و زۆربەشیان پەیوەندیدارن بە وڵاتانی دراوسێی، لەنێوانیشیاندا سزادانی قەتەر، توڕەیی بنەماڵەی مەكتوم لە شانشینی عەرەبی بەرامبەر سیاسەتەكانی كوەیت، لەم روانگەیەوە سزادانی ئوردن ئاسانە چونكە ماوەی زیاتر لەسی ساڵە لە قەیرانی دارایدا دەژی.

،،

پێش قەیرانەكە، سعودیە هاوكارییەكانی بۆ ئوردن كەمكردەوە و دواتریش بەتەواوەتی رایگرت، لەو بارەیەوە شا عەبدوڵا وتی" پێم سەیرە خەڵك هەیە هاوكارییەكانی بۆ ئوردن وەك فشارێك بۆ سەر ئەو وڵاتە بەكاردەهێنێت، ئەوە زۆر نامەعقولە".

dfc
دیمەنێک لە خۆپیشاندانەکان لە ئوردن ـ عەممان ـ ٢٠١٨.٦.٣

بەپێی داتاو زانیارییەكانی حكومەتی ئوردنی قەبارەی هاوكارییەكانی سعودیە بۆ ئوردن لە كەمكردنەوەدا بووە، لەساڵی 2015 دا گەیشتۆتە (474.3) ملیۆن دۆلار، بەڵام لە ساڵی 2017 دا كەمكراوەتەوە بۆ 165 ملیۆن دۆلار یان لە ماوەی دوو ساڵی رابردوودا تەنها 300 ملیۆن دۆلار بووە.

ئەوەی جێگای سەرنجە، زانیارییەكان لەسەرەتای ئەمساڵدا ئاماژەیان بەوەدەكرد كە هاوكارییەكان دەگەنە دوو سەدو پەنجا ملیۆن دۆلار. زمانی ئاماژەكانیش بۆ ئەم گۆڕانكارییانە روونە.

كەمكردنەوەی هاوكارییە مادییەكان بۆ وڵاتێكی وەك ئوردون كە تەنها لەسەر هاوكاری دەرەكی دەژی، ئوردونی بەرەوە سندوقی دراوی نێودەوڵەتی پەلكێش كردووە بۆ قەرزكردن و لەماوەی سێ ساڵی رابردوودا قەبارەی قەرزەكانی لەو سندوقە گەشتۆتە 723 ملیۆن دۆلار.

لەبەرامبەردا، حكومەتی ئوردنی بەڵێنیداوە هەندێك چاكسازیی ئابوریی و سیاسەتی دەستپاكی بگرێتەبەر، ئەوەش وای لەو وڵاتە كرد لە ماوەی تەنها چوار رۆژدا رووبەرووی شەپۆلێك لە خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی هاوڵاتیان ببێتەوە، ژمارەكان تا ئێستاش جێگای مەترسی هەموو لایەكن، كورتهێنانی بودجە گەیشتۆتە زیاتر لە 753 ملیۆن دۆلار، رێژەی بێكاری لە سەدا 20 ی تێپەڕاندووە و كۆی قەرزی گشتی لەسەر داهاتی ناوخۆ 36 ملیار دۆلارە.

ئوردون یاریزانێکی باشە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەتایبەتیش پەیوەندیدار بە پرسی فەلەستین، هاوپەیمانی كۆنی سعودیە و ئەمەریكا بووە، هەموو هاوكارییە دەرەكییەكان تەنها لەوەدا كورتكراونەتەوە كە كۆنترۆڵی قەیرانی دارایی ئەو وڵاتە بكرێت، ئەمە لەكاتێكدا لەئێستادا نرخی نەوتیش لەئاستێكی بەرزدایە، بەڵام شكستی حكومەتی ئوردنی وایكردووە كە سود لەو زیادبوونی نرخە نەبینێت.

،،

ئوردون یاریزانێکی باشە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەتایبەتیش پەیوەندیدار بە پرسی فەلەستین، هاوپەیمانی كۆنی سعودیە و ئەمەریكا بووە، هەموو هاوكارییە دەرەكییەكان تەنها لەوەدا كورتكراونەتەوە كە كۆنترۆڵی قەیرانی دارایی ئەو وڵاتە بكرێت، ئەمە لەكاتێكدا لەئێستادا نرخی نەوتیش لەئاستێكی بەرزدایە، بەڵام شكستی حكومەتی ئوردنی وایكردووە كە سود لەو زیادبوونی نرخە نەبینێت.

dfc
عومەر رەزاز، راسپێردراو بۆ پێکهێنانی حکومەتی نوێی ئوردن

ئێستا ئوردن نەیاری سیاسەتەكانی دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمەریكایە، چیتر لەبەرەی هاوپەیمانێتی سعودیە و ئەمەریكادا خۆی نابینێتەوە، لە بەرامبەردا ئەمەریكا هەڕەشەی برینی هاوكاری لەو وڵاتانە كرد كە دژی بریارەكانی ئەمەریكای پەیوەست بە قودس دەنگ دەدەن، تائێستاش بریارەكە جێبەجێنەكراوە، بەڵام بەپێچەوانەوە سعودیە سزای شا عەبدوڵای دووەمیدا بەوەی كە هەڵوێستی لاواز بووە لەخۆپیشاندانەكاندا كە بووە هۆی نانەوەی پشێوییەكی زۆر لەو وڵاتەدا پێش ئەوەی لەلایەن حكومەتەوە دووربخرێتەوە.

سیاسەتی نوێی سعودیە بەرامبەر خێزانی هاشمی دەسەڵاتداری ئوردن

بەپێی ئەو بەڵگەنامە نهێنییانەی كە رۆژنامەی (ئەل ئەخباری)ی لوبنانی نزیك لە حزبوڵا بڵاویکردەوە، باس لە هەماهەنگی نێوان عادل جوبێری وەزیری دەرەوەی سعودیە و  موحەمەد بن سەلمان جێنشینی پادشای سعودیە دەكات، ئەگەر ئەو نامەیە راستبێت ئەوا سعودیە پاشەكشە لەمافی ئاوارە گەڕاوەكان دەكات. شارە پیرۆزەكان لە فەلەستین خرانە ژێر چاودێری نێودەوڵەتییەوە لە بەرامبەر واژۆی رێككەوتننامەی ئاشتیانە لەگەڵ ئیسرائیل و دروستكردنی پەیوەندی زیاتر و باشتر لەگەڵ تەلئەبیب دژ بە ئێران و حزبوڵا، ئەوەش زیان بەپێگەی تایبەتی ئوردن دەگەیەنێت كەچاودێری سەرەكی قودس (حەرەمی شەریف)بووە، ئەوەش لە رێككەوتننامەی ساڵی 1994 ی ئوردن و ئیسرائیل دا هاتووە.

ئەم بەڵگەیە كەدواتر رەتكرایەوە، رووبەرووی كێشەی دانپێدانان بوەوە لە لایەن بەرپرسانی ئوردنەوە، بەپێی زانیارییەكانی ماڵپەڕی (میدڵ ئیست)ی بەریتانی بەرپرسێكی باڵای ئوردنی نزیك لە دیوانی پاشایەتی وتویەتی ئوردن ترسی لەوە هەیە سعودیە بریاری یەكلایەنە لەبارەی ئوردنەوە بدات دوای ئەوەی لە ئیسرائیل نزیكبووەتەوە.

لەو دۆكیومنتەدا كە رێككەوتننامە مێژوویەكەی سەدەی رابردووی تێدایە ئاماژە بە نەمانی مافی گەڕانەوەی ئاوارە فەلەستینیەکان دەكات، ئەوەش وادەكات ئوردن رووبەرووی شەپۆلێكی گەورەتری خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی ببێتەوە بەتایبەتیش كە دەركەوتووە لەسەدا 65 ی ئوردونییەكان بە ئەسڵ فەلەستینین و بریارەكەش هیچ قەرەبوویەكی بۆ ئاوارەكان دانەناوە.

هەرلەبەرئەوەیە كە زەوی و خەڵك و حكومەتی ئوردونی كێشەی فەلەستین بەپرسێكی پەیوەندیدار بەئاسایشی نەتەوەیی خۆیان دەزانن لەنێوانیشیاندی قودس و ئاوارەكان و سنور.

،،

لەرێككەوتنامە ستراتیژییەكەی لەگەل ئەمەریكادا، سعودیە بەڵێنی ئەوەی بە ئەمەریكا داوە كە هیچ پرۆژەیەكی ئاشتی لە ناوچەكەدا سەرناگرێت بەبێ رەزامەندی و هەوڵی ریاز و واشنتۆن، بەوەش هیچ رێگەچارەیەك بۆ پرسی فەلەستین نابێت بەبێ پشتگیری و پشتیوانی شانشینی سعودیە.

جیاواز لەزانیارییە دزەپێكراوەكان، لەرێككەوتنامە ستراتیژییەكەی لەگەل ئەمەریكادا، سعودیە بەڵێنی ئەوەی بە ئەمەریكا داوە كە هیچ پرۆژەیەكی ئاشتی لە ناوچەكەدا سەرناگرێت بەبێ رەزامەندی و هەوڵی ریاز و واشنتۆن، بەوەش هیچ رێگەچارەیەك بۆ پرسی فەلەستین نابێت بەبێ پشتگیری و پشتیوانی شانشینی سعودیە.

لەو رێككەوتنامەیەدا كە بەرێككەوتننامەی "سەدە" ناسراوە بۆ یەكەمین جارە لە مێژوودا ئوردن دەخرێتە دەرەوەی رووناكی پرسە پەیوەندیدارەكان بەناوچەكەو دراوسێكانی، ئەمە لەكاتێكدا سعودیە زۆر بە ساردی مامەڵەی لەگەڵ بریاری ئەمەریكا بۆ گواستنەوەی باڵوێزخانەی خۆی لەتەلئەبیبەوە بۆ قودس و دانپیانانی قودس وەك پایتەختی ئیسرائیل كردووە، بەڵام هەڵوێستی ئوردن زۆر توند بووە و ئەوەش پەراوێزخستنی ئەو وڵاتەی لێكەوتووەتەوە.

کەواتە نزیكبوونەوەی ئیسرائیل و سعودیە لەیەكتری و پێكهێانی بەرەی ( سعودیە-ئیسرائیل-ئەمەریكا) تەنها قسەوباسی رۆژنامە عەرەبی و ئیسرائیلییەكان نییە.

بەپێی زانیارییەكانی (نیویۆرک تایمز) موحەمەد بن سەلمان جێنشینی شای سعودیە فشاری لە مەحمود عەباسی سەرۆكی فەلەستین كردووە قودس وەك پایتەختی ئیسرائیل قبوڵ بكات و دانی پێدابنێت، ئەم فشارانەش وای لە ئوردن كرد كە بڕیاری گەڕانەوەی باڵوێز و باڵوێزخانەی ئیسرائیلیدا لە كاتێكدا كە پەیوەندییەكانی ئوردن و ئیسرائیل لە خراپترین دۆخیدابوو بەهۆی كوشتنی دوو پاسەوانی ئوردنی لە لایەن ئیسرائیلییەكەوە لە مانگی تەموزی ساڵی٢٠١٧، بەو هۆیەشەوە تا ئێستا ئوردن كێشەی بۆ كۆبونەوەكانی تایبەت بەئاشتی نێوان ئیسرائیل و سعودیە، لەلایەكی تریشەوە دوورەپەرێزی ئوردون لەپرسەكە یەكێك بووە لەكێشەكان.

 چی روویدا كاتێك پادشای ئوردون دەستی خستەناو دەستی سەرۆكی ئێران؟

لەكاتێكدا ئوردن وەڵامی بەوە دەدایەوە كە هاوپەیمانە كۆنەكەی سعودیە شكستی هێنا بچێتە ناو هاوپەیمانیەتییەكی نوێوە كە زیان بەبەرژەوەندی سیاسەتەكانی دەرەوەی دەگەیەنێت، شا عەبدوڵای دووەم خۆی هەڵدایە ناو یاری هاوپەیمانێتی و دیالۆگە نوێیەكانەوە.

هەرچەندە دەڵێت ئوردن هیچ هاوپەیمانێكی نییە، بەڵام لەئێستادا ئەوەی گرنگە بۆ ئەو وڵاتە ئەوەیە كە بژاردەی هاوپەیمانێتی و دۆستایەتییەكانی زیاد بكات بەبێ زیانگەیاندن بە دەستە خوشكەكانی لە كەنداودا، ئەوەش وەك تێروانینێكی نوێ بۆ گۆرینی شێوازی هاوپەیمانێتییەكانی ئوردن وێنادەكرێت.

سێ ساڵ بەرلە ئێستا ئوردن پشتگیری هەڵوێستە توندەكانی ریازی بەرامبەر تاران كرد كاتێك هێرشكرایە سەر باڵوێزخانەی سعودیە لەتاران. بەڵام گۆڕانكارییەكانی ئەم دوایە بەهاتنە پێشەوەی موحەمەد بن سەلمان لە سعودیە و سەركەوتنەكانی دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمەریكا گۆڕانكاری لەچۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ ئوردن لەئاستی سیاسەتی دەرەوە روویدا و ئێستاش ئەو وڵاتە كراوەتە دەرەوەی بازنەی هاوپەیمانێتییە كۆنەكەی نێوان سعودیە و ئەمەریكا.

هەرچەندە ئوردن پێشوازی لە ئاهەنگی یادی 39 ساڵەی شۆڕشی ئیسلامی ئێران كرد لە باڵوێزخانەی ئەو وڵاتە و لەئاستی بەرپرسە باڵاكانیشی بەشداری مەراسیمەكەیان كرد، تاران پشتگیری رەوایەتی پاشایەتی ئوردنی لەقودس كرد، ئەوەش هەڵوێستێك بوو تا ئێستا سعودیە نەیبووە بەرامبەر ئوردن پێش رۆیشتنی باڵوێزی ئێران لەمانگی شوباتدا كە رایگەیاندبوو پەیوەندییەكانی نێوان ئێران و ئوردن لەم چەند ساڵەی دوایدا پێشكەوتنی بەرچاویان بەخۆوە بینیوە.

dfc
تەوقەی مێژوویی نێوان شای ئوردن و سەرۆکی ئێران لە ئەستەنبوڵ ـ ٢٠١٨

لەسەرەتای ساڵی رابردوودا لێدوانی ئاگرین لەنێوان ئوردن و ئێراندا بەدیدەكران، شا عەبدوڵای دووەم هێرشی كردە سەر ئێران و بەپشتیوانیكردنی تیرۆر تاوانباری كرد، لە وەڵامیشدا وەزیری دەرەوەی ئێران رایگەیاند پێویستە شا عەبدوڵا بە لێدوان و  هەڵوێست و سەرچاوەی زانیارییەكانی خۆیدا بچێتەوە و تێبگات كە رێژەی چەندی ئوردنییەكان هەواداری رێكخراوی داعشن.

،،

گۆڕانكارییەكانی ئەم دوایە بەهاتنە پێشەوەی موحەمەد بن سەلمان لە سعودیە و سەركەوتنەكانی دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمەریكا گۆڕانكاری لەچۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ ئوردن لەئاستی سیاسەتی دەرەوە روویدا و ئێستاش ئەو وڵاتە كراوەتە دەرەوەی بازنەی هاوپەیمانێتییە كۆنەكەی نێوان سعودیە و ئەمەریكا.

لەكۆبونەوەی لوتكەی وڵاتانی ئیسلامیشدا لە توركیا كە بەمەبەستی تاوتێكردنی بریارەكەی ئیدارەی ئەمەریكا بۆ ناساندنی قودس وەك پایتەختی ئیسرائیل تەرخان كرابوو، شای ئوردن چاوی بەسەرۆكی ئێران كەوت و تەوقەی لەگەڵ كرد، ئەوەش ئاماژەیەك بوو بۆ ئەوەی كە هاوپەیمانە كۆنەكەی سعودیە كە تادوێنێ هێرشی دەكردە سەر ئێران و بەرگری لە سعودیە دەكرد ئەمڕۆ گۆڕانكاری بەسەر بیروبۆچونیدا هاتووە و دەستی لەدەستی ئێرانیەكان ناوە.

گەمارۆدانی قەتەر و ئیسلامییەكان و شەڕی ناوخۆی یەمەن، ئایا ئوردن باجی هەڵوێستەكانی دەدات ؟

كاتێك وڵاتانی سعودیە و میسر و بەحرەین و ئيمارات پەیوەندییە دیپلۆماسییەكانی خۆیان لەگەڵ قەتەر راگرت، ئوردنیش بەهەمان شێوە پەیوەندییە دیپلۆماسییەكانی خۆی كەم كردەوە بەبێ ئەوەی خزمەت بە پەیوەندییەكانی خۆی لەگەڵ ئەو وڵاتە بكات، كەناڵی جەزیرەش نوسینگەی خۆی لە ئوردن داخست، پاش قەیرانەكان میری قەتەر ئاماژەی بەئاسایكردنەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئوردن كرد.

پاش بریاری ئەمەریكا بۆ گواستنەوەی باڵوێزخانەی خۆی لەتەلئەبیبەوە بۆ قودس جارێكی تر قەیرانە سیاسییەكان سەریان هەڵدایەوە، ئێستاش حكومەتی ئوردن سەرقاڵی دەستپێكردنەوەی پەیوەندییە دیپلۆماسییەكانی نێوان خۆی و قەتەرە.

نوسینگەی كەناڵی جەزیرەش لەو وڵاتە كرایەوە لەسەر داوایەكی پەرلەمانتاران كە ئاراستەی سەرۆكایەتی پەرلەمانی ئوردنیان كردبوو، لە خۆپیشاندانەكانی ئەم دواییەی ئوردنیشدا كامێرای جەزیرە لەوێ بووە و لەسەر رەزامەندی حكومەتی ئەو وڵاتە رووداوەكانی دەگواستەوە.

هەڵوێستی ئوردون لەسەر جەنگی یەمەن هێندەی تر سعودیەی لەخۆی توڕەتر كرد، هەرچەندە پشتگیری هەڵوێستی توندیشی دەكرد، بەڵام تەنها رێگە بەبەشداریكردنی شەش فرۆكەی ئەو وڵاتە لە جەنگەكەدا درا، دواتر ئەوە روون بوەوە بەشداریكردنی ئوردن بەو جۆرە تەنها لەترسی توڕەییەكانی سعودیە بووە ئەگینا لە بنەڕەتدا نەیوستووە ئێران لەخۆی توڕە بكات.

پێویستە ئاماژە بەوەش بكرێت كە لەسەرەتای سەرهەڵدانی شەڕەكەدا، ئوردن لەسەر خاكی خۆی پێشوازی لە سەركردەی حوسییەكان كرد وەك هەوڵێك بۆ لێگەشتنی زیاتر و گەشتن بەچارەسەرێك لەنێوان لایەنە بەشەڕهاتووەكاندا.

هەڵوێستی ئوردن لەبارەی ئیسلامییەكانەوە بەهەمان شێوەی هەڵوێستی كوەیتە، هەر دوو وڵات رەتیان كردەوە سانسۆر بخرێتە سەر (كۆمەڵەی ئیخوان موسلیمین) كە بەشداربووە و لەبەڕێوەبردنی وڵات و پرۆسەی سیاسی هەردوو وڵاتدا. ئەمەش سعودیە و ئیماراتی توڕەكرد كە نایانەوێت ئەو تەیارەی ئیسلامییە لەوڵاتانی دراوسێی كەنداو نزیك ببنەوە.