ئێران و ئەوروپا دەتوانن ڕێکەوتننامە ئەتۆمیەکە لە مردن ڕزگار بکەن ؟

حکومەتەکەی رۆحانی لە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی قورس دا

ئێران و ئەوروپا دەتوانن ڕێکەوتننامە ئەتۆمیەکە لە مردن ڕزگار بکەن ؟

527 خوێندراوەتەوە

بیژەن خواجە پور ـ ئەلمۆنیتۆر

و: ڕاشد کەمال

چونە دەرەوەی یەک لایەنەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆک کۆماری ئەمریکا، لە بەرنامەی گشتگیری هاوبەش (JCPOA) واتە رێکەوتنە ئەتۆمیەکە (بەرجام) بارودۆخێکی تایبەتی بۆ ئەوانی دیکە کە ئیمزایان لەسەر کردووە دروستکردووە بۆ پاراستنی ڕێککەوتنەکە. لە کاتێکدا کە کۆمپانیا نێودەوڵەتیەکان ڕووبەڕوی بارودۆخ و ڕیسکی نوێ دەبنەوە، پێویستە هەنگاوی نوێکارانە بۆ پاراستنی ڕێککەوتنەکە بگیرێتەبەر، بەتایبەت کە جێگەی ویست و چاوەڕوانیەکانی ئێران بێت.

دوای ئەوەی حەسەن ڕۆحانی، سەرۆک کۆماری ئێران، لە ٨ ی مانگی ئایار ڕایگەیاند وڵاتەکەی لەگەڵ لایەنە ئیمزاکارە ئەوروپییەکان بۆ لێکۆڵینەوە لە ئەگەری بەردەوامیدان بە ڕێککەوتنەکە گفتوگۆ دەکەن بەبێ بوونی ئەمریکا، ڕابەری کۆماری ئیسلامی، ئایەتوڵڵا خامنەیی لە ٩ ی ئایاردا بە شێوەیەکی ئاشکرا کارە لە پێشینەکانی حکومەتی ئێرانی هەژمارکرد  و وتی:" ئەگەر دەتانەوێت پەیمان ببەستن، دڵنیایی بەدەست بێنن – دڵنیایی واقیعی، دڵنیایی کردەیی- وەگەرنا ئەمانیش سبەی هەمان کار دەکەن کە ئەمریکا کردی.... ئەمڕۆ لێپرسراوانی وڵات لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی گەورەدان، ئایا دەتوانن شانازی و شکۆی ئەم میللەتە خۆشەویستە بپارێزن یان نا؟ پێویستە شکۆی ئەم میللەتە بپارێزرێت، سوودەکانی میللەت پێویستە بپارێزرێت".

بە شێوازێکی دیکە، پێکهاتەی نوێی JCPOA-پێکهاتووە لە ڕێککەوتن لەگەڵ بەریتانیا و فەڕەنسا و ئەڵمانیا و ڕوسیا و چین ( ناسراوە بە E3+2 یان P4+1)، پێویستە ڕەچاوی شکۆی ئێران بکات و جۆرە گرەنتییەکی پێ بدرێت کە بە ئاسانی پوچەڵ نەکرێتەوە بەهۆی گۆڕانی سیاسییەوە لە پایتەختی ئەو وڵاتانەوە.

لە وتارێکدا کە لە مانگی ئازار لە ئەلمۆنیتۆردا بڵاوبوویەوە، هەندێک بۆچوون خرانە ڕوو بۆ لەبەرچاو گرتنی نیگەرانییەکانی پلە باڵا ئێرانییەکان، بەتایبەت وەبەرهێنانی وڵاتانی یەکێتی ئەوروپا لە پرۆژەکانی داهاتوو لە ئێران.

،،

بە شێوازێکی دیکە، پێکهاتەی نوێی JCPOA-پێکهاتووە لە ڕێککەوتن لەگەڵ بەریتانیا و فەڕەنسا و ئەڵمانیا و ڕوسیا و چین ( ناسراوە بە E3+2 یان P4+1)، پێویستە ڕەچاوی شکۆی ئێران بکات و جۆرە گرەنتییەکی پێ بدرێت کە بە ئاسانی پوچەڵ نەکرێتەوە بەهۆی گۆڕانی سیاسییەوە لە پایتەختی ئەو وڵاتانەوە.

یەکێتی ئەوروپا ڕووبەڕوی ئەو ناڕەحەتییە بۆتەوە کە پێویستە کۆمەڵێک دڵنیایی بدات بە کۆماری ئیسلامی، وە لە هەمان کاتدا پارێزگاری بکات لە کۆمپانیا ئەوروپییەکان لە بەرامبەر سزا لاوەکییەکانی ئەمریکا. لەم ڕێگایەدا، یەکێتی ئەوروپا پێویستە ئاستی هاوکاری خۆی لەگەڵ کۆماری ئیسلامی زیاد بکات، بەتایبەت هاندانی کۆمپانیا ئەوروپییەکان بۆ ئامادەبوون لە بازاڕی ئێراندا. بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە کۆمپانیا گەورەکانی ئەوروپا پەیوەستییەکی ئاڵۆزیان هەیە بە بازاڕی ویلایەتە یەکگرتووەکان.

df
مەیدان ئازادی ـ شاری تاران

دەکرێت چاوەڕوان بکرێت کە یەکێتی ئەوروپا زیاتر تەرکیز دەخاتە سەر بازرگانی بچوک و مامناوەند بۆ ئامادەبوون لە بازاڕی ئێراندا. هەندێک لە کۆمپانیا گەورەترەکان لەوانەیە بەشوێن وەرگرتنی مۆڵەتبن لە وەزارەتی دارایی ئەمریکا، بەڵام زۆربەی ئەو کۆمپانیایانە بەردەوامی دەدەن بە ئاڵوگۆڕی بازرگانی لەگەڵ ئێران، کە یان ئامادەییەکی کەمیان هەبێت لە بازاڕی ئەمریکا وە یان ئامادەی قبوڵکردنی پارێزگاریی ئەوروپی ببن.

حکومەتەکەی ڕۆحانی بەشوێن ئەنجامێکدا دەبێت کە بیسەلمێنێت پەیوەندی سیاسی فراوان لەگەڵ ڕۆژئاوا، بێسوود نەبووە و بەفیڕۆدانی توانا و کات نەبووە. لەگەڵ ئەو پێشکەوتنە سنوردارەی کەتا ئێستا هەبووە، پێویستە سودی ئاشکرا بۆ ئێران بوونی هەبێت بۆ مانەوەی لە JCPOA.بە لەبەرچاوگرتنی دڵنیایی دارایی بەئەنجام گەیشتوو.

تا ئێستا سێ فڕۆکەی نەفەرهەڵگری ئێرباس گەیشتووە بە ئێران لە کۆی ١٠٠ فڕۆکە کە بڕیاربوو بدرێت بە ئێران. لە کاتێکدا کە ئێرباس کۆمپانیایەکی ئەوروپییە، پێویستی بە مۆڵەتی ئۆفیسی کۆنترۆڵی داراییەکانی دەرەوەی ئەمریکا هەیە، چونکە زیاد لە ١٠٪ ی پارچەکانی دروستکراوی ئەمریکایە. ترەمپ مۆڵەتی ئێرباسی پوچەڵکردووەتەوە و سێ مانگ مۆڵەتی  بە ئێران و ئەوروپا داوە بۆ گەیشتن بە ڕێگە چارە.

زیاد لە چاوەڕوانییەکان، تاران بەشوێن هەڵسەنگاندنی دەستکەوتەکان دەبێت لە بەرامبەر سەختترین سزاکانی ساڵانی (٢٠١٢-٢٠١٥). بەهەمان هۆکار، دەکرێت چاوەڕوانبکرێت لە کۆماری ئیسلامی بە شوێن وەرگرتنی گرەنتی بێت لە یەکێتی ئەوروپا لەم بوارانەی خوارەوەدا.

  • مامەڵەی دارایی: تا ئێستا پەیوەندی بانکی ئاسایی نەبووەتەوە، بەشێکی بەهۆی نیگەرانییەکانی بانکە گەورەکان لە سزاکانی ئەمریکا و ئاست نزمی ستانداردی کەرتی دارایی ئێران. گەڕانەوەی سزاکانی ئەمریکا بۆسەر ئێران، ڕێگری زیاتر بۆ پەیوەندی بانکی دێنێتە کایەوە. بارودۆخی پرۆژە وەبەرهێنانەکان لە ئێران ئاڵۆزتر دەبێت.                                                                                                                                                                                                              لە هەمان قۆناغدا، کاری سەرەکی، بەشداری پێکردنی دەوڵەتە ئەوروپییەکان و بانکە ناوەندییەکانە لە تەئمینی دارایی پڕۆژەکاندا. چ بۆ ئاسانکاری و هەروەها بۆ پارێزگاریکردن لەو کۆمپانیایانەی کە لە ئێران بونیان دەبێت. بە بیروباوەڕی هەندێک، ڕێککەوتنێک بۆ دامەزراندنی بانکێکی بازرگانی ئەوروپی پێک هاتبێت لە بانکە دەوڵەتییەکان و پلە نزمترەکان بۆ ئاسانکردنی مامەڵەی ئەوروپییەکان لەگەڵ ئێران.هەڵبژاردەکانی تر بۆ بەڕێوەبردنی مەترسی، مامەڵە لەگەڵ چینییەکان دەبێت بۆ فەراهەم هێنانی میکانیزمی نوێی دارایی بۆ هەموو کۆمپانیا نێودەوڵەتیەکان.                                                                                 لەگەڵ ئەوەشدا، یەکێتی ئەوروپا پێویستە پارێزگاری لە (SWIFT) بکات لە بەرامبەر سزاکانی ئەمریکا، چونکە نوێکردنەوەی کۆماری ئیسلامی لە لیستی ڕەشدا دەبێتە ھۆی ئەوەی سیستەمی خزمەتگوزاری نامەیی پارەدان، پەیوەندی دارایی بانکی نێودەوڵەتی لەگەڵ ئێران وێران دەکات. ڕێگەیەکی دیکە، یارمەتی گەیاندنە بە کۆمپانیا ئەوروپییەکان بۆ وەرگرتنی مۆڵەت بۆ بەردەوامی بازرگانی OFACلەگەڵ کۆماری ئیسلامی. لە هەمان کاتدا، پێویستە کۆماری ئیسلامی درێژە بە چاکسازییە بەرنامە بۆ داڕێژراوەکانی خۆی بدات و کۆمپانیا ئەورووپییەکان لە شەڕی مەترسییە کارگێڕی و یاساییەکان ڕزگاربکات.
  • بەردەوامی هەناردەکردنی نەوت: لە سنورێکی کاتیدا پاش ڕێککەوتنی ناوکی لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠١٦ هەناردەی نەوتی خاوی ئێران لە یەک ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا بۆ دوو ملیۆن و نیو بەرمیل بەرزبوویەوە. پێداگیری تاران لەسەر ئەوەیە کە هەناردەکردن لە هەمان ئاستدا بمێنێتەوە یان لەگەڵ زیادکردنی بەرهەمهێنان، بەرزتر بێتەوە. زیاد لە ٨٠٪ ئەم هەناردەیە بۆ ئاسیا دەڕوات. دەسەڵاتەکانی سێ لایەنەی ئەوروپی و ڕوسیا و چین کاریگەری کەمی لەسەر ئەم بابەتە هەیە کە کڕیارەکانی وەک کۆریا و ژاپۆن هاوردە نەوتییەکانی خۆیان لەگەڵ ئێران بەردەوامی پێ بدەن یان نا. ئەگەر چی، شتێک کە بۆ ئەم گروپە (E3+2) کردەیی بێتە بەرچاو، گەرەنتی قەرەبوو کردنەوەی زیانەکانە کە لەوانەیە گەڕانەوەی سزاکانی ئەمریکا دروستی بکات. تەنانەت ئەم گروپە دەتوانێت بۆ یارمەتی دانی کڕیارانی نەوتی ئێران، بە دوای وەرگرتنی مۆڵەتی OFACبێت لە لێپرسراوانی ئەمریکا. هەناردەی پترۆکیمیاییش هۆکارێکی گرنگە لە هێنانەوەی کۆماری ئیسلامی بۆ بازاڕە جیھانیەکان و تاران بۆ فرۆشتنی ئەم بەرهەمانە بەشوێن دڵنیایی هاوشێوە دەبێت. لەم ڕێگەدا، گەdشتن بە بەندەر، دڵنیایی کەشتیڕانی و خزمەتگوزاری پەیوەست پێویستە لە بپارێزرێت لە سزا لاوەکییەکانی ئەمریکا.

rr
ئیمزای ترەمپ بۆ چوونە دەرەوە لە رێکەوتنە ئەتۆمیەکە ـ ٢٠١٨.٥.٨

،،

ئەگەر کۆماری ئیسلامی و هێزەکانی E3+2 بتوانن چوارچێوەیەک بۆ پاراستنی کاراکانی داهاتوو فەراهەم بێنن، زۆرێک لە کۆمپانیاکان، بە تایبەت کۆمپانیا بچوک و مامناوەندە ئەوروپییەکان، لە پێگەیەکی بازرگانی گونجاوتردا دەبن لە چاو ڕابردوودا. لەوانەیە جێگەی پێکەنین بێت کە چوونە دەرەوەی ئەمریکا بە سوودی ئێران لە زۆر ئاستدا کۆتایی بێت.

  • گواستنەوەی تەکنەلۆجیا و وەبەرهێنانی دەرەکی: یەکێک لە ئەنگیزە و هاندانە گرنگەکانی کۆماری ئیسلامی لە گفتوگۆی ناوکی هێنانی وەبەرهێنان و تەکنەلۆجی ئەوروپی بوو. بە بوونی پێشکەوتنی زۆر کەم تائێستا، ڕوونە کە ئێران هەوڵدەدات بۆ بەرهەمهێنانی هەلی کار، داوای وەبەرهێنانی ئەورووپی وتەکنەلۆجی دەکات. لەگەڵ ئەوەدا کۆمپانیا ئاسیایی و روسییەکان بەردەوامی دەدەن بە کارەکانی خۆیان، تاران جەخت دەکاتەوە لەسەر بەدەستهێنانی تازەترین تەکنەلۆجیای ئەوروپی.                                                                                                                                                                                                لەم سیناریۆیەدا، یەکێتی ئەوروپا ڕێگە چارەیەکی جگە لە وەستان لە بەرامبەر فشارەکانی ئەمریکادا نییە، ولێپێچینەوە لە ڕێکخراوی بازرگانی جیهانی. ئەوەی کە ئەم تازەکارییانە تا چەندێک دەرەنجامیان دەبێت، پێویستە چاوەڕێ بکەین، بەڵام تاران بە دڵنیاییەوە بە شوێن وەرگرتنی دڵنیایی دەبێت کە یەکێتی ئەوروپا ئاسانکاری بکات بۆ وەبەرهێنان و تەکنەلۆجیای نوێ بۆ تاران. لەم ڕێگەدا، بانکە گەشەپێدەرەکانی سێ لایەنەی ئەوروپی لەگەڵ بانکە وەبەرهێنەرە ئەوروپییەکان بارودۆخێکی گونجاوی باشیان دەبێت بۆ ئاسانکاری وەبەرهێنان، لە ڕێگەی پێدەنی قەرزەوە یان بە شێوازی سود وەرگرتن.

نوێکارییەکانی سەرەوە لەوانەیە هەموو خواستەکانی ئێران بەدی نەهێنێت. حەمید ئەبو تالبی، ڕاوێژکاری سەرۆکی کۆماری ئێران، لە تویتێکدا لە ١١ ی مانگی ئایار دەڵێت« گرەنتییەکان پێویستە هەموو مافە سیاسی و ئابووری و ئەمنییەکانی پەیوەست بە کۆماری ئیسلامییەوە دابینبکەن.» ئەگەرچی، بۆ گەیشتن بە دڵنیایی ئابووری بۆ پاراستنی JCPOA ڕێگەیەکی دوور دەبڕن.

ئەگەر کۆماری ئیسلامی و هێزەکانی E3+2 بتوانن چوارچێوەیەک بۆ پاراستنی کاراکانی داهاتوو فەراهەم بێنن، زۆرێک لە کۆمپانیاکان، بە تایبەت کۆمپانیا بچوک و مامناوەندە ئەوروپییەکان، لە پێگەیەکی بازرگانی گونجاوتردا دەبن لە چاو ڕابردوودا. لەوانەیە جێگەی پێکەنین بێت کە چوونە دەرەوەی ئەمریکا بە سوودی ئێران لە زۆر ئاستدا کۆتایی بێت. بە تەنها مانەوەی ئەمریکا لە ڕێککەوتنێکی چەند لایەنەدا، ئەنگیزەی پێویست بۆ بەئەنجام گەیاندنی ڕێککەوتنێکی نوێ لەلایەن ئێرانەوە، بێنێتە کایەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەگەر دوو لایەنەکە نەتوانن ڕێککەوتنەکە بپارێزن، بێ متمانەییەکی نوێ سەبارەت بە ڕۆژئاوا دێتەبوون کە گاریگەری جێ دەهێڵێت لەسەر بڕیارەکانی داهاتووی لێپرسراوانی ئێرانی. ئەڵبەتە، لەم دەورانی نادڵنیایی جیۆپۆلەتیکییەدا، یەکشت ئاشکرایە: لە نەبوونی کۆمپانیا ڕۆژئاواییەکان، سوودمەندی سەرەکی لەم بارودۆخە، ڕوسیا دەبێت، کە کۆمپانیاکانی بۆ شوێنێکی تایبەت دەگەڕێن لە ئێران هەروەها چینیش، کە ماوەیەکی زۆرە جێنشینی ئەوروپا بۆتە گەورەترین هاوبەشی بازرگانی کۆماری ئیسلامی.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك