دوو نوسەری دیاری كوردستان، پڕۆژەیەك بۆ چاكسازیی ئابوریی و سیاسیی لە هەرێمی كوردستان دەخەنەڕوو

لەڕێگەی دیپلۆماتیك مەگەزینەوە

دوو نوسەری دیاری كوردستان، پڕۆژەیەك بۆ چاكسازیی ئابوریی و سیاسیی لە هەرێمی كوردستان دەخەنەڕوو

11142 خوێندراوەتەوە

هەردوو نوسەری دیاری كوردستان، د. نیاز نەجمەدین و كەمال چۆمانی پڕۆژەیەكی ئابوری و سیاسی چڕوپڕ بڵاودەكەنەوە و لەڕێگەیەوە نەخشەڕێگایەك بۆ ڕیفۆرم لە كوردستان پێشكەش دەكەن.

د. نیاز نەجمەدین، لێكۆڵەرە لە بەشی مێژوی ئابوریی لە زانكۆی ئۆپساڵا، سوید، و مامۆستا لە زانكۆی سلێمانیی و كەمال چۆمانی،  توێژەرە لە پەیمانگای تەحریر بۆ لێكۆڵینەوە لە سیاسەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

پڕۆپۆزەڵی پرۆژەكە پێكهاتوە لە 40 لاپەڕە و زیاتر لە 17 هەزار ووشە، بەسەر دووبەشی سەرەكیدا دابەشبووە، بەشی یەكەمی بریتییە لە ڕیفۆرمی ئابوری و بەشی دووەمیشی بریتییە لە ڕیفۆرمی سیاسی.لەبەشی خوارەوەی ئەم راپۆرتەدا تەواوی پڕۆژەكە به فایلێكیهاوپێچ بڵاوكراوەتەوە.

،،

 گریمانەی سەرەكیی پرۆژەكە ئەوەیە ئۆپۆزسیۆن توانای ئەوەی هەیە رێ لە ساختەكاریی بگرێت و لایەنەكانیش قبوڵی دۆڕان دەكەن. هاوكات ئۆپۆزسیۆن هاوپەیمانییەك رێكدەخەن بەمەبەستی دەستاودەستكردنی ئاشتییانەی دەستەڵات. ئەمەش لەوەوە هاتوە هێزێكی دیاریكراو، بۆ نمونە بزوتنەوەی گۆڕان، ناتوانێت بەتەنیا ئەركی گۆڕانكاریی بخاتەئەستۆی خۆی

لەپێشەكی پڕۆژەكەدا هەردوو توێژەر دەڵێن " ئەم پڕۆژەیە گفتوگۆی چاكسازیی سیاسیی و ئابورییە لە هەرێمی كوردستاندا. ئەم دو جۆر چاكسازییە هاوشانی یەكتر دەڕۆن و یەكیان بەبێ ئەویتر ناچێتە پێشەوە. چاكسازیی سیاسیی چاكسازیی ئابوریی بەدوای خۆیدا دەهێنێت و پێچەوانەكەیشی راستە. بەشی یەكەم تایبەتە بە چاكسازیی ئابوریی و بەشی دووەم تایبەتە بە چاكسازیی سیاسیی"

بەگشتی ئەو دوو توێژەر پرۆژەكەیان ڕوو لە ئۆپۆزسیۆنە، بە هیوان بتوانێت نەخشە ڕیگایەك بێت بۆ ئەو بەرەیەی لە كوردستاندا پێی دەوترێت ئۆپۆزسیۆن، بەڵام ئەمە بەمانای ئەوە نییە كە یەكێتی و پارتی ناتوانن سود لە پرۆژەكە وەربگرن، بەڵكو زیاتر گومانی ئەوەهەیە كە حەزیان بە درێژەدان بەم بارودۆخەبێت. لەم بارەیەوە ئەو توێژەرانە دەڵێن "ناردنی ئەم پرۆپۆزەڵە بۆ بەرچاوی ئۆپۆزسیۆن لەوەوە سەرچاوەی نەگرتوە كە هەرچی بەرەی ئوپۆزسیۆن بێت ئیدی فریشتەیە و هەرچی لە بەرەی یەكێتیی و پارتییدا بێت ئەهریمەنە، بەڵكو باوەڕمان كوردستان و پارتیی دیموكراتیی كوردستان لە وایە دەستەڵاتدارانی یەكێتیی نیشتمانیی كاتی پێویست زیاتر حكومەت و ئابوریی هەرێمی كوردستانیان بەدەستەوە بوە و هەڵەیان كردوە و كارەساتی گەورەیان ناوەتەوە"

بەبڕوای ئەو دوو توێژەرە گریمانەی سەرەكیی پرۆژەكە ئەوەیە ئۆپۆزسیۆن توانای ئەوەی هەیە رێ لە ساختەكاریی بگرێت و لایەنەكانیش قبوڵی دۆڕان دەكەن. هاوكات ئۆپۆزسیۆن هاوپەیمانییەك رێكدەخەن بەمەبەستی دەستاودەستكردنی ئاشتییانەی دەستەڵات. ئەمەش لەوەوە هاتوە هێزێكی دیاریكراو، بۆ نمونە بزوتنەوەی گۆڕان، ناتوانێت بەتەنیا ئەركی گۆڕانكاریی بخاتەئەستۆی خۆی. ئێمە دەزانین ئاستی داواكاریی ئێمە رەنگە بەرزتر بێت لە توانای ئۆپۆزسیۆن. لەبەرئەمەش رەخنەی ئۆپۆزسیۆن دەكەین و داوای لێدەكەین جورئەتی سیاسیی هەبێت.

،،

لە هەرێمی كوردستاندا پرسەی گەشەسەندن بەهۆی جیۆپۆلەتیكیی و مێژویی و لاوازییەكانی ناوخۆوە سەختتریشە. لێرەش قۆناغ بە قۆناغ و ناكرێت هیچ لایەنێك بەفریودانی خەڵك هەوڵبدات دونیایەكی خەیاڵیی بڕەنگێنێت"

بەشی یەكەمی پڕۆژەكە تایبەتە بە چاكسازی ئابوری چەند تەورێكی گرنگ لەخۆدەگرێت لەوانە تەورێكی گرنگ لەخۆدەگرێت لەوانە سیستمی ئابوریی، كام مۆدێلەی بەڕێوەبردنی ئابوریی بەكەڵكی كوردستان دێت، سیاسەتی ئابوریی و گەشەسەندن ، سامانی سروشتیی و ژینگەدۆستیی، سیاسەتی دارایی و قەرزاریی، پاشەكەوت و وەبەرهێنان، حكومەت و خێزان، پەروەردە، خوێندنی باڵا، بازاڕی كار، ئاسایشی خۆراك و ئاو.

بەشی دووەمی پڕۆژەكەش كە تایبەتە بە چاكسازی سیاسی چەندین تەوەر لەخۆدەگرێت، لەوانە: ستەمكاریی و گەورەبونی كەلێنی چینایەتیی، كێشەی شوناسی سیاسیی و ئاڵتەرناتیڤ، كورتهێنانی دیموكراسیی و چەقبەستن، كوردایەتیی و پەیوەندییەكانی هەرێمی كوردستان لەگەڵ دەوڵەتی عێراقدا، هاوپەیمانێتیی، پەیوەندییەكان لەگەڵ ئەمریكا و یەكێتیی ئەوڕوپا رۆڵی ئۆپۆزسیۆن.

لەگەڵ هەر بەشێكیشدا دەرئەنجامی تایبەت خراوەتە ڕوو، كە پوختەی بۆچونی توێژەرانی لەخۆگرتوە سەبارەت بە ڕیفۆرم لەو كەرتەدا.


سەبارەت بەو ئەنجامانەی كە توێژەران پێی گەیشتون بۆ ڕیفۆرمی ئابوری دەڵێن" دامەزراندنی كۆمەڵگەیەكی سەقامگیر و ئارام ئامانجێكی بەرز و بەنرخە. رێگای گەشەسەندن لە هیچ وڵاتێكدا ئاسان و بێ دڕك و گڕێ نەبووە. وەرچەرخان بەرەو باشتر ئارامیی و سەبری دەوێت، كۆڵنەدان و سوربونی دەوێت. گەشەسەندن بە بازدانیش ناكرێت، كاتی دەوێت. بەڵام مەحاڵ نییە. دونیای ئەمڕۆ هێندە دەرفەتی تیادا هەیە كۆمەڵگەكان ماوەیەكی كەمتریان بوێت تا گەشە بكەن. لە هەرێمی كوردستاندا پرسەی گەشەسەندن بەهۆی جیۆپۆلەتیكیی و مێژویی و لاوازییەكانی ناوخۆوە سەختتریشە. لێرەش قۆناغ بە قۆناغ و ناكرێت هیچ لایەنێك بەفریودانی خەڵك هەوڵبدات دونیایەكی خەیاڵیی بڕەنگێنێت"

،،

بۆ ئەوەی ئۆپۆزسیۆنی سیاسیی بتوانێت دژ بە ستەمكاریی بێت، نابێت سڵبكاتەوە لەوەی كە هەمو ئامرازە مەدەنییەكان بەكاربێنێت بۆ روبەڕوبونەوەی ستەمكاریی و ناعەدالەتیی، جا ستەمكارییەكە هی دەستەڵات بێت بەرانبەر گەل و هێزە سیاسییەكان، یان ناعەدالەتیی جیاوازیی موچەی نێوان وەزیرێك و فەرمانبەرێكی ئاسایی بێت، یان ستەمێكی ئاسایی بێت لە كرێكارێك لەلایەن خاوەنكارەوە.

سەبارەت بە ڕیفۆرمی سیاسیش گەیشتون بەو ئەنجامەی " هێزە ئۆپۆزسیۆنەكان و دیموكراسیخوازان ماوە كە لەپاڵ خەباتیان بۆ گۆڕان لە سیستەمی سیاسیی یان ریفۆرم تێیدا، بتوانن رۆڵێكی كاریگەریش بگێڕن لە گەشەپێدانی كەلتوری دیموكراسیی. بێگومانیش كەلتوری دیموكراسیی گەشەناكات ئەگەر كۆمەڵگا خۆی نەبێتە بەشێك لە پڕۆسەكە، بۆ ئەمەش، باشترین رێكارێك گەڕانەوەیە بۆ رەگی كۆمەڵگا و لەخوارەوە بۆ سەرەوە دیموكراسیی گەشەبكات و بۆ گۆڕین و ریفۆرمیش لوتكە بە ئامانج بگیرێت. رێكخستنی خوارەوە و بەئامانجگرتنی سەرەوە، ئامانجەكە دەپێكێت. دەبێت دەستەڵاتی دەوڵەت لەژێر پشكنینی كۆمەڵگا دابێت و ئازادییە تاكییەكان، ئازادیی قسەكردن، مافەكانی ئینسان و عەدالەتی كۆمەڵایەتیی گارەنتیی بكرێن تا دیموكراسیی مانایەكی راستەقینە ببەخشێت.


بۆ ئەوەی ئۆپۆزسیۆنی سیاسیی بتوانێت دژ بە ستەمكاریی بێت، نابێت سڵبكاتەوە لەوەی كە هەمو ئامرازە مەدەنییەكان بەكاربێنێت بۆ روبەڕوبونەوەی ستەمكاریی و ناعەدالەتیی، جا ستەمكارییەكە هی دەستەڵات بێت بەرانبەر گەل و هێزە سیاسییەكان، یان ناعەدالەتیی جیاوازیی موچەی نێوان وەزیرێك و فەرمانبەرێكی ئاسایی بێت، یان ستەمێكی ئاسایی بێت لە كرێكارێك لەلایەن خاوەنكارەوە.


ستەمكاریی و رژێمی سیاسییەوە. ئەمەش پرۆسەیەكی درێژخایەنە و پێویستیی تا سەر هەبێت و كۆڵنەدرێت.


ئۆپۆزسیۆن ئەركێكی مێژویی گرنگی لەسەرە، ئەركی رزگاركردنی هەرێمی كوردستان لەوەی وەرچەرخێت بۆ سیستمێكی سیاسیی داخراو و ناوچەیەكی ئاڵۆزتر. ئەمەش قوربانیی گەورەی دەوێت، دەبێت باوەڕی بە عەدالەت و دیموكراسیی هەبێت، خۆی نوێ بكاتە و خۆی بگەیەنێتە ئاستێك ئەو پرۆژەیەی پێ سەربخرێت، بەرگریی لێ بكات و تەمبەڵیی نەكات لە خستنەگەڕی وزەی جەماوەری بۆ ئەو مەبەستە.

،،

ئۆپۆزسیۆن دەبێت جیاوازییەكانی خۆی لەگەڵ دەستەڵات رون و رەوان پیشانبدات و بیسلەمێنێت، تا خەڵك دڵنیا بكاتەوە كە دەتوانن ببن بە ئاڵتەرناتیڤ. ئەگەر خەڵك هەست بكەن كۆپییەكی مۆدێلی سیاسیی یەكێتیی و پارتیین، ئەوا دەزانن هەڵبژاردنی ئاغاكە باشترە لە رەعیەتەكەی".


ئۆپۆزسیۆن دەبێت جیاوازییەكانی خۆی لەگەڵ دەستەڵات رون و رەوان پیشانبدات و بیسلەمێنێت، تا خەڵك دڵنیا بكاتەوە كە دەتوانن ببن بە ئاڵتەرناتیڤ. ئەگەر خەڵك هەست بكەن كۆپییەكی مۆدێلی سیاسیی یەكێتیی و پارتیین، ئەوا دەزانن هەڵبژاردنی ئاغاكە باشترە لە رەعیەتەكەی".

ئەو دوو توێژەرە هیواخوازن كە لایەنە سیاسیەكانی كوردستان بە تایبەت لایەنە ئۆپۆزسیۆنەكان لە هەنگاوەكانی داهاتویاندا سود لەم پڕۆژەیە وەربگرن و هەروەك خۆشیان دەڵێن ئەوەی كە كردویانە بە ئامانجی بەشداری نوخبەی خوێندەواری كۆمەڵگەیە لە ئارستەكردنی ڕوداوەكان و دورەپەرێزیان. بەم كارەشیان دەیانەوێت بڵێن ئەركی سەرشانی خۆمان بەرامبەر كۆمەڵگەكەو قەیرانەكانی جێبەجێكردوە و ماوەتەوە سەر كارەكتەرە سیاسیەكان ئەم پڕۆژەیە و پڕۆژەی هاوشیوەی دیكە ببەنە قۆناغی جێبەجێكردنەوە.

لە ڕۆژانی داهاتودا بەزنجیرە لەرێگەی دیبلۆماتیك مەگەزینەوە تەواوی پڕۆژەكە بڵاو دەكەینەوە

چاکسازیی ئابوریی و سیاسیی لە هەرێمی کوردستان، پرۆژەیەک بۆ بەرچاوی ئۆپۆزسیۆن

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك