كێشه‌ی كورد و په‌كه‌كه‌ له‌ رێكه‌وتننامه‌ و پرۆتۆكۆله‌كانى ئاو له‌ نێوان توركیا ‌و سوریادا

به‌شی دووه‌م و کۆتایی

كێشه‌ی كورد و په‌كه‌كه‌ له‌ رێكه‌وتننامه‌ و پرۆتۆكۆله‌كانى ئاو له‌ نێوان توركیا ‌و سوریادا

2101 خوێندراوەتەوە

قه‌یرانى ئاو لە نێوان توركیا‌ و سوریا‌ و ره‌نگدانه‌وه‌ی له‌سه‌ر كێشه‌ی كورد

به‌شی دووه‌م و کۆتایی
ده‌ستپێكردنى خه‌باتى چه‌كداریی PKK مایه‌ى هه‌ڕه‌شه‌ بوو بۆ سه‌ر توركیا. بۆ روبه‌ڕوبوونه‌وه‌ى ئه‌م مه‌ترسیی‌و هه‌ڕه‌شه‌یه‌ توركیا ستراتیژی ته‌وقدانى گرته‌به‌ر، كه‌ یه‌كێك له‌ئامانجه‌كانى سیاسه‌تى ده‌ره‌وه‌ى بوو. پێڕه‌وكردنى ئه‌م ستراتیژه‌ش له‌ڕێگه‌ى ئه‌نجامدانى چه‌ند پرۆتۆكۆل‌و رێكه‌وتننامه‌یه‌كه‌وه‌ بوو له‌گه‌ڵ سوریا له‌و ماوه‌یه‌دا، به‌م شێوه‌یه‌:
پرۆتۆكۆلى ساڵى(1987):
ئه‌م پرۆتۆكۆله‌ كاتێك بوو، كه‌ توركیا سوریاى به‌هاندانى ژماره‌یه‌ك(12كه‌س)ى PKK تۆمه‌تبار كرد، كه‌ ساڵى(1986) گوایه‌ پلانیان بۆ تێكدانى به‌نداوى ئه‌تاتورك داڕشتووه‌. بۆیه‌ دواى سه‌ردانى تۆركۆت ئۆزال له‌ته‌موزى(1987)دا بۆ دیمه‌شق، ئه‌و پرۆتۆكۆله‌ى ئیمزا كرد‌و رێكه‌وتن له‌سه‌ر:
1. توركیا ساڵانه‌ بڕى(500 م3/چركه‌) ئاو له‌روبارى فورات بۆ سوریا به‌ر بداته‌وه‌، كه‌ ساڵانه‌ یه‌كسان بێت به‌(15075 ملیار م3)، له‌به‌رامبه‌ردا ئه‌و وڵاته‌ رێگریی له‌PKK بكات، كه‌ بیه‌وێت هێرش بكاته‌ سه‌ر توركیا له‌ڕێگه‌ى سنووره‌كانییه‌وه‌. هه‌روه‌ها سه‌ربازگه‌‌و بنكه‌‌و باره‌گه‌كانیشی له‌سه‌ر خاكه‌كه‌ى لاببات.
2. راده‌ستكردنى داواكراوان له‌هه‌ردوولا، ئه‌گه‌ر سه‌لمێنرا زیان به‌ئاسایش ده‌گه‌یه‌نن.
3. داخستنى نوسینگه‌ى PKK‌و حزبى شیوعى توركیى له‌سوریا‌و ده‌ركردنى سه‌ركرده‌‌و كادره‌كانیان، كه‌ سه‌رپه‌رشتى سه‌ربازگه‌كانى راهێنان له‌نێوچه‌ى بیقاع ده‌كه‌ن.
4. ده‌ركردنى ئه‌ندامانى سوپاى سوریی ئه‌رمه‌نى‌و سنووردانان بۆ چالاكییه‌كانیان.
5. سڕینه‌وه‌ى پارێزگه‌ى ئه‌سكه‌نده‌روونه‌ له‌سه‌ر نه‌خشه‌كانى سوریا له‌نێو په‌ڕاوه‌كانى خوێندندا.(63)
رێكه‌وتننامه‌ى ساڵى(1992):
ئه‌م رێكه‌وتننامه‌یه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ هاته‌ ئاراوه‌، كه‌ توركیا پێی وابوو، سوریا پابه‌ند نه‌بووه‌ به‌و خاڵانه‌ى له‌پرۆتۆكۆلى(1987)دا هاتبوو، تایبه‌ت به‌ڕاگرتنى هاوكاریكردنى PKK‌و راوه‌ستاندنى چالاكییه‌ چه‌كدارییه‌كانیان له‌نێوچه‌ سنوورییه‌كان. بۆیه‌ كاتێك(عیسمه‌ت سیزگین)ى وه‌زیری نێوخۆ له‌نیسانى(1992) له‌دیمه‌شق چاوى به‌(حافز ئه‌سه‌د) كه‌وت، ده‌رباره‌ى ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ هێندێك سكاڵاى ئاڕاسته‌ كرد.(64) دواى ئه‌م نیگه‌رانیی‌و سكاڵایه‌ى توركیا، هێنده‌ى نه‌برد له‌دیرۆكى(17/4/1992) له‌گه‌ڵ سوریا رێكه‌وتننامه‌یه‌كی تریان ئیمزا كرد، كه‌ زۆربه‌ى مادده‌‌و بڕگه‌كانى تایبه‌ت بوو به‌مه‌سه‌له‌ى PKK به‌م جۆره‌ تێیدا هاتبوو:
1. هه‌ردوولا سه‌ركۆنه‌ى تیرۆر ده‌كه‌ن، ئیتر ئاڕاسته‌‌و سه‌رچاوه‌كه‌ى هه‌ر كوێ بێت‌و بڕیار ده‌ده‌ن به‌هاوبه‌شیی دژایه‌تیی بكه‌ن‌و رێ‌و شوێنى پێویست بگرنه‌به‌ر بۆ پێنه‌دانى هیچ په‌ناگه‌‌و رێڕه‌وێك بۆ چالاكییه‌ تیرۆریستییه‌كان‌و ئاڕاسته‌كردنیان دژ به‌لایه‌نه‌كه‌ی تر له‌زه‌وى هه‌ر دوو ده‌وڵه‌تدا.
2. هه‌ردوولا رێگه‌ به‌چالاكیی ناڕه‌وا ناده‌ن، كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ئاسایش‌و سه‌قامگیریی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی تر بكات‌و په‌ره‌ به‌هاریكاریی ئاڵوگۆڕیی نێوانیان ده‌ده‌ن، له‌نێویشیدا ئاڵوگۆڕی زانیاریی دژى رێكخراو‌و كۆمه‌ڵه‌‌و كه‌سایه‌تییه‌كان، كه‌ به‌و چالاكییانه‌ هه‌ڵده‌ستن.(65)
3. هه‌ردوولا رێ‌و شوێنى گیراوه‌ به‌ر به‌رامبه‌ر رێگریكردن له‌په‌ڕینه‌وه‌ى ناڕه‌وا به‌درێژایی سنووریی نیشتیمانیی زێتر ده‌كه‌ن، ئه‌و ئامانجه‌ش به‌پته‌وكردنى هاریكاریی ئاڵوگۆڕ له‌نێوان ده‌سه‌ڵاتدارانى سنووری هه‌ردوو وڵات به‌ده‌ستده‌هێنن.
4. هه‌ردوولا رێو شوێنه‌ ئاڕاسته‌كراوه‌كان زیاتر ده‌كه‌ن، بۆ رێگرتن له‌و كه‌سانه‌ى، كه‌ به‌ڵگه‌نامه‌ى ساخته‌ هه‌ڵده‌گرن له‌كاتى هاتنه‌ناوه‌وه‌‌و ده‌رچوون له‌ڕێگه‌ى یه‌كێك له‌و دوو ده‌وڵه‌ته‌وه‌. هه‌روه‌ها رێگریكردن له‌په‌ڕینه‌وه‌ى مادده‌ هۆشبه‌ره‌كان.
5. به‌رده‌وامیی ئاڵوگۆڕیی زانیاریی‌و به‌ڵگه‌نامه‌، كه‌ یارمه‌تیی قۆڵبه‌ستكردن‌و راگرتنى تۆمه‌تباران‌و به‌سه‌ربازگرتووه‌ هه‌ڵاتووه‌كان ده‌دات‌و په‌ره‌پێدانى ئامرازیی ته‌واو بۆ ئه‌م ئامانجه‌. هه‌روه‌ها گێڕانه‌وه‌ى قۆڵبه‌ستكراوان به‌خێرایی پێویست بۆ ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ى، كه‌ هه‌ڵگریی ره‌گه‌زنامه‌كه‌یه‌تى.
6. په‌ره‌پێدانى رێ‌و شوێنى گیراوه‌به‌ر بۆ رێگریكردن له‌ڕوودانى ته‌قه‌ى بێ پاساو به‌درێژایی سنووریى هاوبه‌ش له‌نێوان كۆماری توركیا‌و كۆمارى عه‌ره‌بیی سوریادا.
7. بڕیار له‌سه‌ر ئه‌نجامدانى كۆبوونه‌وه‌ى خولیی به‌رپرسانى ئاسایشی هه‌ردوو وڵات (3 مانگ جارێك) ده‌درێت.
8. لایه‌نى توركیا دڕدۆنگیی خۆى ده‌ربڕیی به‌رامبه‌ر چالاكییه‌كانى PKK‌و لایه‌نى سوریا رایده‌گه‌یه‌نێت: PKK رێكخراوێكى ناڕه‌وایه‌ له‌سوریا‌و ئه‌ندامانى ئه‌و رێكخراوه‌ كاتێك ده‌ستگیر ده‌كرێن ده‌خرێنه‌ به‌رده‌م دادگه‌‌و ده‌زگه‌ى داوه‌ریی تایبه‌تمه‌ند.(66)
دواى ئه‌م دوو رێكه‌وتننامه‌یه‌ توركیا پابه‌ند نه‌بوو به‌دیاریكردن‌و دابینكردنى پشك‌و خاوه‌ندارێتیی سوریا به‌سه‌ر ئاویی روبارى فوراته‌وه‌‌و خۆى ده‌دزییه‌وه‌، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ زێتر له‌رێگه‌ى كارتى ئاوه‌وه‌ گوشارى به‌كارده‌هێنا. هه‌رچى سوریاش بوو خۆى له‌پابه‌ندبوون به‌و دوو رێكه‌وتننامه‌یه‌ ده‌دزییه‌وه‌، به‌تایبه‌ت كاتێك هه‌ستى كرد توركیا پابه‌ند نییه‌ به‌پرۆتۆكۆلى 1987. بۆیه‌ به‌رده‌وام بوو له‌كۆمه‌كیكردنى PKK. بۆیه‌ ئه‌و دوو رێكه‌وتننامه‌یه‌ به‌ كرداریی نه‌چووه‌ بوارى جێبه‌جێكردنه‌وه‌.
رێكه‌وتننامه‌ى ئه‌ده‌نه‌ ساڵى(1998):
ئه‌م رێكه‌وتننامه‌یه‌ دواى ئه‌و هه‌موو هه‌ڕه‌شه‌‌و چاو سووركردنه‌وانه‌ هات، كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانى حكومیى‌و سه‌ربازیی توركیا ئاڕاسته‌ى سوریایان ده‌كرد بۆ ده‌ستهه‌ڵگرتن‌و كۆمه‌كیكردنى PKK، به‌شێوه‌یه‌ك كار گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ى هێزى سه‌ربازیی له‌سه‌ر سنووره‌كانى سوریا ئاماده‌باش بكات، به‌كرداریش له‌مانگى ئه‌یلوولى(1998) توركیا هه‌ڵمه‌تێكى به‌رنامه‌ بۆ داڕێژراوى میدیایی‌و سیاسیی دژى سوریا ده‌ستپێكرد‌و سه‌ره‌تا كاتێ مه‌سعود یه‌ڵماز گه‌ڕانێكى بۆ وڵاتانى ئه‌رده‌ن‌و ئیسرائیل‌و ده‌سه‌ڵاتدارێتى فه‌له‌ستین ئه‌نجامدا، په‌یامێكى هه‌ڕه‌شه‌ى ئاڕاسته‌ى سوریا كرد‌و له‌هاوكاریكردنى PKK به‌ئاگاى هێنایه‌وه‌‌و داواى پێویستیی راده‌ستكردنه‌وه‌ى ئۆجه‌لان یان ده‌ركردنى له‌خاكه‌كه‌ى كرد. دواتریش فه‌رمانده‌ى هێزه‌ وشكانییه‌كانى توركیا(ئه‌تیلاتیش)له‌پارێزگه‌ى ئه‌سكه‌نده‌روونه‌وه‌ ئاگایی به‌سوریا دا‌و رایگه‌یاند:"دان به‌خۆداگرتنى توركیا به‌رامبه‌ر كۆمه‌كیكردنى PKK له‌لایه‌ن سوریاوه‌ له‌سنوور ده‌رچووه‌". دواى ئه‌وه‌ ئه‌نجومه‌نى ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یى توركیا له‌(1/10/1998) به‌یاننامه‌یه‌كى سه‌ربازیی ده‌ركرد‌و تێیدا هات بوو:"دان به‌خۆداگرتنى توركیا كۆتاییهات‌و قۆناغى كۆششى ئاشتییانه‌ له‌پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ سوریا دواییهات‌و ئێسته‌ كاتى گواستنه‌وه‌یه‌ بۆ ئاستێكی ترى كاركردن". له‌هه‌مان رۆژیشدا سلێمان دیمێریل له‌كاتى كردنه‌وه‌ى خولی نوێی په‌رله‌مانى توركیا، دواى پشووى هاوین هه‌ڕه‌شه‌ى له‌سوریا دووپات كرده‌وه‌.(67) به‌ڵام سه‌ربارى ئامانجى سیاسه‌تى ده‌ره‌وه‌‌و ستراتیژیى توركیا له‌م هه‌ڕه‌شه‌كردنه‌، هاوكات كۆمه‌ڵێك هۆكارى نێوخۆیی‌و ده‌ره‌كى كاریگه‌ریان هه‌بوو. هه‌رچى هۆكاره‌ نێوخۆییه‌كانه‌ پێوه‌ندی هه‌بوو به‌هه‌ڵكشانی نفوزی ئیسلامیی له‌و قۆناغه‌دا به‌پێشه‌نگێتى پارتى فه‌زیله‌ت‌و ئاشكرابوونى مه‌سه‌له‌ى ئابڕوبه‌رانه‌ى پێوه‌ندیی نێوان ژماره‌یه‌ك له‌گه‌وره‌ به‌رپرسانى سیاسیی‌و سه‌ربازیی‌و ئاسایشی توركیا له‌گه‌ڵ تۆڕى مافیایی توركیی.(68) سه‌ره‌ڕاى سه‌ركه‌وتنى توركیا له‌گه‌مارۆدانى PKK له‌نێوخۆى خاكى توركیا‌و پێویستیی شكاندنى دوا زنجیره‌ى كۆمه‌كى ئه‌و پارته‌، كه‌ سوریا بوو.(69)
له‌لایه‌كى تره‌وه‌ هۆكاره‌ ده‌ره‌كییه‌كان په‌یوه‌ستبوون به‌هاتنه‌ئاراى رێكه‌وتننامه‌‌و هاوپه‌یمانیی ستراتیژیی توركیا‌و ئیسرائیل له‌بواره‌كانى سه‌ربازیی‌و سیاسیی‌و ئابووریدا، كه‌ یه‌كێك له‌ئامانجه‌كانى لاوازكردن‌و ملكه‌چكردنى سوریا بوو بۆ ده‌ستبه‌ردار بوون له‌هاریكاریكردنى PKK.(70) هه‌روه‌ها دوورخستنه‌وه‌ى توركیا له‌مه‌سه‌له‌ى وه‌رگرتنى ئه‌ندامێتیی له‌یه‌كێتى ئه‌وروپا له‌كۆنگره‌ى یه‌كێتییه‌كه‌، له‌كۆتایی ساڵى 1997 له‌لۆكسمبۆرگ. ئه‌مه‌ وێڕاى زاڵبوونى توركیا به‌سه‌ر جموجوڵه‌كانى PKK له‌ده‌ره‌وه‌ى خاكى توركیا، به‌تایبه‌تى له‌باشوورى كوردستان‌و نێوچه‌ سنوورییه‌كانى له‌گه‌ڵ ئێراندا. له‌لایه‌كى تریشه‌وه‌ میوانداریكردنى مه‌سعود بارزانى‌و جه‌لال تاڵه‌بانی له‌ئه‌مریكا‌و ئیمزاكردنى رێكه‌وتننامه‌ى ئاشته‌وایی واشنتۆن له‌نێوانیاندا‌و مه‌ترسیی توركیا له‌مه‌ڕ رێگه‌خۆشكردن بۆ دامه‌زراندنى قه‌واره‌یه‌كى كوردیی له‌باشوورى كوردستان‌و كاریگه‌ریی له‌سه‌ر دۆخى نێوخۆیی وڵاته‌كه‌ى.(71) هه‌روه‌ها هه‌ستكردنى توركیا له‌و قۆناغه‌دا به‌لاوازیی ستراتیژى سوریا به‌هۆى قورسایی هاوپه‌یمانیی خۆى‌و ئیسرائیله‌وه‌.(72) هه‌روه‌ها بوونى گوشارى نێوخۆیی له‌سه‌ر حافز ئه‌سه‌د، به‌تایبه‌تى له‌لایه‌ن عه‌بدولحه‌لیم خه‌دام(73) بۆئه‌وه‌ى گه‌ڵاڵه‌نامه‌ى ده‌ركردنى ئۆجه‌لان ئیمزا بكات‌و ده‌ستبه‌رداریی PKK ببێت.(74)
دواجار سوریا به‌هۆى هه‌وڵى میانگیریی‌و له‌ژێر كاریگه‌ریی ئه‌و هۆكارانه‌دا ناچار بوو مل بۆ داواكارییه‌كانى توركیا بدات، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش له‌رۆژانى(19-20/10/1998)دا له‌شارى ئه‌ده‌نه‌ى توركیا ئیمزاى له‌سه‌ر رێكه‌وتننامه‌كه‌ كرد. نوێنه‌رى سوریا(لیوا عه‌دنان به‌در ئه‌لحه‌سه‌ن)‌و نوێنه‌رى توركیاش(فاروق كولو غلو)ى جێگرى یاریده‌ده‌رى وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ى توركیا بوو، به‌گوێره‌ى وته‌بێژیی وه‌زاره‌تى ده‌ره‌وه‌ى توركیاش رێكه‌وتننامه‌كه‌ له‌م خاڵانه‌ پێكهاتبوو:
1. سوریا به‌ڵێن ده‌دات رێگه‌ به‌PKK نه‌دات چه‌ك هه‌ڵبگرن یان كۆمه‌كیى‌و یارمه‌تیی دارایی یان هه‌ڵمه‌تى پڕوپاگه‌نده‌ له‌نێو خاكه‌كه‌یه‌وه‌ ئه‌نجام بدات‌و رێگه‌ش به‌سه‌رۆكى ئه‌و پارته‌ یان رێكخراوه‌ شوێنكه‌وته‌كانى نادات بگه‌ڕێنه‌وه‌ سوریا.
2. هه‌ردوولا رێكه‌وتن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى رێگه‌ نه‌ده‌ن هیچ چالاكییه‌ك ئه‌نجام بدرێت، كه‌ ئامانج لێی ئاسایشی تاكه‌كه‌س‌و سه‌قامگیریی بێت له‌خاكى هه‌ردوولا، له‌سه‌ر بنه‌ماى مامه‌ڵه‌كردنى هاوشێوه‌.
3. دیاریكردنى ئامرازى سه‌رپه‌رشتیكردنى جێبه‌جێكردنى رێكه‌وتننامه‌كه‌، كه‌ خۆى له‌دامه‌زراندنى هێڵێكى ته‌له‌فۆنیى راسته‌وخۆ له‌نێوان دیمه‌شق‌و ئه‌نقه‌ره‌دا‌و دانانى نوێنه‌رانى ئاسایشیی له‌باڵوێزخانه‌ى هه‌ردوو ده‌وڵه‌ت.(75)
بۆ گرتنه‌به‌رى رێ‌و شوێن به‌مه‌به‌ستى جێبه‌جێكردنى رێكه‌وتننامه‌كه‌، دوو كۆبوونه‌وه‌ى ئاسایشی تر له‌نێوان هه‌ردوولادا گرێدرا‌و پێوه‌ندیی توركیا‌و لوبنانیش له‌(26/10/1998) ده‌ستیپێكرد بۆ رێگه‌خۆشكردن به‌مه‌به‌ستى به‌ستنى كۆبوونه‌وه‌ى سێ قۆڵیی(سوریا، توركیا، لوبنان) به‌ئامانجى هاریكاریی ئاسایشی‌و له‌نێوبردنى PKK.(76) ده‌كرێت سێ فاكته‌ر بۆ قه‌بوڵكردنى ئه‌و رێكه‌وتننامه‌یه‌ له‌لایه‌ن سوریاوه‌ ده‌ستنیشان بكه‌ین، ئه‌وانیش بریتین له‌:
فاكته‌رى یه‌كه‌م- به‌رپرسانى سوریا زانیاریی ورد‌و جه‌خت لێكراوه‌یان له‌لایه‌نه‌ عه‌ره‌بیی‌و هه‌رێمیی‌و نێوده‌وڵه‌تییه‌كانه‌وه‌ پێگه‌یشت بوو، به‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتدارانى توركیا به‌كرداریی پرۆسه‌ى سه‌ربازیی دژى پێگه‌‌و ئامانجه‌ دیاریكراوه‌كان له‌سوریا‌و لوبنان ئه‌نجام ده‌دات، ئه‌گه‌ر هاتوو نه‌گه‌یشتنه‌ تێگیشتنێكى روون ده‌رباره‌ى ئۆجه‌لان‌و PKK.
فاكته‌رى دووه‌م- ده‌وڵه‌تانى عه‌ره‌بى بایه‌خدار به‌كێشه‌كه‌ رۆڵیان له‌چاره‌سه‌ركردنى كێشه‌ى نێوان ئه‌نقه‌ره‌‌و دیمه‌شقدا هه‌بووه‌‌و جه‌ختیان كرد بۆوه‌، كه‌ ئۆجه‌لان‌و كورد ئه‌وه‌ ناهێنن سوریا بچێته‌ نێو جه‌نگێكى درێژه‌وه‌ له‌دژى توركیا، كه‌ ده‌بێته‌هۆى زیاتر نزیك بوونه‌وه‌ى توركیا‌و ئیسرائیل.
فاكته‌رى سێیه‌م- ده‌سه‌ڵاتدارانى سوریا به‌ڵێنى جدیان پێگه‌یشت بوو، كه‌ ئیمزاكردنى رێكه‌وتننامه‌كه‌ له‌گه‌ڵ توركیا له‌قۆناغى داهاتوودا ده‌رگه‌ى دانوستانى راسته‌قینه‌ى بۆ ده‌كرێته‌وه‌، بۆ چاره‌سه‌ركردنى كێشه‌ى دابه‌شكردنى ئاوى رووبارى فورات به‌شێوه‌یه‌كى داوه‌رانه‌.(77)
ئه‌گه‌ر سه‌یرى هه‌ر سێ رێكه‌وتننامه‌كانى نێوان سوریا‌و توركیا بكه‌ین(1987، 1992، 1998)، تێبینى ده‌كه‌ین، كه‌ PKK ته‌وه‌رێكى سه‌ره‌كى‌و هۆكارێكى بنه‌ڕه‌تى پشت ئه‌و نزیكبوونه‌وانه‌یه‌، به‌شێوه‌یه‌ك توركیا چاره‌سه‌ری كێشه‌كان‌و ئاساییكردنه‌وه‌ى پێوه‌ندییه‌كانى له‌گه‌ڵ سوریا پێوه‌ستكردووه‌ به‌چاره‌سه‌ركردنى پرسى PKKه‌وه‌، بۆ نموونه‌: له‌پرۆتۆكۆلى(1987)دا توركیا جێبه‌جێكردنى بڕگه‌ى ئاویی له‌پرۆتۆكۆله‌كه‌ گرێداوه‌ به‌وه‌ى سوریا رێ‌و شوێنى ئاسایشی توند بگرێته‌به‌ر، كه‌ رێگه‌ له‌دزه‌كردنى چه‌كدارانى PKK بگرێت له‌سنووره‌كانى نێوانیان‌و سه‌ركوتى هه‌وڵى ئه‌و پارته‌ش بكات بۆ زیانگه‌یاندن به‌ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی توركیا.(78) له‌ڕێكه‌وتننامه‌ى(1992)دا، زۆر خاڵى تێدایه‌، كه‌ ته‌نانه‌ت سوریا PKK وه‌ك رێكخراوێكى ناڕه‌وا داده‌نێت‌و ئه‌گه‌ر هه‌ر ئه‌ندامێكیشی له‌نێو خاكى سوریادا بگیرێت، ئه‌وا ده‌خرێته‌ به‌رده‌م دادگه‌‌و ده‌زگه‌ى دادوه‌ریی تایبه‌تمه‌ند. له‌هێندێك خاڵی تریشدا خه‌سڵه‌تى تیرۆر به‌سه‌ر ئه‌و پارته‌دا دابڕاوه‌.(79) هه‌رچى رێكه‌وتننامه‌ى ئه‌ده‌نه‌یه‌ له‌(1998)دا به‌ته‌واوى سوریا به‌ڵێنى قه‌ده‌غه‌كردنى چالاكى سیاسیی‌و چه‌كداریی PKK له‌سه‌ر خاكه‌كه‌ى به‌توركیا ده‌دات‌و راشیده‌گه‌یه‌نێت: كه‌ رێگه‌ به‌گه‌ڕانه‌وه‌ى ئۆجه‌لان بۆ نێو خاكه‌كه‌ى نادات. سه‌ربارى ئه‌وه‌ى هه‌ردوولا رێ‌و شوێن ده‌گرنه‌به‌ر بۆئه‌وه‌ى ئه‌و پارته‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یى توركیا نه‌خاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌.

پەراوێز و سەرچاوەکان

) عماد الضميري: تركيا، ص(33-34)، ود.وليد رضوان: العلاقات العربية، ص197.

(64) لەوانه‌: ئه‌لف- عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لان تائێستاش له‌دیمه‌شق‌و له‌نزیك مزگه‌وتى  سه‌لاحه‌دینى ئه‌یوبى ده‌ژى‌و ده‌زگه‌ى سیخوڕیی سوریا كارئاسانى بۆ پاراستنى ده‌كات. بێ- ده‌زگه‌ى سیخوڕیی سوریا به‌پاره‌‌و خۆراك‌و ناسنامه‌ى ساخته‌ كۆمه‌كیی  PKK ده‌كات. جیم- سوریا رێگه‌یداوه‌ به‌سازدانى كۆبوونه‌وه‌‌و كۆنگره‌كانى PKK له‌سه‌ر خاكه‌كه‌ى له‌چه‌ند دیرۆكێكى جیاوازدا. دال- سوریا رێگه‌یداوه‌ به‌كردنه‌وه‌ى سه‌ربازگه‌كانى PKK‌و نێوه‌ندى راهێنانى چه‌كدارییان له‌ده‌شتى بیقاع‌و موشه‌كى جۆرى(ئه‌رمه‌ن-جو) له‌جۆرى(SAM-7)ى بۆ پارێزگاریی له‌خۆیان پێداون. ها- سوریا یارمه‌تى PKKى داوه‌ له‌گه‌نجینه‌كردنى چه‌كه‌كانیان له‌نزیك سنووره‌كانى توركیا. واو سوریا رێگه‌ى به‌دامه‌زراندنى ویستگه‌ى رادیۆیی PKK داوه‌، كه‌(72كم) واته‌(44میل) له‌دیمه‌شقه‌وه‌ دووره‌. بڕوانه‌ مايكل م.جونتر: العامل الكوردى، ص101.

(65)  Aliza Marcus: Blood and Belief, the PKK and the Kurdish Fight for independence, New York Univercity Press, 2007, p99.

(66) على جمالو: ثرثرة فوق المياه، ص19.

(67) عماد الضميري: تركيا والشرق الاوسط، ص36.

(68) د.خليل على مراد: العلاقات السورية- التركية فى ضوء ازمة اوجلان تشرين الاول 1998، مج(اوراق تركية معاصرة)، ع(16)، ربيع 2001، جامعة الموصل، ص76.

(69) رضا هلال: السيف والهلال، ص240.

(70) د.عونى عبدالرحمن السبعاوى، تركيا وكيان الصهيونى ميادين الشراكة الاستراتيجية، مج(الفكر السياسي)، ع(1) دمشق، 1997، اتحاد الكتاب العرب، ص153.

(71) عايدة العلى سري الدين: المسالةالكردية فى، ص113. 

(72) د.خليل على مراد: العلاقات السورية التركية، ص78.

(73)  عه‌بدولحه‌لیم خه‌دام: له‌ساڵى 1932 له‌شارى بانیاس له‌دایكبووه‌‌و له‌ته‌مه‌نى حه‌ڤده‌ ساڵی چۆته‌ ریزى پارتى به‌عسی عه‌ره‌بی سۆسیالیستى سوریاوه‌. ساڵى 1966 بۆته‌ پارێزگارى(قنیگره‌)‌و پله‌پله‌ له‌سه‌رده‌مى فه‌رمانڕه‌وایی حافز ئه‌سه‌ددا پۆسته‌ حكومیه‌كانى بڕیوه‌. ساڵى 2005 له‌رژێمى سوریا جیابۆوه‌‌و له‌فه‌ره‌نسا جێگیر بوو، بڕوانه‌ د.اديب صالح اللهيبى وفهد عباس سليمان السبعاوى: التحالف التركى- الاسرائيلى فى تسعينات القرن العشرين وانعكاساته على الامن الوطنى السوري، مجلةجامعة كركوك للدراسات الانسانية، ع(3)، مجل(7)، 2012، ص19.

(74) حه‌سه‌ن جودى: مێژوویێك له‌ئاگر، س.پ، ل(525-526). سه‌ربارى میوانداریكردنى په‌رله‌مانی ئیتالیا له‌په‌رله‌مانی PKK له‌تاراوگه‌‌و مامه‌ڵه‌كردنى یه‌كێتیى ئه‌وروپا له‌گه‌ڵ ئه‌و پارته‌ وه‌ك قه‌واره‌یه‌كى سیاسیی‌و رۆڵى وڵاتانى نێوچه‌كه‌ به‌تایبه‌تى میسر‌و ئێران، به‌دیاریكراویش میسر، به‌تایبه‌تى كاتێك دۆخى شه‌ڕ له‌نێوان سوریا‌و توركیا نزیكبۆوه‌، نێوه‌ندگیریی كرد‌و بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ چه‌ند جارێ سه‌ردانى هه‌ردوو وڵاتى كرد‌و زێتریش داواى له‌سوریا كرد بوو ده‌ستبه‌رداریی PKK ببێت. جگه‌ له‌وه‌ى هێندێك له‌سه‌رچاوه‌كان ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا مه‌سه‌له‌ى هه‌ڕه‌شه‌كردن له‌سوریا، بیرۆكه‌ى ئیسرائیل بووه‌، به‌تایبه‌تى كاتى سه‌ردانه‌كه‌ى(مه‌سعود یه‌ڵماز)، له‌وێ كاتى گونجاوى بۆ هه‌ڕه‌شه‌كردن له‌سوریا له‌ئاست پرسى PKK پێیڕاگه‌یانراوه‌، بۆیه‌ توركیاش له‌و كاته‌ دیاریكراوه‌دا هه‌ڕه‌شه‌ى ئاڕاسته‌ى سوریا‌و تایبه‌ت به‌ده‌ركردنى ئۆجه‌لان كردووه‌. بڕوانه‌ د.خليل على مراد: العلاقات السورية التركية، ص77، و عايدة العلى سري الدين: المسالةالكردية، ص128، و رضا هلال: السيف والهلال، ص241.

(75) عايدة العلى سري الدين: المسالةالكردية، ص(82- 84).

(76) عماد الضميري: تركيا والشرق الاوسط، ص(38-39).

(77) د.ابراهيم الداقوقى: صورة الاتراك لدى العرب، ص162.

(78) د.نبيل السمان: المياه وسلام الشرق الاوسط، ص67.

(79)د.خليل على مراد: العلاقات السورية التركية، م.س، ص(73-74).

 

author photo

دكتۆرا لە مێژوو

پسپۆڕ لە پەیوەندییەكانی كورد و توركیا