كێشه‌ی كورد‌ و پەکەکە لە قه‌یرانى ئاوی نێوان توركیا‌ و سوریادا

بەشی یەکەم

كێشه‌ی كورد‌ و پەکەکە لە قه‌یرانى ئاوی نێوان توركیا‌ و سوریادا

2475 خوێندراوەتەوە


قه‌یرانى ئاو لە نێوان توركیا‌ و سوریا‌ و ره‌نگدانه‌وه‌ی له‌سه‌ر كێشه‌ی كورد

بەشی یەکەم
مه‌به‌ست له‌قه‌یرانى ئاویی بریتییه‌ له‌تێكچوونى هاوسه‌نگیى له‌نێوان سامانى ئاویی‌و داواكاریی كه‌ڵه‌كه‌ بوو له‌سه‌رى، كه‌ خۆى له‌ده‌ركه‌وتنى كه‌موكوڕیی له‌ته‌رازووی ئاوییدا ده‌بینێته‌وه‌ به‌به‌رده‌وامیى‌و ده‌بێته‌ هۆى رێگریی له‌گه‌شه‌كردن.(1) هاوكات ده‌رامه‌ته‌ ئاوییه‌كان رۆڵێكى گرنگ له‌دووباره‌ پێناسه‌كردنه‌وه‌ى پێوه‌ندیی نێوان ده‌وڵه‌تان له‌رۆژهه‌ڵاتى نێوه‌ڕاستدا ده‌گێڕن، به‌تایبه‌تى له‌گه‌ڵ كه‌مبوونه‌وه‌ى به‌رده‌وامیی ده‌رامه‌ته‌ ئاوییه‌كان. هه‌روه‌ها ئاو به‌یه‌كێك له‌كێشه‌كانى ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی‌و سیاسه‌تى ده‌ره‌وه‌‌و سه‌قامگیریی نێوخۆ داده‌نرێت‌و ململانێ له‌سه‌ر ئاو كاریگه‌ریی راسته‌وخۆ ده‌كاته‌ سه‌ر ئاسایش‌و سه‌قامگیریی،(2) جگه‌ له‌وه‌ى له‌بواره‌كانى كشتوكاڵیى‌و پیشه‌سازیی‌و به‌رهه‌مهێنانى وزه‌ى كاره‌بادا سودى لێوه‌ر ده‌گیرێت‌و مه‌سه‌له‌یه‌كى ستراتیژییه‌.(3) توركیا به‌یه‌كێك له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ هه‌ژمار ده‌كرێت، كه‌ ده‌رامه‌تێكى ئاویی گه‌وره‌ى هه‌یه‌‌و گه‌نجینه‌یه‌كى گه‌وره‌ى ئاویشه‌ له‌رۆژهه‌ڵاتى نێوه‌ڕاستدا، به‌شێوه‌یه‌ك نزیكه‌ى (600ملیار/م3) ساڵانه‌ بارانى لێده‌بارێت‌و ئاوى سه‌رزه‌وى(26)حه‌وزی تیایه‌، كه‌ رووبه‌ره‌كه‌ى ده‌گاته‌ (766780كم2)‌و تێكڕاى داهاتى ساڵانه‌ى ئاویی نزیكه‌ى (214 ملیار/م3)یه‌.(4)
به‌ڵام سوریا له‌ڕووى ده‌رامه‌تى ئاوییه‌وه‌ ده‌وڵه‌تێكى هه‌ژاره‌ به‌به‌راورد به‌توركیا، به‌جۆرێك رێژه‌ى باران بارین سه‌ربارى ئه‌وه‌ى ساڵانه‌ جێگیر نییه‌، تێكڕاى نزیكه‌ى به‌(48ملیار/م3)ده‌خه‌مڵێنرێت، كه‌ سێیه‌كى به‌به‌هه‌ڵمبوون‌و دزه‌كردن ده‌ڕوات.(5) ئاوى سه‌رزه‌وى به‌سه‌ر حه‌وت حه‌وزى سه‌ره‌كیدا دابه‌شبوون، كه‌ بریتین له‌(دیمه‌شق‌و یه‌رموك‌و عاسى‌و ساحیل‌و حه‌له‌ب‌و فورات‌و بادیه‌)‌و داهاتى ئاوییان به‌(2,7 ملیۆن/م3) ساڵانه‌ ده‌خه‌مڵێنرێت, هه‌رچى ئاوى سه‌رزه‌ویشه‌ بۆ چه‌ند روبارێكى نێوخۆیی دابه‌شده‌كرێت وه‌ك (خاپور‌و بلێخ‌و ساجور)، كه‌ رێژه‌ى ئاوى ئه‌مانه‌ به‌(6,45ملیۆن/م3) ساڵانه‌ ده‌خه‌مڵێنرێت.(6) هه‌رچى روبارى سنوورى سوریاش هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ توركیا‌و لوبنان‌و ئه‌رده‌ندا، بریتین له‌(دیجله‌‌و فورات‌و عه‌فرین‌و قوه‌یق‌و عاسى). له‌نێو ئه‌م روبارانه‌شدا روبارى فورات بایه‌خێكى چاره‌نوسسازی بۆ سوریا هه‌یه‌‌و داهاتى ئاویی (500م3/ چركه‌)یه‌، واته‌ (42%) له‌رێَژه‌ى نێوخۆیی‌و (6و622 ملیۆن/م3) ساڵانه‌.(7)
له‌لایه‌كى دیكه‌وه‌ ئه‌گه‌ر رێژه‌ى به‌هه‌ڵمبوون به‌هێند وه‌ربگرین له‌حه‌وزى گه‌نجینه‌ى ئه‌و به‌نداوانه‌ى له‌سه‌ر هه‌ردوو روبارى فورات‌و خاپوور دروستكراون، كه‌ ده‌كاته‌ (2 ملیار/م3) یان تێكڕاى ساڵانه‌ (13,5 ملیار/م3) له‌ئاوى فورات یان (15ملیار/م3) له‌ئاوى خاپوور.(8) سوریا پێویستى به‌(12,8 ملیار/م3) ئاویی فورات هه‌یه‌ بۆ پڕكردنه‌وه‌ى پێداویستییه‌كانى داهاتوویی، واته‌ سوریا نزیكه‌ى (80%) پشت به‌ئاوى روبارى فورات ده‌به‌ستێت بۆ پڕكردنه‌وه‌ى پێداویستییه‌ ئاوییه‌كانى. بۆ پڕكردنه‌وه‌ى ئه‌و پێداویستییانه‌ش سوریا هه‌وڵى دروستكردنى كۆمه‌ڵێك پرۆژه‌ى ئاویی داوه‌، وه‌ك بونیاتنانى به‌نداو‌و وێستگه‌ى كارۆ- ئاویی.(9) گرنگى فورات بۆ سوریا له‌وه‌دایه‌، كه‌ فاكته‌رێكى یه‌كلاكه‌ره‌وه‌یه‌ بۆ مانه‌وه‌ى.(10) مه‌سه‌له‌ى ئاویی نێوان توركیا‌و سوریا له‌سه‌ره‌تاى ساڵانى حه‌فتاكانه‌وه‌ ده‌ركه‌وت‌و گه‌یشته‌ ئاستى قه‌یران‌و گرفته‌كه‌ش له‌وه‌دا خۆى بینیه‌وه‌، كه‌ توركیا ده‌ستیكرد به‌جێبه‌جێكردنى پرۆژه‌ى گاپ له‌سه‌ر ئاوه‌ڕۆ‌و لقه‌كانى هه‌ردوو روبارى دیجله‌و فورات، كه‌ خۆى له‌پرۆژه‌یه‌كى ئاویی فراواندا ده‌بینێته‌وه‌‌و له‌ساڵى (1980)یشه‌وه‌ پلانێكى گشتیی تێروته‌واوى بۆ دانا. توركیا ده‌یویست له‌رێگه‌ى ئه‌م پرۆژه‌یه‌وه‌ تاكڕه‌ویی به‌وه‌به‌رهێنانى سامانى ئاوییه‌وه‌ بكات، به‌و پێیه‌ى كه‌ ناتوانرێت مه‌سه‌له‌ى ئاو جێگه‌ى ململانێی نێوان ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ بێت، كه‌ ناكۆكن له‌گه‌ڵیدا‌و له‌نێویشیاندا سوریا.(11) هاوكات توركیا به‌شێكى زۆر له‌سیاسه‌تى ئاویی خۆى له‌جێبه‌جێكردنى ئه‌و پرۆژه‌یه‌دا ده‌بینیه‌وه‌‌و بڕواى وابوو به‌جێبه‌جێبوونى ده‌بێته‌ ده‌وڵه‌تێكى زاڵ به‌سه‌ر ئاسایشی ئاویی‌و خۆراكیی بۆ ده‌وڵه‌تانى نێوچه‌كه‌، ئه‌مه‌ سه‌ربارى به‌كارهێنانى ئاو وه‌ك سه‌رمایه‌یه‌كى نیشتیمانیى، كه‌ ده‌كرێت به‌نه‌وت ئاڵوگۆڕیى پێ بكات یان وه‌ك چه‌كێك بۆ به‌ده‌ستهێنانى داواكارییه‌ ئاسایشیه‌كانى سوودى لێوه‌ربگرێت.(12) سوریاش هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ ناڕازیی بوو له‌جێبه‌جێكردنى ئه‌م پرۆژه‌یه‌، چونكه‌ گرفتى گه‌وره‌ى له‌ڕووى مه‌سه‌له‌ى ئاوییه‌وه‌ بۆ دروست ده‌كرد‌و كاریگه‌ریی ئه‌و پرۆژه‌یه‌ ده‌بووه‌ هۆى دابه‌زینى رێژه‌ى ئاو له‌روبارى فورات به‌ئاڕاسته‌ى سوریا له‌(15,7 ملیار/م3) بۆ (11ملیار/م3) ساڵانه‌.(13) جگه‌ له‌پرۆژه‌ى گاپ، توركیا پرۆژه‌ى بۆریگه‌لى ئاشتیی (مشروع انابیب السلام)یشى پێشنیاز كرد‌و خستیه‌ڕوو،(14) كه‌ له‌ده‌ریاچه‌ى به‌نداوى ئه‌تاتوركه‌وه‌ به‌ره‌و باشوور درێژ ده‌بۆوه‌‌و به‌خاكى سوریادا تێده‌په‌ڕی به‌شاره‌كانى حه‌له‌ب‌و حه‌ما‌و حیمس‌و دیمه‌شق‌و كه‌نارى خۆرئاوا‌و ئیسرائیل به‌شدارى ئاوه‌كه‌ى ده‌كرد، دواى ئه‌وه‌ش بۆ وڵاتى سعودیه‌ درێژ ده‌بوویه‌وه‌، به‌دوو هێڵ،(15) به‌ڵام به‌كردارى نیگه‌رانى سوریا كاتێك ده‌ركه‌وت، كه‌ توركیا بۆ ماوه‌ى مانگێك هه‌ستا به‌گرتنه‌وه‌ى ئاویی روبارى فورات به‌بیانووى پڕكردنى به‌نداوى ئه‌تاتورك له‌ماوه‌ى نێوان (12/1/1990 – 13/2/1990).(16)
ئامانجه‌كانى سیاسه‌تى ئاویی توركیا چه‌ند لایه‌نێك ده‌گرێته‌وه‌، له‌ڕووى سیاسییه‌وه‌، ئامانجى به‌كارهێنانى ئاو بوو وه‌ك ره‌گه‌زى هێزى بڕیاردان له‌پرۆژه‌ى بڕیارسازییدا، به‌گوێره‌ى روانینى ستراتیژیی خۆى،(17) چونكه‌ له‌سیاسه‌تى ده‌ره‌وه‌ى توركیادا، جیۆ- سیاسیی ئاو‌و كێبڕكێ‌و گرژیى‌و ئاڵۆزیی رۆڵى گه‌وره‌یان بۆ ماوه‌یه‌كى زۆر ده‌گێڕا.(18) هه‌روه‌ها قۆستنه‌وه‌ى لاوازیی هه‌ڵوێستى وڵاتانى عه‌ره‌بیى به‌هۆى دوورى هه‌ر دوو سیستێمى فه‌رمانڕه‌واى عێراق‌و سوریا له‌یه‌كتریی‌و زۆرى ناكۆكیى سیاسیی نێوانیان‌و(19) كۆنترۆڵى ته‌واوى توركیا به‌سه‌ر ئاوى هه‌ردوو روبارى دیجله‌و فورات له‌نێوخۆى وڵاته‌كه‌‌و دروستكردنى كاریگه‌ریی له‌سه‌ر سوریا‌و عێراق له‌رێگه‌ى مامه‌ڵه‌كردن به‌رێژه‌ى ئاو‌و سه‌پاندنى مه‌رجه‌كانى خۆى.(20) له‌مباره‌وه‌ سلێمان دیمێریل له‌كاتى لێدانى به‌نداوى ئه‌تاتوركدا وتى:"بیره‌ نه‌وته‌كان بۆ خۆیان‌و سه‌رچاوه‌كانى ئاو بۆ ئێمه‌، توركیا مافى خۆیه‌تى مامه‌له‌به‌ئاوى دیجله‌و فوراته‌وه‌ تا دوا خاڵى سنووریی بكات".(21) ئامانجێكی ترى توركیا ته‌وقدانى ناڕه‌زایی كورد‌و زاڵبوون بوو به‌سه‌ر جوڵانه‌وه‌ى رزگاریخوازیی PKK له‌و نێوچانه‌ى پرۆژه‌كه‌ى تێدا جێبه‌جێ ده‌كرا له‌ڕێگه‌ى ره‌خساندنى هه‌لى كار بۆ دانیشتووانى نێوچه‌كه‌ له‌كه‌رتى كشتوكاڵ‌و پیشه‌سازیی‌و خزمه‌تگوزاریی‌و پێوه‌ندیی. لێره‌دا مه‌به‌ست دروستكردنى نێوبڕ بوو له‌نێوان ئه‌وان‌و PKK دا.(22)
له‌ڕووى ئابوورییشه‌وه‌ پێوه‌ندییه‌كى پته‌و له‌نێوان ئاسایشی ئاویی(23) ‌و سه‌ربه‌خۆیی ئابووریی‌و سیاسیدا هه‌یه‌، به‌جۆرێك ئه‌وه‌ى یه‌كه‌م ده‌بێته‌ هۆى گه‌ره‌نتى به‌دیهاتنى دووه‌م، چونكه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ر ده‌وڵه‌تێك نه‌توانێت سامانى ئاویی له‌مه‌ترسیی كۆنترۆڵكردنى ده‌ره‌كیى له‌سه‌ر سه‌رچاوه‌ ئاوییه‌كانى بپارێزێت، ناتوانێت ئاسایشی ئابووریی‌و سیاسیی‌و سه‌ربه‌خۆیی سیاسیی به‌ده‌ستبهێنێت.(24) توركیا سیاسه‌تى ئابووریی ته‌نها له‌ڕووى گه‌شه‌پێدانه‌وه‌ ته‌ماشا نه‌كردووه‌، به‌ڵكو وه‌ك چه‌كێكى هه‌ڕه‌شه‌كردن له‌ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یى عه‌ره‌ب به‌كاریهێناوه‌، له‌ڕێگه‌ى لێدان له‌پلانى په‌ره‌پێدانه‌وه‌ له‌سوریا،(25) چونكه‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا توركیا له‌ململانێی ئاوییدا به‌جۆرێك مامه‌ڵه‌ى ده‌كرد، كه‌ له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابوورییه‌كانیدا بگونجێت.(26) هه‌روه‌ك توركیا هه‌وڵیده‌دا له‌ڕێگه‌ى هه‌نگاوی ئابووریی‌و بڕینى ئاو له‌وه‌رزى كشتوكاڵدا، پرۆژه‌كانى گه‌شه‌پێدان‌و به‌رهه‌مهێنانى ووزه‌ى كاره‌با، دژى سوریا له‌ئاست مه‌سه‌له‌ى PKK به‌تایبه‌تى به‌كاربهێنێت.(27)

تێڕوانینى توركیا‌و سوریا له‌ئاست قه‌یرانى ئاوییدا:
له‌سه‌ره‌تاى حه‌فتاكانه‌وه‌، مه‌سه‌له‌ى ئاویی نێوان توركیا‌و سوریا‌و عێراق‌و سوریا قه‌یرانى تێپه‌ڕاند. بۆیه‌ توركیا پێی وابوو ره‌چاوكردنى پێداویستییه‌ ئاوییه‌كانى وڵاتانى دراوسێ، هیچ پابه‌ندییه‌ك به‌سه‌ریدا ناسه‌پێنێت بۆ چوونه‌ نێو هیچ جۆره‌ سازش‌و دانوستانێكه‌وه‌، كه‌ مافى سه‌روه‌ریى له‌سه‌ر هه‌ردوو روبارى دیجله‌‌و فورات بخاته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌.(28) بۆیه‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌سوریا‌و عێراق له‌م ڕووه‌ ناڕازی بوون، به‌تایبه‌تیش سوریا راشكاوانه‌ نیگه‌رانیى خۆى ده‌ربڕیى. له‌بنه‌ڕه‌تیشدا كێشه‌ى ئاویی دوو لایه‌نى هه‌بوو، لایه‌نێكى سیاسیی‌و ئه‌وی تر یاسایی. ئه‌گه‌رچى پێشتر چه‌ندین رێكه‌وتننامه‌‌و پرۆتۆكۆل بۆ چاره‌سه‌ركردنى مه‌سه‌له‌ى ئاویی ئیمزاكرا بوو،(29) تا ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ى، كه‌ له‌(25ى كانوونى دووه‌مى 1980) له‌نێوان عێراق‌و توركیادا پرۆتۆكۆلى (هاریكاریی ئابووریی‌و هونه‌ریى دووه‌م) له‌ئه‌نقه‌ره‌ ئیمزا كرا‌و سوریاش له‌ساڵى 1983 هاته‌ نێوییه‌وه‌.(30)
لیژنه‌كه‌ دواى (16) كۆبوونه‌وه‌ نه‌گه‌یشته‌ هیچ رێكه‌وتننامه‌یه‌ك ده‌رباره‌ى دابه‌شكردنى داوه‌رانه‌ى ئاوی دیجله‌‌و فورات،(31) ناكۆكییه‌كانیش له‌سه‌ر چۆنێتیی دابه‌شكردنى ئاو‌و به‌كارهێنانى بوو. له‌ساڵى (1987)یشدا له‌نێوان توركیا‌و سوریادا پرۆتۆكۆلێك ئیمزا كرا، به‌پێی پرۆتۆكۆله‌كه‌ ده‌بوو توركیا ساڵانه‌ (500م3/ چركه‌) ئاو بۆ سوریا به‌ربداته‌وه‌،(32) به‌ڵام له‌سه‌ره‌تاى نه‌وه‌ده‌كاندا كێشه‌ى ئاو جارێكی تر سه‌ریهه‌ڵدایه‌وه‌، كاتێك توركیا ئاوى رووبارى فوراتى بۆ ماوه‌ى مانگێك گرته‌وه‌ به‌بیانووى پڕكردنى به‌نداوى ئه‌تاتورك. لێره‌وه‌ قه‌یرانى ئاویی ده‌ركه‌وت. بێگومان له‌بنه‌ڕه‌تدا كێشه‌ى ئاو پێوه‌ندیى به‌تێڕوانین‌و سیاسه‌تى ئاویی هه‌ریه‌كه‌ له‌توركیا‌و سوریاوه‌ هه‌بوو. بۆیه‌ ده‌كرێت لێره‌دا هه‌ڵوێستى ئه‌و دوو وڵاته‌ تایبه‌ت به‌سیاسه‌تى ئاو بكۆڵینه‌وه‌:
توركیا تێڕوانینى تایبه‌تیى بۆ خودى ئاو‌و مه‌سه‌له‌ى ئاو هه‌بوو، كه‌ له‌سه‌ر چه‌ند بنه‌مایه‌ك دامه‌زرا بوو، له‌وانه‌ پێداگرتن له‌سه‌ر بنه‌ماى سه‌روه‌ریی. له‌مباره‌وه‌ سلێمان دیمێریل پێی وابوو سه‌روه‌ریی توركیا به‌سه‌ر ئاوه‌وه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى سه‌روه‌ریی ره‌ها دامه‌زراوه‌‌و مافى سه‌روه‌ریی‌و زاڵبوونى به‌سه‌ر هه‌ردوو روبارى دیجله‌‌و فوراته‌وه‌ هه‌یه‌‌و هیچ بوارێك بۆ دانوستان یان سازش له‌گه‌ڵ هاوبه‌شه‌كانى له‌و حه‌وزه‌ له‌گۆڕێدا نییه‌‌و ئاو سامانێكى نیشتیمانیی توركیایه‌. لێره‌وه‌ دیمێریل راى وابوو، بنه‌ماى هه‌ڵسوكه‌وتكردن به‌ئاوى ئه‌و روبارانه‌، به‌شێكى دانه‌بڕاوه‌ له‌سه‌روه‌ریی نیشتیمانیی به‌سه‌ر وڵاته‌وه‌، وه‌ك سه‌روه‌ریی توركیا به‌سه‌ر خاك‌و هاوڵاتیانییه‌وه‌.(33) هه‌روه‌ها سیاسه‌تى ئاویی توركیا له‌سه‌ر قبوڵ نه‌كردنى ئیمزاكردنى رێكه‌وتننامه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تانی ترى حه‌وزى ئاویی نێوانیان دامه‌زراوه‌، به‌بیانووى ئه‌وه‌ى یاساى نێوده‌وڵه‌تیى ناچار‌و پابه‌ندیى ناكات. له‌م ڕووه‌وه‌ دیمێریل له‌(28/3/1996) رایگه‌یاند:"یاساى نێوده‌وڵه‌تیى هیچ جۆره‌ رێكه‌وتنێك له‌گه‌ڵ ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی تر، كه‌ هاوبه‌شن له‌گه‌ڵماندا ده‌رباره‌ى ده‌رامه‌تى ئاو به‌سه‌رماندا ناسه‌پێنێت‌و یاسایه‌كى نێوده‌وڵه‌تى نییه‌ ده‌رباره‌ى ئاوه‌ڕۆى سنوور تێپه‌ڕ. هه‌موو ئه‌وه‌ى ده‌كرێت پێشبینی بكرێت، بریتییه‌ له‌پێڕه‌وكردنى داوه‌ریی‌و زیان نه‌گه‌یاندن به‌و ده‌وڵه‌تانه‌". بۆیه‌ له‌م سیاسه‌ته‌دا توركیا دانى نه‌ناوه‌ به‌مافى سوریا‌و عێراق له‌ئاوى هاوبه‌شیی نێوانیاندا‌و ته‌نانه‌ت ئه‌وه‌شی پێ قه‌بوڵ نه‌بوو، ئه‌مه‌ بخرێته‌ خشته‌ى دانوساندنه‌كانى نێوانیانه‌وه‌.(34) له‌ڕووى یاساییشه‌وه‌ توركیا واى ده‌ڕوانى، كه‌ هه‌ر دوو رووبارى دیجله‌و فورات دوو روبارى نیشتیمانین(35) ‌و (سنوور تێپه‌ڕن) تائه‌و خاڵه‌ى خاكى وڵاته‌كه‌ى جێده‌هێڵن‌و ئاوى نێوده‌وڵه‌تیى هاوبه‌ش نین. بۆیه‌ مافى سه‌روه‌ریى ره‌هاى به‌سه‌ریانه‌وه‌ هه‌یه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ى له‌خاكه‌كه‌یدا هه‌ڵده‌قوڵن‌و ده‌ڕۆن. دیسان دیمێریل ده‌ڵێت:"ئه‌گه‌ر سامانێكى سروشتیى له‌وڵاته‌كه‌ماندا هه‌بێت، ئه‌وا مافى خۆمانه‌ به‌و رێگه‌یه‌ى بۆمان گونجاوه‌ به‌كاری بهێنین. ئاو له‌توركیاوه‌ هه‌ڵده‌قوڵێت‌و ده‌وڵه‌تانى رێڕه‌وى خواره‌وه‌ ناتوانن فێرمان بكه‌ن چۆن سامانه‌كانمان به‌كاربهێنین. سه‌رچاوه‌ى نه‌وت له‌زۆر وڵاتى عه‌ره‌بیدا هه‌یه‌‌و ئێمه‌ ده‌ستوه‌ر ناده‌ینه‌ چۆنێتى به‌كارهێنانییه‌وه‌".(36) له‌لایه‌كی دیكه‌ توركیا جه‌ختى له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كرده‌وه‌، كه‌ حه‌وزى دیجله‌و فورات یه‌ك حه‌وزه‌، نه‌ك دوو حه‌وزى جیاواز‌و سه‌ربه‌خۆ. پێ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ش داده‌گرێت، كه‌ رووبارى فورات ته‌رخان نه‌كراوه‌ بۆ كه‌شتیوانیی‌و تا ئێستا ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ له‌ژێر په‌ره‌سه‌ندن‌و ئاماده‌كردندایه‌‌و به‌ته‌واوى دانه‌ڕێژراوه‌. ئه‌وه‌ش ده‌خاته‌ڕوو، كه‌ رێسا‌و بنه‌ماگه‌لێك له‌یاساى نێوده‌وڵه‌تیدا نییه‌، ماف‌و ئه‌ركى ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ دیاری بكات، كه‌ به‌ش‌و پارچه‌كانى ئاوه‌ڕۆى ئاویی سنوور تێپه‌ڕ یان ئاوه‌ڕۆی تر بكه‌وێته‌ نێو خاكه‌كه‌یه‌وه‌،(37) به‌ڵام له‌هه‌مان كاتدا توركیا جه‌خت له‌سه‌ر به‌كارهێنانى ماقوڵ‌و داوه‌رانه‌ى ئاو ده‌كاته‌وه‌، نه‌ك دابه‌شكردن، به‌هه‌موو شێوه‌یه‌كیش دژى پشك‌و دابه‌شكاریی ده‌وه‌ستێته‌وه‌.(38)
له‌ڕووى سیاسیشه‌وه‌ راسته‌ توركیا به‌فه‌رمیى باسى له‌وه‌ ده‌كرد، كه‌ ئاو وه‌ك چه‌كێك له‌ململانێ‌و پێوه‌ندییه‌ هه‌رێمییه‌كاندا به‌كارناهێنێت، به‌ڵام ئه‌و رێ‌و شوێنانه‌ى له‌قه‌یرانى ئاویی‌و پرۆژه‌ ئاوییه‌كاندا پێڕه‌وى لێده‌كرد، ئاماژه‌یه‌كى روون بوون، كه‌ پێچه‌وانه‌ى ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ى توركیا نیشان ده‌ده‌ن. ئه‌گه‌ر سه‌یرى هه‌ڵوێستى توركیا بكه‌ین له‌پرۆتۆكۆلى (1987)دا، مه‌رجى ئه‌و بۆ به‌ردانه‌وه‌ى (500م3/ چركه‌) ساڵانه‌ له‌ئاو، ئه‌وه‌یه‌ سوریا ده‌ستبه‌رداى هاوكاریكردنى PKK ببێت.(39) توركیا پرۆتۆكۆلى ساڵى (1987) به‌رێكه‌وتننامه‌یه‌كى نێوده‌وڵه‌تیى پابه‌ندكه‌ر دانه‌ ده‌نا، به‌ڵكو وه‌ك پێوه‌رێكى داده‌نا، كه‌ سنوورى ئه‌وپه‌ڕى ئاوى به‌ردراوه‌ى بۆ سوریا‌و عێراق دیاریكردووه‌. له‌م باره‌وه‌ سلێمان دیمێریل ده‌بێژێت:"هێندێك كه‌س مادده‌ى (6) شه‌ش له‌پرۆتۆكۆلى 1987 به‌شێوه‌یه‌كى هه‌له‌راڤه‌ ده‌كه‌ن، به‌وه‌ى سوریا ماف‌و پشكى له‌ئاوى فورات هه‌یه‌. ئه‌و مادده‌یه‌ ماناى به‌خشینى (500م3/چركه‌) له‌ئاوه‌كه‌یه‌ له‌كاتى پڕبوونى به‌نداوى ئه‌تاتورك‌و تاكاتى رێكه‌وتنى كۆتایی نێوان هه‌ردوو وڵات. لێره‌دا هیچ دابه‌شكردن‌و به‌شكارییه‌ك نابینرێت‌و هیچ شتێكیش نابینرێت، كه‌ ئامرازێك بێت بۆ بانگه‌شه‌ى ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌، كه‌ مافیان هه‌بێت‌و پێوه‌ست بن به‌ئاوى توركیاوه‌".(40)
هه‌رچى سوریاش بوو له‌ڕووى یاساییه‌وه‌ بۆچوونى وابوو دیجله‌‌و فورات دوو رووبارى نێوده‌وڵه‌تین(41) ‌و به‌شداریكردن تێیاندا مافێكى سروشتییه‌‌و جه‌خت له‌سه‌ر چه‌مكى ته‌واوێتیى ئاویی نێوده‌وڵه‌تیى ده‌كرده‌وه‌، به‌جۆرێك ده‌توانرێت یه‌كێتیی له‌نێوان(سه‌رچاوه‌‌و ئاوه‌ڕۆ‌و رێڕه‌و)دا وه‌ك هێڵێكى ئاویی تێر‌و ته‌واو بكرێت‌و جیاكاریی له‌نێوان به‌شه‌كانیدا نه‌كرێت. ئه‌وه‌ش به‌گوێره‌ى پرینسیپه‌كانى (هێڵسنكى) ساڵى (1966)، تایبه‌ت به‌به‌كارهێنانى ئاوى روبارى نێوده‌وڵه‌تیی.(42) هه‌روه‌ها به‌بڕواى سوریا له‌به‌رئه‌وه‌ى فورات روبارێكى نێوده‌وڵه‌تییه‌، بۆیه‌ هه‌موو مه‌رج‌و ده‌ق‌و رێكه‌وتننامه‌كانى تایبه‌ت به‌روبارى نێوده‌وڵه‌تیی به‌سه‌ردا جێبه‌جێده‌كرێت‌و له‌مه‌شدا پشتى به‌بڕیارى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانى ژ (229/51/RES/A)ى دیرۆكى (8/7/1997) به‌ستبوو، به‌ناونیشانى (رێكه‌وتننامه‌ى یاسای به‌كارهێنانى ئاوه‌ڕۆى ئاویی نێوده‌وڵه‌تیى له‌مه‌به‌سته‌ نا كه‌شتیوانییه‌كاندا)، مادده‌ى(2)، وا داده‌نێت:" روبارى نێوده‌وڵه‌تى بریتییه‌ له‌و رووباره‌ى پارچه‌كانى ده‌كه‌ونه‌ نێو چه‌ند ده‌وڵه‌تێكه‌وه‌‌و ده‌وڵه‌تى ئاوه‌ڕۆى ئاویی بریتییه‌ له‌و ده‌وڵه‌ته‌ى، كه‌ به‌شێك له‌ئاوه‌ڕۆى ئاوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كه‌، كه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێو خاكى وڵاته‌كه‌یه‌وه‌".(43)
سوریا پێی وایه‌ حه‌وزى روبارى فورات له‌حه‌وزى روبارى دیجله‌له‌میانه‌ى ڕوونى سنووریی هایدرۆلۆجییه‌وه‌ جیایه‌، روباره‌كه‌ش له‌رێژاوى شه‌تولعه‌ره‌بدا به‌یه‌ك ده‌گه‌ن‌و هه‌ردووكیان ده‌بنه‌ یه‌ك حه‌وز. جگه‌ له‌وه‌ى سوریا جه‌خت له‌سه‌ر بنه‌ماى دابه‌شكردنى ده‌رامه‌ته‌ ئاوییه‌كانى هه‌ردوو روبارى دیجله‌‌و فورات ده‌كاته‌وه‌‌و بۆچوونى وایه‌ پێوه‌ندیى ده‌وڵه‌تان به‌ئاوى هه‌ردوو روباره‌كه‌وه‌ پێوه‌ندییه‌كى مافه‌، نه‌ك خاوه‌ندارێتیی. بۆیه‌ پێویسته‌ له‌چوارچێوه‌ى رێكه‌وتننامه‌ى دووانیی یان سیانییدا چاره‌سه‌ر بكرێت‌و رێز له‌و رێكه‌وتننامانه‌ش بگیرێن‌و جێبه‌جێبكرێن.(44) له‌مه‌ش بترازێت سوریا سوور بوو له‌سه‌ر پابه‌ندبوون به‌رێسا گشتییه‌كانى یاساى نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌، كه‌ له‌رێكه‌وتننامه‌ گشتیی‌و تایبه‌تییه‌كان‌و پرێنسیپى گشتیی‌و عورف‌و بڕیار‌و راسپارده‌ى كۆنگره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ى گرتووه‌. هه‌ر بۆیه‌ پێداگرى له‌سه‌ر مافى داوه‌رانه‌‌و ماقوڵ‌و زیان نه‌گه‌یاندن به‌یه‌كدى ده‌كات. كه‌واته‌ سوریا به‌مافى یاسایی خۆى ده‌زانی پێداگری‌و سوربوونى له‌سه‌ر چاككردنى شێوازى پرۆتۆكۆلى (1987) له‌گه‌ڵ توركیادا بكات، به‌شێوه‌یه‌ك خزمه‌تى زیادكردنى پشكى خۆى بكات له‌ده‌رامه‌تى ئاویی رووبارى فوراتدا.(45)
له‌ڕووى سیاسیشه‌وه‌ سوریا به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ك سه‌روه‌ریى توركیاى به‌سه‌ر ئاوى دیجله‌‌و فوراته‌وه‌ ره‌تده‌كرده‌وه‌، به‌و شێوه‌یه‌ى كه‌ هیچ پشكێكى یاسایی تێدا نه‌بێت، چونكه‌ جه‌ختى له‌وه‌ ده‌كرده‌وه‌، كه‌ رووبارى فورات روبارێكى نێوده‌وڵه‌تییه‌‌و چه‌مكى رووبارى نیشتیمانیی، كه‌ له‌لایه‌ن توركیاوه‌ به‌كارده‌هات ره‌تده‌كرده‌وه‌، له‌هه‌مان كاتدا قه‌بوڵى نه‌بوو رووبارى عاسى، بخرێته‌ خشته‌ى دانوستانه‌كانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ توركیادا. له‌هه‌مان كاتیشدا دانى به‌خاوه‌ندارێتیی توركیا به‌سه‌ر پارێزگه‌ى ئه‌سكه‌نده‌روونه‌وه‌ له‌مه‌سه‌له‌ى كێشه‌ى ئاویی نێوانیاندا نه‌ده‌نا.(46)


كێشه‌ی كورد‌و پارتى كرێكارانى كوردستان(PKK) له‌قه‌یرانى ئاویی نێوان توركیا‌و سوریادا:
له‌كاتى سه‌رهه‌ڵدانى كێشه‌ى ئاوییدا، به‌تایبه‌تى له‌ساڵى(1987)ه‌وه‌ له‌توركیا دوو بۆچوون له‌ئارادا بوو سه‌باره‌ت به‌مه‌سه‌له‌ى ئاسایش‌و له‌مه‌ڕ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ سوریادا، یه‌كێكیان بۆچوونى دامه‌زراوه‌ى سه‌ربازیی‌و تۆرگۆت ئۆزال بوو، كه‌ وایانده‌بینى به‌ردانه‌وه‌ى ئاوی فورات كه‌مبكرێته‌وه‌، بۆئه‌وه‌ى سوریا ناچار بكرێت كۆمه‌كى PKK رابگرێت‌و درك به‌گرنكى پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ توركیادا بكات. ئه‌وی تریان بۆچوونى وه‌زاره‌تى ده‌ره‌وه‌ بوو، كه‌ داوای ده‌كرد جیاكاریی له‌نێوان مه‌سه‌له‌سیاسیی‌و ئابوورییه‌كان له‌كاتى مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ سوریادا بكرێت.(47) ئه‌گه‌رچى توركیا به‌فه‌رمیى چه‌ند جارێك رایگه‌یاند بوو، ئاوی روباره‌كان وه‌ك چه‌كێك به‌كارناهێنێت،(48) به‌ڵام دواجار راى یه‌كه‌م سه‌ركه‌وت‌و كاری پێكرا‌و، به‌كرداریش له‌ساڵى(1990)دا ناڕاسته‌وخۆ ئاو وه‌ك ئامرازی گوشار دژى سوریا به‌كارهێنرا، چونكه‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا یه‌كێك له‌ئامانجه‌ سه‌ره‌كییه‌كانى سیاسه‌تى ئاویی توركیا گوشار خستنه‌ سه‌ر سوریا بوو بۆ ده‌ستبه‌ردار بوون له‌كۆمه‌كیكردنى PKK، چونكه‌ كرۆكى سیاسه‌تى ئاویی توركیا ته‌وقدانى جوڵانه‌وه‌ى سه‌ربه‌خۆخوازیی ئه‌و پارته‌ بوو له‌و نێوچانه‌ى، كه‌ پرۆژه‌ ئاوییه‌كانى تێدا جێبه‌جێ ده‌كرا.(49) ته‌نانه‌ت توركیا پێشوه‌خت PKK ى له‌قه‌یرانى ئاویی خۆیدا كرده‌ ئامانج‌و له‌ساڵى(1986)دا ژماره‌یه‌ك ئه‌ندامى ئه‌و پارته‌ى ده‌ستگیر كرد، ئه‌ویش گوایه‌ دواى ئاشكراكردنى پلانێك بۆ تێكدانى به‌نداوى ئه‌تاتورك، له‌مه‌دا سوریاى به‌هاندانى ئه‌و كۆمه‌له‌تۆمه‌تبار كرد.(50)
له‌ڕاستیدا پێش ئه‌وه‌ى پرۆژه‌ى گاپ ته‌واو ببن، توركیا نه‌یده‌ویست چاره‌سه‌ری كۆتایی كێشه‌ى ئاو بكات بۆ دابه‌شكردنى ئاوى دیجله‌و فورات، چونكه‌ پێی وابوو رێكه‌وتننامه‌ هیچ ده‌سكه‌وتێكى سیاسیی بۆ به‌دیناهێنێت، به‌تایبه‌تى به‌هۆى گومانى به‌رامبه‌ر به‌رده‌وامیى هه‌ڕه‌شه‌ى PKK ‌و كێشه‌ى روبارى عاسى.(51) توركیا سوور بوو له‌سه‌ر رێكه‌وتننامه‌ى گشتیی ئاو له‌گه‌ڵ سوریا، به‌ڵام به‌و مه‌رجه‌ى تاڕاده‌یه‌ك پێكه‌وه‌ هاریكاریی بكه‌ن بۆ سنووردانان بۆ چالاكییه‌كانى PKK.(52) به‌ڵام قه‌یرانى ئاویی نێوان توركیا‌و سوریا هه‌روا مایه‌وه‌، تا هاتنه‌ئاراى هاوپه‌یمانێتیى توركیا‌و ئیسرائیل، كه‌ ره‌هه‌ندێكى سه‌ربازیی‌و سیاسیی‌و ئابووریی‌و ئاویی هه‌بوو، ئیدى به‌ته‌واوى گوشار خرایه‌ سه‌ر سوریا بۆملدانى داواكاریی‌و مه‌رجه‌كانى توركیا له‌ئاست PKK، چونكه‌ كاتێك سوریا بووه‌ یه‌كێك له‌ئامانجه‌كانى نێو رێكه‌وتننامه‌‌و پێوه‌ندییه‌كانى توركیا‌و ئیسرائیل، مه‌به‌ست‌و ئامانجى توركیا PKK ش بوو،(53) له‌به‌رئه‌وه‌ى سوریا كۆمه‌كى ئه‌و پارته‌ى ده‌كرد‌و داڵده‌ى دابوون‌و له‌كاتى ئه‌نجامدانى چالاكیى چه‌كداریی دژى توركیا له‌سه‌ر سنووره‌ هاوبه‌شه‌كانى چاوپۆشیی لێده‌كردن. ته‌نانه‌ت باس له‌وه‌ ده‌كرێت، كاتێك سه‌ركردایه‌تى PKK ‌و خودى ئۆجه‌لان خوازیار بوون له‌كۆنگره‌ى پێنجدا رێگه‌ چاره‌ى سیاسیی‌و وتووێژ به‌بنه‌ما وه‌ربگرن، به‌ڵام قه‌بوڵ نه‌كراوه‌‌و زێتر ستراتیژى خه‌باتى چه‌كداریی خۆى گۆڕیوه‌‌و تێیدا بڕیاری داوه‌ بایه‌خ به‌خه‌باتى چه‌كداریی شاره‌كان بدرێت،(54) به‌مه‌ش توركیا ترسی لێنیشت، كه‌ PKK له‌عێراق‌و ئێران نزیك بێته‌وه‌‌و له‌و لاشه‌وه‌ له‌گه‌ڵ پارتى‌و یه‌كێتى رێكبكه‌وێت، بۆیه‌ كه‌وته‌ خۆى‌و په‌ناى برده‌ به‌ر ئیسرائیل بۆ ئه‌وه‌ى له‌رووى سیاسیی‌و سیخوڕییه‌وه‌ هاوكارییان بكات له‌دروستكردنى نێوچه‌یه‌كى ئاسایشی داخراو له‌سه‌ر سنووره‌كانى. واته‌ PKK هۆكارێكى سه‌ره‌كى نزیكبوونه‌وه‌ى توركیا‌و ئیسرائیل بوو.(55)
هه‌روه‌ها توركیا كارئاسانى بۆ ئیسرائیل كرد له‌مه‌سه‌له‌ى كێشه‌ى فه‌له‌ستیندا، له‌به‌رامبه‌ریشدا ئیسرائیل له‌جه‌نگى توركیا دژى PKK هاوكاری بكات، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌نده‌، به‌ڵكو هاوكاریش بكات له‌پاكتاویی بزاڤى نیشتیمانیی‌و دیموكراتیی له‌نێو توركیاشدا.(56) چونكه‌ یه‌كێك له‌شێوازه‌كانى مامه‌ڵه‌كرنى توركیا‌و ئیسرائیل پێكه‌وه‌ به‌رامبه‌ر نه‌یاره‌ سیاسییه‌كانیان بریتیی بوو له‌تۆمه‌تباركردنیان به‌مه‌سه‌له‌ى تیرۆر، به‌جۆرێك خه‌بات‌و به‌رخودانى PKK له‌پێناوى ماف‌و داواكاریی میلله‌تێك‌و تێكۆشان‌و به‌ره‌نگاریی فه‌له‌ستینییه‌كانیشیان به‌كارى تیرۆریستیی وێنا ده‌كرد.(57) ته‌نانه‌ت كاتێك حیكمه‌ت چه‌تینى وه‌زیرى ده‌ره‌وه‌ له‌رۆژى (14/11/1993) سه‌ردانى ئیسرائیلى كرد‌و له‌وێ چه‌ند رێكه‌وتننامه‌یه‌كى ئیمزاكرد، رایگه‌یاند:"هاریكاریی له‌گه‌ڵ ئیسرائیلدا مه‌ودایه‌كى دوورترى هه‌یه‌، كه‌ پێَشبینى دامه‌زراندنى سیستێمێكى نوێی له‌رۆژهه‌ڵاتى نێوه‌ڕاستدا لێده‌كرێت، توركیا یان ئیسرائیل رێگه‌ ناده‌ن هیچ كارێكى تیرۆریستیی یان نێوچه‌یه‌ك بۆ راهێنان‌و جموجوڵى تیرۆریستیی ببێته‌ به‌ربه‌ست".(58) لێره‌دا مه‌به‌ست سوریا‌و PKK ‌و رێكخراوه‌ فه‌له‌ستینییه‌كان بوو.
له‌و پێوه‌ندییه‌شدا، كه‌ PKK كرا بووه‌ ئامانج، ئیسرائیل یارمه‌تى توركیاى ده‌دا له‌ڕووى پێدانى زانیاریی‌و ئاشكراكردنى بنكه‌‌و باره‌گه‌كانى PKK له‌نێو خاكى سوریا‌و له‌ده‌شتى بیقاعى لوبنان. ئه‌وه‌ش له‌سه‌ردانى فه‌رمانده‌ى چه‌كى هه‌وایی ئیسرائیل بۆ توركیا له‌سه‌ره‌تاى مانگى (8/1993) بوو، كه‌ له‌میانه‌یدا چاوى كه‌وت به‌وه‌زیرى به‌رگریی توركیا‌و(دۆغان غوریش)ى هاوتا سه‌ربازییه‌كه‌ى‌و ئامانج لێی هاریكاریی هاوبه‌ش بوو دژى PKK.(59) هه‌روه‌ها پێدانى زانیاریی‌و نهێنیى مانگه‌ ده‌ستكرده‌كان‌و ئامێرى گوێ هه‌ڵخستن‌و سیخوڕی ئه‌لیكترۆنیى، كه‌ له‌باشوورى رۆژهه‌ڵاتى ئه‌نادۆڵ‌و باشوورى كوردستاندا هه‌بوون. ئه‌مه‌ش له‌نێو رێكه‌وتننامه‌ى چواره‌مى نێوانیاندا هاتبوو، كه‌ له‌مانگى نیسانى 1997 ئیمزا كرا بوو.(60)
جگه‌ له‌سوودمه‌ندكردنى توركیا له‌شاره‌زایی له‌روبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى تیرۆردا، ئه‌وه‌ش له‌تشرینى دووه‌مى 1994 دا بوو، كاتێك تانسۆ چیلله‌رى سه‌رۆكى حكومه‌ت به‌سه‌ردانێك گه‌یشته‌ ته‌لئه‌بیب‌و ئیمزاى له‌سه‌ر چه‌ند رێكه‌وتننامه‌یه‌كى هاریكاریی بۆ له‌نێوبردنى تیرۆر كرد.(61) له‌لایه‌كى دیگه‌وه‌ ئیسرائیل به‌شداری‌و كارئاسانیی كرد له‌هێندێك پرۆسه‌ى سه‌ربازیی توركیا دژى PKK، وه‌ك به‌رپاكردن‌و دامه‌زراندنى نێوچه‌ى ئاسایشی توركیى له‌باشوورى كوردستان به‌ئاشكرا له‌مانگى(10/1997) له‌سه‌ر شێوه‌ى پشتێنه‌ى ئاسایشی ئیسرائیلیى، رۆژنامه‌ى(پۆسته‌ى باشوور)، كه‌ له‌ئه‌وروپا ده‌رده‌چوو له‌رۆژى(14/11/1997) باس له‌وه‌ ده‌كات، سه‌ربازانى ئیسرائیل له‌هه‌ر دوو پرۆسه‌ى(پۆڵا 1995‌و 1997)ى توركى له‌باشوورى كوردستان به‌شدار بوون، له‌وانه‌(50) ئه‌فسه‌ر له‌پرۆسه‌ى یه‌كه‌م به‌مه‌به‌ستى گواستنه‌وه‌ى شاره‌زایی ئیسرائیلیى له‌دامه‌زراندنى نێوچه‌یه‌كى دابڕاو له‌باشوورى كوردستان هاوشێوه‌ى نێوچه‌ى دابڕاوى باشوورى لوبنان.(62)

تێبینی: بۆ دەستکەوتنی پەراوێز و سەرچاوەکانی ئەم بەشە پەیوەندی بە فەیسبووکی تایبەتی نوسەرەوە بکەن.

 

author photo

دكتۆرا لە مێژوو

پسپۆڕ لە پەیوەندییەكانی كورد و توركیا