پێ دەچێ كۆریای باكور بەدەردی عێراق بچێت

ئايا كۆریای باكور هەنگاوەكانی سەدام حوسەین دەگرێتەبەر؟

پێ دەچێ كۆریای باكور بەدەردی عێراق بچێت

955 خوێندراوەتەوە

جەیمس ترەوب
و، رەزوان حەسەن

 

بیست ساڵ بەر لە ئێستا كوفی ئەنان سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان لەگەڵ شاندێكدا كە وای لێدەبینرا هیچ ئومێدێكی لێ ناكرێ سەفەری كرد بۆ بەغداد بۆ ئەوەی قەناعەت بە سەدام بهێنێت رێگە بە پشكنەرانی چەكی سەربە نەتەوە یەكگرتوەكان بدات بچنە پێگە هەستیارەكانی چەك و بەوە خۆیان لەشەڕێك بەدوور بگرن كە نزیك بوو رووبدات.

 

دانوستانەكانی ئەوكاتە پێچوپەنای زۆریان تێكەوت بەڵام لە كۆتاییدا سەدام بە هەموو ئەو شتانە رازیبوو كە واشنتۆن و وڵاتەكانی دیكە داوایان دەكرد. دەرەنجام، كوفی ئەنان لەگەڵ ئەوەی هیلاك بوو، بەڵام شاگەشكەبوو، تەواو شانازی بە كارەكەی خۆیشیەوە كرد. سكرتێری ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتوەكان رازیبوو بە رێكەوتنەكە و پشكنەرانیش گەڕانەوە بۆ سەر كار.

دواتر سەدام بیركردنەوەی گۆڕا و پشكنەرانی لە پێگە هەستیارەكان دوورخستەوە. رێكەوتنەكە شكستی هێنا و لە كانونی یەكەمی 1998، شەش مانگ پاش سەردانەكەی ئەننان بۆ بەغداد، ویلایەتە یەكگرتوەكان و بەریتانیا عێراقیان بۆمباران كرد.

 

پرسیارە گەورەكەی جیهان ئەوەیە ئاخۆ ویلایەتە یەكگرتووەكانیش لە ئێستادا نەخشەرێیەكەی عێراق دەگرێتەبەر؟؟


لە ساتەوەختێكدا بیرم لەم قۆناغە كردەوە كە دۆناڵد ترەمپ بە دڵخۆشییەوە ئەوەی راگەیاند كە خۆی و كیم جۆن ئون كە بە رێكەوتن لەسەر داماڵینی دوورگەی كۆریا لە چەك كۆتاییان بە كێشە ئەتۆمی و ئەگەری راستەقینەی دروستبوونی شەڕ هێناوە. ترەمپ یەك هەنگاوی تەواو لەدوای كۆفی ئەنانەوەیە، چونكە خۆی و تیمەكەی بەبێ هیچ رێكەوتنێك لەسەر ناردنی پشكنەرانی چەكی ئەتۆمی بۆ كۆریا دەگەرێنەوە بۆ واشنتۆن. تەنانەت ئەوەشی لە دیكتاتۆرە رەهاكە نەپرسی ئاخۆ رازییە ئەو پشكنەرانە بچنە نێو خاكی وڵاتەكەیەوە.

 

،،

دەكرێت ئەوەش بپرسین كە ئاخۆ كۆماریەكان چۆن پێشوازی لەو رێكەوتنەی ترەمپ بكەن كە تا ئێستا تەنها گوتارە.ئایا بە هەمان لۆژیكی ئێران مامەڵە لەگەڵ كۆریای باكوردا دەكەن؟

 

وە لەڕاستیدا ئەم دیكتاتۆرە، بە پێچەوانەی سەدامەوە، خاوەنی چەكی وێرانكەرە. ئەزمون پێمان دەڵێت ئەم رۆمانسیەتە كوێرانەیە بە فرمێسك كۆتایی دێت.
كۆفی ئەنان دوای ئەوەی گەڕایەوە بۆ ویلایەتە یەكگرتوەكان و ئەوەی لەگەڵا خۆیدا بردەوە كەخۆیبە كاسەی پڕبایەخی ئاشتی دەزانی بەرگەی مامەڵەیەكی زۆر توندی گرت كە لەگەڵیدا كرا.

ئەو چەندینجار ئەوەی دووبارە كردەوە كە توانی "مەمەڵە" لەگەڵا سەدامدا بكات_ئەمەش لەچاو ئەو بانگەشەیەی ترەمپ كە وتی پەیوەندییەكی مەزنم لەگەڵ كیم جۆن ئوندا دامەزراندووە پێداگرییەكی مامناوەندانەیە.لەگەڵ ئەوەشدا ترێنت لۆت سیناتۆری پارتی زۆرینەی ئەوكات وەزیری دەرەوەی بەوە تۆمەتبار كرد كە ملی داوە بۆ ئەو سەركردە دڕندەیە. ئیدارەی كلینتۆن بەر لەوەی قایلبوونی خۆی رابگەیەنێت رێكەوتنەكەی خستە بەردەم لێكۆڵینەوەیەكی وردەوە.

 


دەكرێت ئەوەش بپرسین كە ئاخۆ كۆماریەكان چۆن پێشوازی لەو رێكەوتنەی ترەمپ بكەن كە تا ئێستا تەنها گوتارە.ئایا بە هەمان لۆژیكی ئێران مامەڵە لەگەڵ كۆریای باكوردا دەكەن؟

كاتێك ترەمپ رێكەوتنەكەی لەگەڵ ئێران هەڵوەشاندەوە سەرباری رێوشوێنە هەرە توندەكان بۆ پابەندبوون بە پشكنەرانی تایبەت بە رێكەوتنەكە كۆمارییەكان بەیەك ریز پشتیان گرت. ئایا كۆمارییەكان پێداگری لەسەر ئەوە دەكەن ئیدارەی ترەمپ داوای پابەندبونی توندتر لە ئیدارەكەی ئۆباما بكەن كە وتوێژی لەگەڵ تاراندا ئەنجامدا؟

یاخود ئایا مۆڵەت دەدەنە ترەمپ؟ چونكە لە كۆتاییدا ئەوان زیاتر خەمی گەیشتنیانە بە سەركەوتنێكی دیبلۆماسی بەسەر كۆریای باكوردا نەك چەكداماڵین لێی.

،،

پێودانگی عێراق بۆ كۆریای باكوریش دەشێت  سەدام پاساوی باشی هەبوو بۆ ئەوەی داوای پابەندبوون لە لایەنی بەرامبەر بكات، چونكە سەرباری ئەوەی هەموو چەكە كۆمەڵكوژییەكانی لابردبوو عێراقیش هەر كە سزاكانی لەسەر هەڵگیرا وەك هێزێكی هەرێمی گەورە هەمان رۆڵی جارانی بینیەوە.

 

 

 
ئەركەكەی ئەننان ئەوەی نیشانداین كە تابڵێی قورسە وا لە دیكتاتۆرە رەهاكان بكەین بە شتێك رازیبن كە بە دەستدرێژی بزانن بۆ سەر سەروەری خۆیان. ئەو بەڵگەنامەیەی سەدام ئیمزای كرد بەوە پابەندی كرد رێگە بە پشكنەران بدات بەبێ‌ هیچ سنورێك بچنە ئەو شوێنانەوە كە پێیان دەوترا Presidential sites، دواتر دەركەوت هەزاران میل چوارگۆشەیان بڕیوە, كە ئەوەندە دوور بوون دیبلۆماتەكان لەگەڵیاندا رۆیشتن.

لە مانگی هەشت سەدام ئارامی نەما و داوای لە پشكنەران كرد ئەنجامێكی خاوێنی بدەنە دەست و داواشی كرد ئەنجومەنی ئاسایش ئەو سزایانە هەڵگرێ كە سەپاندبووی بەسەریدا. سەدام وازی لە هەماهەنگی هێنا و بەوەش قەیرانێكی دیكەی دروست كرد و بەهۆی ئەوەشەوە ئۆپەراسیۆنی بیابان روویدا، واتە هەڵمەتی موشەكبارانی چوار رۆژەی مانگی كانونی یەكەمی 1998.

 

 
پێودانگی عێراق بۆ كۆریای باكوریش دەشێت سەدام پاساوی باشی هەبوو بۆ ئەوەی داوای پابەندبوون لە لایەنی بەرامبەر بكات، چونكە سەرباری ئەوەی هەموو چەكە كۆمەڵكوژییەكانی لابردبوو عێراقیش هەر كە سزاكانی لەسەر هەڵگیرا وەك هێزێكی هەرێمی گەورە هەمان رۆڵی جارانی بینیەوە.

بەڵام كۆریای باكور بە پێچەوانەوە نەك هەر پرۆگرامێكی ناوەكی گەورەی هەیە بەڵكو بێجگە لەو چەكانە هیچ پشك و موڵكێكی بەهاداری نییە, ئەگەرچی ترەمپ بە قوڵی سەرسام بووە بە بەهای شاراوەی موڵكی كەنار دەریای وڵاتەكە. كیم زیاتر لە سەدام ئەزمونی هەیە لە كۆنترۆڵكردنی خاكەكەی خۆی. ئایا ئەو لە سەدام كراوەترە بۆ تەسلیمكردنی ئەو دەسەڵاتەی هەیەتی بەسەر خاكەكەیەوە؟

،،

چی لەوە زیاتر هەیە، ئەگەر ئەو سازشانەی ئێران كردنی لەپێناو دەستگەیشتنی بە بازاڕەكانی بۆ ترەمپ بەس نەبوبن, ئەوە قورسە پێشبینی ئەوە بكەین تا چەند كیم جۆن ئون پابەندبوونی خۆی بەتەواوی نیشان دەدات.

 

 
بێگومان ترەمپ پێی وایە ئەو كراوەتر دەبێت چونكە لای وایە كیم ئەو شتەی بەلاوە گرنگە كە بەلای هەموو خەڵكێكی بەئاگاوە گرنگە _ئەویش پارەیە. ئەو بەتێڕوانینێكی دەریاییەوە چەكەكانی خۆی ئەفرۆشێت بۆ كۆمەڵێك ئوتێلی پێنج ئەستێرەیی ترەمپ. رەنگە وایش بێت. لەراستیدا رژێمی ئێرانیش شتێكی لەو شێوەیەی كرد بەڵام رژێمەكە زیاتر شەرعیەتی لە پشتگیری شەقام و لەوێشەوە بەرەوپێشچوونی ئابوری وەرگرت نەك وەك بنەماڵەی كیم كە برسیكردنی خەڵكی وەك چەكێكی سیاسی بەكارهێناوە.

چی لەوە زیاتر هەیە، ئەگەر ئەو سازشانەی ئێران كردنی لەپێناو دەستگەیشتنی بە بازاڕەكانی بۆ ترەمپ بەس نەبوبن, ئەوە قورسە پێشبینی ئەوە بكەین تا چەند كیم جۆن ئون پابەندبوونی خۆی بەتەواوی نیشان دەدات.

 
لەگەڵ ئەوەشدا با وای دابنێین دانوستانكارانی ئەمریكا و كۆریای باكور دەگەنە جۆرە تێگەیشتنێك لەسەر داماڵینی چەكی ئەتۆمی، یان بڵێین هەڵوەشاندنەوەی راستەقینەی دامودەزگا زەبەلاحەكانی ئەتۆمی كۆریا. هەرو ها با وادابنێین نەتەوە یەكگرتوەكانیش بەجۆرێك هەزاران پشكنەری لێهاتووی چەك دیاری دەكات بۆ چاودێریكردن و چەسپاندنی رێكەوتنەكە. ئەی چی روودەدات ئەگەر بێتوو كیم بەدرێژایی ئەو ماوەیەی كە پشكنەران كاردەكەن هەستێت بە شاردنەوەی نیوەی كڵاوە ئەتۆمیەكانی یاخود ساحە و دامەزراوە ژێرزەمینییە نهێنییەكانی پیتاندنی یۆرانیۆم؟

 

یاخود چی ئەگەر وەكو سەدام ماوەیەكی زۆر بەر لەوەی پابەندبوونی راستەقینەی خۆی نیشان بدات داوای لابردنی سزاكان بكات؟


ئێران شتی لەو شێوەیەی نەكردووە شونكە ئێرانیەكان رێزیان لەو بەڵێنانە گرتووە كە لە پلانی كاری گشتگیری هاوبەشJoint Comprehensive Plan of Actionدا داویانە. بەراوردەكە لەگەڵ عێراقدا راستە، ئەویش بەتایبەتی لە دەوروبەری ساڵی 1998.

رەنگە ویلایەتە یەكگرتووەكان موشەكبارانی كۆریای باكور نەكات، وەك چۆن لەگەڵ عێراقدا ئەنجامیدا، چونكە دەرەنجامەكانی ئەو جۆرە كارە بۆ ترمپ زۆر سەخت دەبن. لە راستیدا دەبێت سوپاسگوزار بین كە ترەمپ پێی ناوەتە نێو ئەم بازنەیەوە، چونكە ئەگەری سەركەوتنی ئەم هەوڵە گەورەترە لە ئەگەری شكستهێنانی و هاتنەئارای جەنگ. لەگەڵ ئەوەشدا راوەستان و شكستهێنانی ئەم هەوڵە دوو هێندە توندوتیژییەكان زیاد دەكات و ئێمەش بە هیچ كوێ ناگەین.

،،

سەرۆكی كۆریای باكور رەنگە بگاتە ئەو تێگەیشتنەی كە دەتوانێ تەنها تا ئەو رادەیە هەماهەنگی بكات كە ئاسۆی پرسی داماڵینی چەك بەجۆرێك درێژبكاتەوە هەرگیز كۆتایی نەیەت.

 

 
بەڵام دەتوانین گریمانەی سیناریۆیەكی تەواو جیاواز بكەین. كیم جۆن ئون، كە سەركردەیەكە بەدڵنیاییەوە بە كەس ناخەڵەتێت, رەنگە لەوە تێبگات كە ترەمپ ئەوەندە سەرسام بووە بە خەون و خەیاڵەكانی خۆی بۆ پاراستنی جیهان ئەگەر هەر پێشێلكاریەك لە بەرامبەر هەر رێكەوتنێك بكرێت كە هەردوولا پێی بگەن چاوپۆشی لێبكات.

بەمەش سەرۆكی كۆریای باكور رەنگە بگاتە ئەو تێگەیشتنەی كە دەتوانێ تەنها تا ئەو رادەیە هەماهەنگی بكات كە ئاسۆی پرسی داماڵینی چەك بەجۆرێك درێژبكاتەوە هەرگیز كۆتایی نەیەت.

  ئیدارەی ترەمپ لەپێناو پاراستنی سەركەوتنە دیبلۆماسیەكەی خۆیدا رەنگە چاوپۆشی لەوە بكات كە ئیدارە كلینتۆن دوو دەیە بەر لەئێستا چاوپۆشی لێنەكرد. ئەمە یەكێك دەبێت لە دەرەنجامە چاوەڕوانكراوە هەرە خراپەكان، چونكە كیم بەبێ ئەوەی لەترسی هەڕەشەكانی جیهان هێز و تواناكانی خۆی تەسلیم بكات ئەو شەرعیەتە بەدەست دەهێنێت كە هەوڵی بۆ دەدات.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك