مورتەزا کاخی، سندوقەکە ڕەشەکەی ڕێکەوتننامەی جەزائیر

"بارزانى به‌ زاواکەی ئایەتوڵا کاشانی وت ئەگەر ئەو ناپیاوە (شا) ئێمه‌ى نه‌ده‌فرۆشت به‌ سه‌دام دەمویست ئێران نزیك بكه‌مه‌وه‌ له‌ سنوره‌ مێژووییەکەی خۆی"

مورتەزا کاخی، سندوقەکە ڕەشەکەی ڕێکەوتننامەی جەزائیر

1567 خوێندراوەتەوە

و: ئاکۆ حەمید

گفتوگۆ له‌گه‌ڵ دكتۆر مورته‌زا كاخى دیپلۆماتكارى پێشوو، دكتۆر مورته‌زا پاش ڕێككه‌وتنى شاى ئێران و جێگری سه‌رۆك كۆماری ئه‌و كاتى عێراق به‌ هۆى شاره‌زایی له‌ یاسا نێوده‌وڵه‌تییه‌كان له‌ لایه‌ن ده‌وڵه‌تى ئه‌و كاتى ئێران وه‌ك نوینه‌رى ئێران هه‌ڵبژێردرا بۆ دیاریكردنى سنوره‌ ئاوییه‌كانى ئێران و عێراق، كاخى پاش چه‌ندین مانگ له‌ چالاكى، به‌ هاوكارى هێزى ده‌ریاى ئێران له‌دواى چه‌ندین سه‌ده‌، هێڵى سنورى سیاسی (ئێران – عێراق)ی له‌ روبارى شه‌تولعه‌ره‌ب به‌ سه‌ركه‌وتووى دیاری كرد، وێراى پاراستن و دابینكردنى به‌رژه‌وه‌ندى نه‌ته‌وه‌یی ئێران، واژۆى نێرده‌ و نوێنه‌رانى ده‌وڵه‌تانى عێراق و جه‌زائیرى له‌سه‌ر ئه‌م ڕێككه‌وتنه‌ وه‌رگرت.

جوڵه‌ و هه‌وڵه‌كانى جه‌لال تاڵه‌بانى یه‌كه‌مین سه‌رۆك كۆمارى عێراقى نوێ له‌ دژى ئه‌م ڕێككه‌وتننامه‌یه‌ وایكرد كه‌ ده‌نگى پێداچوونه‌وه‌ و خوێندنه‌وه‌ بۆ ڕێككه‌وتننامه‌كه‌ به‌رزبێته‌وه‌. جه‌لال تاڵه‌بانى ده‌ڵێت: " ئه‌و وڵاتانه‌ى ڕێككه‌وتننامه‌ى 1975ى جه‌زائیریان واژۆكردووه‌ له‌ ئێران و عێراق ڕووخاون و ئێستا نه‌ماون، بۆیه‌ پێویسته‌ ئه‌م ڕێككه‌وتننامه‌یه‌ هه‌ڵبوه‌شێته‌وه‌". ئه‌گه‌ر چی دواتر وشه‌كانى خۆى هه‌ڵگرته‌وه‌ به‌ڵام په‌رچه‌كرداره‌ى تاڵه‌بانى ئه‌وه‌ى خسته‌ڕوو كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانى عێراق له‌ هه‌ر جلوبه‌رگێكدابن له‌سه‌ر ئه‌م ڕێككه‌وتننامه‌یه‌ هه‌ستێكى تایبه‌تییان هه‌یه‌.
محه‌مه‌د ڕه‌زا شا و سه‌دام حسین له‌ په‌راوێزى كۆنفرانسى ئۆپیك له‌ جه‌زائیر پێكه‌وه‌ دانیشتنێكیان كردووه‌، شا پێش ئه‌م ڕێككه‌وتننامه‌یه‌ وتبووى " ئاره‌زوومه‌نده‌ له‌گه‌ڵ سه‌دام حسێن كۆببێته‌وه‌". بۆچی؟
مورتەزا کاخی: چونكه‌ سه‌رۆك كۆماری ئه‌و كاتى عێراق ئه‌حمه‌د حەسەن به‌كر زۆر نه‌خۆش بووه‌ و نه‌یده‌توانى له‌ كۆنفرانسه‌كه‌دا به‌شدارى بكات. له‌ لایه‌كى تره‌وه‌ شا هه‌ستى ده‌كرد كه‌ سه‌دام حسێن هۆكارگه‌لێكى دروستكردووه‌ كه‌ پێش مردنى ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كر خۆى وه‌ك جێگره‌وه‌ى سه‌رۆك كۆمارى عێراق بناسێنێ.
شاى ئێران به‌ وریاییه‌وه‌ ئه‌م زنجیره‌ دانیشتنه‌ى له‌ گه‌ڵ سه‌دام حسێن ته‌واو كرد، چونكه‌ له‌ ڕووى ئادابى ته‌شریفاتى كۆبوونه‌وه‌ و ڕێككه‌وتن، شا سه‌رۆكى وڵاتێكه‌ و جێگرى سه‌رۆك كۆمار نوێنه‌رایه‌تى سه‌رۆك كۆمار ده‌كات، له‌ كاتێكدا سه‌دام حسێن ئه‌و كات ده‌سه‌ڵاتى یه‌كه‌مى عێراق بوو. به‌ هه‌رحاڵ ئامانجى ئه‌م كۆبوونه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌ بوو كه‌ هه‌موو جیاوازى و ناكۆكییه‌ كه‌ڵه‌كه‌بووه‌ مێژووییه‌كانیان به‌ هه‌ر شێوه‌یك بووه‌ له‌ نێوان دوو وڵات كۆتایی پێبهێنن.
كێشه‌ى ئه‌وكاتى نێوان ئێران و عێراق چی بوو ؟
كێشه‌ى سنور، یاسایی، هه‌رێمى، كێشه‌ى نه‌ته‌وه‌یی، خراپ مامه‌ڵه‌كردن له‌ سنوره‌كان، خراپ مامه‌له‌كردن له‌گه‌ڵ ئێرانى و هاوبیره‌كانیان له‌ عێراق و هاوكارى ئێران بۆ گروپه‌ به‌رهه‌ڵستكاره‌كانى نێوخۆی عێراق بابه‌تى مشتومڕى كۆبوونه‌وه‌كه‌ بووه‌. عێراق هه‌ر كات بۆى گونجابێت ئێرانییه‌كان یاخود شیعه‌ و ئێرانیه‌ نشینه‌كانى عێراقى به‌ ناوى (ئێرانى بوون) ده‌نارده‌وه‌ ئێران. له‌م كۆبوونه‌وه‌یه‌دا بریاردرا له‌سه‌ر سێ بابه‌ت گفتوگۆبكرێت: (( سه‌ربازى، سنورى وشكانى و هه‌روه‌ها سنوره‌ ئاوییه‌كان)).


واته‌ تا ئه‌م ڕێككه‌وتنه‌ ئه‌م بابه‌تانه‌ چاره‌سه‌ر نه‌كرابوون؟
مورتەزا کاخی: هه‌ڵبه‌ت ڕێككه‌وتن هه‌بووه‌، بۆ نمونه‌ له‌ ڕێككه‌وتننامه‌ى ئه‌رزروم كه‌ سه‌ده‌ى پێشوو له‌ نێوان ئێرانى ئه‌و كات و ده‌وڵه‌تى عوسمانى واژۆكرا، باڵوێزانی ئینگلیز و روسیاش ئاماده‌بوون و ئاسایی بوو كه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانى خۆیان له‌ نێو رێككه‌وتننامه‌كه‌دا جێگیر بكه‌ن كه‌ له‌ ڕێككه‌وتننامه‌كانى تردا كراوه‌، كۆتاترین ڕێككه‌وتننامه‌ ساڵی 1937 بووه‌ كه‌ ئێران خوازیارى هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى ڕێككه‌وتننامه‌كانى پێشوو بوو به‌ هۆكارى ئه‌وه‌ى عێراق ئه‌و كات له‌ ژێر فه‌رمانى ئینگلیز بووه‌ و ئینگلیزیش به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانى خۆى له‌ عێراقدا پاراستووه‌، عێراق قبوڵى نه‌كرد و ئه‌مه‌ش به‌بێ چاره‌سه‌ركردن وه‌ك خۆی مایه‌وه‌ تا ساڵى 1975.


پێش كۆبوونه‌وه‌ى شا و سه‌دام له‌ جه‌زائیر به‌پێى هه‌ندێ سه‌رچاوه‌ ناكۆكییه‌كى چه‌ند كاتژمێرى هه‌بووه‌ له‌ نێوان هه‌ر دوو وڵات؟
مورتەزا کاخی: شه‌ڕ ڕووى نه‌دا، ئێران هێزى سه‌ربازى خۆى بردووه‌ خوزستان و فه‌رمانده‌ى سه‌ربازى ئێران ده‌ڵێت " ئه‌گه‌ر ڕێگه‌م پێ بده‌ن نانى نیوه‌رۆ له‌ به‌غداد ده‌خۆین" واته‌ به‌یانى هێرش ده‌به‌ن، نیوه‌رۆ به‌غداد داگیر ده‌كه‌ن.


هۆكارى بردنى هێزى سه‌ربازى ئێران بۆ خوزستان چی بوو؟
مورتەزا کاخی: هۆكارى بردنى هێزى ئێران بۆ خوزستان به‌هۆى كێشه‌ى سنور بووه‌ له‌گه‌ڵ عێراق و خراپى مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئێرانیه‌ نیشته‌جێبووه‌كانى عێراق، له‌به‌رامبه‌ریشدا ئێران هاوكارى سه‌ربازى و مادى كورده‌كانى هه‌رێمى كوردستانى ئێستا ده‌كرد.

dff
د.مورتەزا کاخی، دیپلۆماتکاری ئێرانی سەردەمی شا


واته‌ دواى ئه‌م له‌شكركێشییه‌ بوو وڵاتى جه‌زائیر نێوه‌ندگیرى كرد كه‌ دوو وڵات پێكه‌وه‌ ڕێككه‌وتن تۆمار بكه‌ن؟
مورتەزا کاخی: نه‌خێر ئه‌م هه‌ره‌شه‌یه‌ به‌ هیچ شتێك نه‌گه‌یشت، چونكه‌ وڵاتانى تر هاتنه‌ سه‌ر هیڵ و دواتر زانرا ته‌نها مانۆڕێكى سه‌ربازى بووه‌ و نه‌ك زیاتر، چونكه‌ شاى ئێران چه‌ك و كه‌ره‌سته‌ى جه‌نگى پێویستى به‌ هێزى ئێران نه‌داوه‌، شا ترسابوو ئه‌و هێزه‌ به‌ره‌و تاران بگه‌ڕێنه‌وه‌ و ده‌سه‌ڵاتى پاشایه‌تى له‌ نێوبه‌رن، به‌هه‌رحاڵ له‌ ڕێككه‌وتننامه‌ى ساڵی 1975ى جه‌زائیر یه‌كه‌مینجار بوو كه‌ هێزى سێیه‌م ئاماده‌ى ڕێككه‌وتنێكى له‌و شێوه‌ى نێوان عێراق و ئێران نه‌بێت كه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانى خۆیانى تێدا جێگیربكه‌ن، جونكه‌ جه‌زائیر وڵاتێكى عه‌ره‌بى بوو عێراق لارى له‌سه‌ر نێوه‌ندگیرییه‌كه‌ نه‌بوو و ئێرانیش ده‌یویست كێشه‌كانى له‌گه‌ڵ عێراق چاره‌سه‌ر بكات، له‌ ساڵى 1975 دۆخى ئابورى ئێران باش بوو، بۆیه‌ شا ده‌یویست له‌ هه‌مان ساڵدا كێشه‌ سیاسییه‌كانى ده‌ره‌وه‌ى له‌ گه‌ڵ توركیاش چاره‌سه‌ر بكات.


ئه‌و سێ بابه‌ته‌ى كه‌ بریارى له‌سه‌ر درا له‌ ڕێككه‌وتننامه‌ى جه‌زائیر، چۆن چاره‌سه‌ركرا؟
مورتەزا کاخی: له‌ لایه‌نى سه‌ربازییه‌وه‌ هیچ زانیارییه‌كى ورد و دروستم به‌رده‌ست نه‌كه‌وت چونكه‌ ئه‌و بابه‌ته‌ درا به‌ ده‌زگایه‌كى شاره‌زاى سه‌ربازى له‌ نێو هێزه‌ سه‌ربازییه‌كانى ئێران، هه‌روه‌ها سنوره‌ وشكانییه‌كان ئاشكرا و ڕوون بوو كێشه‌یه‌كى زۆریان نه‌بووه‌، ته‌نها دوو پارچه‌ زه‌وى هه‌بوو له‌ ده‌ستى ئێران بوو، ئێران واژى له‌سه‌ر گه‌ڕاندنه‌وه‌ى كرد و كێشه‌یه‌ له‌م لایه‌نه‌وه‌ دروست نه‌بووه‌، به‌ڵام ده‌بێت هێڵه‌ سنورییه‌كان ڕێكبكرێته‌وه‌ و دابه‌ش بكرێت به‌پێى یاسا و ڕێكه‌وتنه‌كانى پێشوو.


ته‌نها شه‌تولعه‌ره‌ب ماوه‌؟
مورتەزا کاخی: عێراق له‌ كاتى ڕێككه‌وتننامه‌ى ساڵی 1937 ناوچه‌ى پاڕێزراوى به‌ریتانیا بوو ده‌یوست وه‌ك ڕابردوو و به‌پێچه‌وانه‌ى یاسا گشتییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان هه‌ڵسوكه‌ت له‌سه‌ر سنوره‌ ئاوییه‌كان بكات، ئینگلیزیش به‌هۆى ئه‌وه‌ى گه‌وره‌ترین پاڵاوگه‌ى نه‌وتى ئێران له‌ ئابادان بوو، نه‌یده‌ویست ئێران ده‌سه‌ڵاتى له‌ شه‌تولعه‌ره‌بدا هه‌بێت، وه‌ك ئێستا نه‌بوو هه‌ر وڵاتێك پاڵاوگه‌ى سه‌ربه‌خۆى هه‌بێت. بابه‌تى دووه‌م له‌سه‌ر شارى به‌سره‌ بوو، به‌سره‌ دووه‌مین شارى عێراق بوو و شه‌تولعه‌ره‌ب ژیان پێده‌رى بوو، له‌به‌رئه‌وه‌ بوونى هێزى ئێران له‌ شه‌تولعه‌ره‌ب بۆ عێراقییه‌كان قبوڵ نه‌كراو بوو.


 وێراى كێشه‌ سیاسییه‌ نادیاره‌كان وه‌ك ژاوه‌ژاوى ئینگلیز له‌سه‌ر گه‌ڕانه‌وه‌ى هێزى ئێران بۆ شه‌تولعه‌ره‌ب، گرنگى ئه‌م رووباره‌ له‌ چى تردا بووه‌؟
مورتەزا کاخی:ئه‌و ڕووبارانه‌ى كه‌ سنورین یاخود سنورى چه‌ند وڵاتێك تێده‌په‌ڕێنن ده‌بێت ڕێككه‌وتنێكى نێوده‌وڵه‌تییان له‌سه‌ر هه‌بێت، وه‌ك رووبارى دانوب كه‌ سنورى نه‌مسا و هه‌نگاریا و رۆمانیا ده‌برێت، یاخود رووبارى هیرمند له‌ ئه‌فغانستان سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت و ده‌گات به‌ ئێران، ئه‌فغانستان ناتوانێت هه‌موو ئاوى هیرمند بگرێته‌وه‌ و به‌كارى بهێنێت، رووباره‌ سنورییه‌كان هه‌رگیز خاوه‌نداریه‌تیان بۆ یه‌ك ده‌وڵه‌ت نییه‌، یه‌كه‌مینجار كه‌ ڕێككه‌وتننامه‌ له‌سه‌ر ڕوبارێك كرابێت له‌ سالێ 1848 له‌سه‌ر ڕووبارى ڕاین له‌ نێوان فه‌ره‌نسا و ئه‌ڵمانیا بووه‌، ئه‌م ڕێككه‌وتننامه‌یه‌ ئه‌ڵمانییه‌كان به‌ تالوگ –Talwed)ناوى ده‌به‌ن. له‌ زانستى جوگرافیا تالوگ هێلێكى سنورییه‌ كه‌ قوڵترین خاڵى رووبارێك یاخود دۆڵ و كه‌ره‌ندێك له‌ نێوان وڵاتان دیارى ده‌كات، ئه‌م ڕێككه‌وتننامه‌یه‌ بوو به‌ سیسته‌م و له‌ یاسا گشتییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان گفتوگۆى له‌سه‌ر كرا و له‌سه‌ر بنه‌ماى تالوگ سنورى رووباره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان دیاری ده‌كرا.


ڕێككه‌وتننامه‌ى ساڵى 1975یش له‌سه‌ر مۆدێلى " تالوگ" به‌ستراوه‌؟
مورتەزا کاخی: ڕێككه‌وتننامه‌ى تالوگ له‌ ساڵى 1848 تا 1975 چه‌ندینجار گۆڕاوه‌ و ئه‌وه‌ى ئێران و عێراقى له‌سه‌ر شه‌تولعه‌ره‌ب له‌ جه‌زائیر كۆكرده‌وه‌، تالوگ – ێكى بێ پێشینه‌ بوو، چونكه‌ تا ئه‌و كات 18 تالوگ له‌ دایك بوو بوو كه‌ تالوگى شه‌تولعره‌ب له‌ هه‌موویان جیاوازتر بوو.


تالوگى ئێران – عێراق باشتر بوو یان خراپتر بوو له‌ تالوگه‌ نێوه‌وڵه‌تییه‌كانى پێشووتر؟
مورتەزا کاخی: تالوگى ئێران – عێراق له‌سه‌ر بنه‌مایه‌كى تایبه‌ت بووه‌، باش و خراپیشی تێدا هه‌بوو.


چۆن ئه‌م ڕێككه‌وتننامه‌یه‌تان به‌ست؟
مورتەزا کاخی: سه‌ره‌تا بریار بوو له‌ ناوه‌ڕاستى ڕووباره‌كه‌ هێڵێكى سنورى بكێشرێت به‌ڵام ئه‌وه‌ نه‌كرده‌بوو چونكه‌ كێشانى هێڵێكى جیاكه‌ره‌وه‌ و دادپه‌روه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ ناكێشرێت و كێشه‌كانى چاره‌سه‌ر نه‌ده‌كرد، پاشان زانرا كه‌ هێڵێكى قوڵى – تالوگ – به‌ كه‌نارى ڕوباره‌كه‌ ده‌ستپێده‌كات، ئه‌م هێڵه‌ دوو مه‌تر له‌ ئێران دوور بوو و 800 مه‌تر له‌ عێراق، ئه‌مه‌ش قبوڵنه‌كرا و جارێكى تر ئه‌م بابه‌ته‌یان گۆڕى به‌ڵام دواتر داواكرا كه‌ كه‌ناڵێكى كه‌شتیڕانى له‌ ناوه‌ڕاستى رووباره‌كه‌ یا هیڵى تالوگ بێت هه‌ڵبژێرن، دواتر وتیان ڕه‌نگه‌ پێنج هێڵی كه‌شتیوانى به‌و كه‌ناڵه‌دا تێپه‌ڕێت، ئه‌و كات كامه‌یان دیارى بكه‌ین؟ وتیان گرنگترین و سه‌ره‌كیترین هێڵ، ئه‌مه‌ش چاره‌سه‌رنه‌كرا و گفتوگۆكان به‌رده‌وام بوون.
ئه‌وه‌ى گرنگ بوو (ئێران – عێراق) ئاماده‌یی ته‌واویان هه‌بوو بۆ چاره‌سه‌ركردن و دیاریكردنى هێڵیكى سنورى ئه‌م ڕووباره‌، ئه‌مه‌ش یه‌كه‌مینجار بوو سه‌دام حسێنی جێگرى سه‌رۆك كۆمارى عێراق ده‌سه‌ڵاتى ته‌واوى هه‌بێت بۆ دانیشتن له‌گه‌ڵ شاى ئێران و واژۆكردن له‌سه‌ر دیاریكردنى سنورى ئاویی.
له‌ كۆتایدا ئێران – عێراق ڕێككه‌وتن له‌سه‌ر هه‌ڵبژاردنى دوو ده‌سته‌، ده‌سته‌یه‌كیش به‌ نوێنه‌رایه‌تى وڵاتى جه‌زائیر نێوه‌ندگیرى بكات، له‌ ئه‌نجامى دانیشتنى ئه‌م سێ ده‌سته‌یه‌ ئه‌وه‌ بوو یه‌ك كۆمیته‌ى هاوبه‌ش (عێراق – ئێران) به‌ ئاماده‌بوونى نوێنه‌رى جه‌زائیر پێكبهێنرێت و نوێنه‌ره‌كان ده‌سه‌ڵاتى ته‌واوی بڕیاردان و واژۆكردنییان هه‌بێت، ئه‌م كۆمیته‌ له‌ شارى خوزستانى ئێران و له‌سه‌ رووى رووبارى شه‌تولعه‌ره‌ب واته‌ ناوچه‌ى سنورى هاوبه‌ش ده‌ست به‌كاربێت.


ئه‌و كۆمیته‌ پێكهێنرا؟

مورتەزا کاخی: به‌ڵێ، من بووم به‌ نوێنه‌رى ئێران.


ته‌نها بوویت؟
مورتەزا کاخی: به‌ڵى، هه‌ڵبه‌ت داوایان لێكردم كه‌ كه‌سانێك هه‌بن و یارمه‌تیم بده‌ن، به‌ڵام من ته‌نهایم هه‌ڵبژارد چونكه‌ پێم وابوو كه‌سێك نییه‌ له‌م بواره‌ هاوكارم بێت.


نوێنه‌رانى عێراق له‌و كۆمیته‌ هاوبه‌شه‌دا چه‌ند كه‌س بوون؟
مورتەزا کاخی: 16 كه‌س بوون و من ته‌نها، ته‌نها داواى ئه‌وه‌مكرد ژمێریارێكم هه‌بێت كارى ژمێریاریم بۆ بكات، كاتێك له‌گه‌ڵ نوێنه‌رانى عێراق دانیشتم هه‌میشه‌ بیرم له‌وه‌ ده‌كرده‌وه‌ دیاریكردنى سنورى ئاوى ئه‌م رووباره‌ له‌ ئه‌ستۆى من دایه‌ و مافى نه‌ته‌وه‌ى ئێران به‌ من سپێردراوه‌ و هه‌ر شتێك واژۆ بكه‌م گرنگ و بریارلێدراوه‌، كارێكى مێژووییه‌، بۆیه‌ ده‌بێت به‌ وریاییه‌وه‌ هه‌نگاوهه‌ڵگرم.
له‌به‌رئه‌وه‌ى له‌ كۆمیته‌كه‌دا نوسراوه‌ دیاریكردنى هێڵی سنورى ئاوى، ڕوون بوو كه‌ هیچ گۆڕان و په‌شیمان بوونه‌وه‌یه‌ك له‌ پاش واژۆكردن جێگه‌ى قبوڵ نییه‌، له‌م دانیشتنه‌دا نوێنه‌رانى وڵاتى جه‌زائیر كه‌ ژماره‌یان پێنج كه‌س بوو ئاماده‌بوون.


ئه‌م ڕێككه‌وتننامه‌یه‌ له‌ كوێ تۆماركراوه‌؟
مورتەزا کاخی: له‌ پێشه‌كى ڕێككه‌وتننامه‌ى جه‌زائیرى ساڵى 1975 دا تۆماركراوه‌، من هه‌یشه‌ بیرم ده‌كرده‌وه‌ و له‌گه‌ڵ خۆم ده‌مووت " دڵى هه‌ژارى من، پیاوى ئه‌م باره‌ گرانه‌ نییه‌".

تۆ چیت ده‌كرد؟
مورتەزا کاخی: راستیه‌كه‌ی ئه‌و كاته‌ى من خه‌ریكى ئه‌م كاره‌ بووم ئاماده‌بووم گیانم ببه‌خشم، نوێنه‌رانى كۆمیته‌ى عێراق ده‌گه‌ڕانه‌وه‌ وڵاتى خۆیان و گفتوگۆیان ده‌كرد و ده‌گه‌ڕانه‌وه‌، به‌ڵام ڕێگه‌ى من له‌ كه‌شتى بۆ هۆتێل بوو و وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، به‌رده‌وام سه‌یرى نه‌خشه‌كانم ده‌كرد و له‌ گه‌ڵ هایدرۆگرافیه‌ ئێرانییه‌كان له‌ هێزى ده‌ریاى ڕاوێژمان ده‌كرد تا باشترین هێڵى هایدرۆگرافى كه‌ زۆرترین به‌رژه‌وه‌ندى ئێرانى تێدابێت دابین بكه‌ین، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش هیچ زه‌ره‌رێك له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانى عێراق نه‌ده‌ین، چه‌ند رۆژێك له‌ گه‌ڵ عێراقییه‌كان ئیشمان كردو په‌یوه‌ندییه‌كى هاوڕێیه‌تى له‌ نێوانمان دروست بوو، عێراقییه‌كان متمانه‌یان پێكردبووم.
من به‌ نوێنه‌رانى عێراقم ووت " نه‌ ئێوه‌ به‌ دواى سه‌دام كه‌وتوون نه‌ منیش به‌ دواى شا ده‌چم، ئێمه‌ كه‌ هه‌ردووكمان به‌ دواى نیشتیمان و نه‌ته‌وه‌كه‌مانه‌وه‌ین نابێت چاڵ بۆ یه‌كدى هه‌ڵبكه‌نین و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانى یه‌كدى له‌ ناوبه‌رین، چونكه‌ بێسوده‌ و له‌ كۆتایدا كه‌سانێكى هۆشیارتر په‌یدا ده‌بن كه‌ درز و كه‌لێنى ئه‌م ڕێككه‌وتننامه‌یه‌ بدۆزنه‌وه‌".
بۆیه‌ هه‌ردوولامان به‌ بڕوابوونه‌وه‌ و پێكه‌وه‌ كارمان كرد، له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و كێشانه‌ى كه‌ له‌م بواره‌دا هه‌بوون ئێمه‌ یه‌كێك له‌ گرنگترین كه‌ناڵه‌كانى كه‌شتیڕانیمان له‌ سه‌ر نه‌خشه‌یه‌كى هایدرۆگرافى كێشا، دیاریكردنى ئه‌م كه‌ناڵه‌ ئاوییه‌ نزیكه‌ى دوو مانگ درێژه‌ى كێشا، له‌ بیرمه‌ رۆژێك له‌گه‌ڵ نوێنه‌رانى عێراق پێكه‌وه‌ به‌ ئاسمانى ئه‌م ناوچه‌یه‌ گه‌شتێكمان كرد، ئه‌و خاڵه‌ سنورییه‌ ناوچه‌یه‌كى ته‌واو ئارام بوو، عێراقی و ئێرانییه‌كان ماسییان ده‌گرت، ماڵ و گوند و شارى هه‌ر دوو وڵات رۆشن بوو، به‌ نوێنه‌رانى عێراقم ووت " ده‌بێت كارێك بكه‌ین لێره‌ ئاشتى هه‌بێت و ئه‌م خێزانانه‌ پێكه‌وه‌ به‌ ئارامى بژین"، ئه‌وانیش وتیان "هه‌ر جۆرێك ئێوه‌ بڵین ئێمه‌ كێشه‌مان نییه‌، بۆ ئارامى لێره‌ین و ئاشتیمان ده‌وێت بۆ نه‌ته‌وه‌كه‌مان"، پاشان ئاماژه‌مان به‌ هێڵى كه‌شتیرانییه‌كه‌ كرد كه‌ پێشتر كێشابوومان، من واژۆم كرد و نوێنه‌رانى عێراق واژۆیان كرد و پاشان نوێنه‌راى وڵاتى جه‌زائیریش كه‌ نێوه‌ندگیرى ئه‌م دانیشتنه‌یان ده‌كرد، واژۆیان كرد، لێره‌وه‌ كارى من ته‌واو بوو.
پاش كاتژمێرێك به‌ فرۆكه‌یه‌ك گه‌شتم كرد، چونكه‌ به‌ ئاره‌زوی خۆم گه‌یشتم و پاش یه‌ك كاتژمێر گه‌یشتمه‌وه‌ تاران و كاره‌ ته‌واوبووه‌كانم پێشكه‌ش به‌ ئه‌نجومه‌نى وه‌زیرانی وڵاته‌كه‌م كرد.

dfc
هەواری بۆمدیەن و سەدام حسێن و شای ئێران ـ جەزائیر ـ ٦ی ئازاری ١٩٧٥


هه‌ڵوێستى عێراقییه‌كان چی بوو؟
مورتەزا کاخی: سه‌دام حسێن و عێراقییه‌كانیش خۆشحاڵ بوون، چونكه‌ ئێران به‌و مه‌رجه‌ى عێراق ڕێكه‌وتننامه‌كه‌ نه‌شكێنێت و ئێرانییه‌كانى نیشته‌جێى عێراق ئازار نه‌دات، ده‌ستی له‌ هاوكارى بۆ كورده‌كانى عێراق هه‌ڵگرت، گروپێك له‌و كوردانه‌ى كه‌ ده‌یانویست له‌ ئێران ببن به‌ په‌نابه‌ر، دواتر له‌ كه‌ره‌ج نیشته‌جێ بوون، به‌مشێوه‌یه‌ ئه‌م ڕێككه‌وتننامه‌یه‌ كۆتایى به‌ بزوتنه‌وه‌ى ڕزگاریخوازى كورد هێنا له‌ عێراق.


شا له‌ پاش واژۆكردنى ڕێككه‌وتننامه‌ى ساڵى 1975 هاوكارییه‌كانى بۆ مه‌لا مسته‌فاى بارزانى ڕاگرت؟
مورتەزا کاخی: به‌ڵێ، دكتۆر خه‌تیبى زاواى ئایه‌توڵا كاشانى، سه‌رۆكى دامه‌زراوه‌ى شێر و خۆر بوو، لێپرسراوى فه‌رمانبه‌ره‌ كورده‌كانى پێ سپێردرابوو، دواتر هات بۆ لاى من و گوتى، فڵانى، من ده‌زانم كه‌ تۆ ئه‌و كاره‌ت كردووه‌.
(( ڕێكخراوى شێر و خۆر، یه‌كه‌مین ڕێكخراوى خێرخوازى بووه‌ له‌ ئێران كه‌ له‌ ساڵى 1923 له‌سه‌ر ده‌ستى دكتۆر ئه‌میر ئه‌عله‌م دامه‌زرا، ئه‌م ڕێكخراوه‌ كارى ناردنى هاوكارى بووه‌ بۆ ناوچه‌ لێقه‌وماوه‌كان و هه‌روه‌ها دروستكردنى نه‌خۆشخانه‌ و دابینكردنى ده‌رمان و چاودێریكردنى منداڵانى بێسه‌رپه‌رشت و چه‌ندین كارى تر له‌ ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ى وڵات، له‌ دواى شۆڕشی ئیسلامى ساڵى 1979 ناوى ئه‌م ڕێكخراوه‌ گۆڕا بۆ هیلال ئه‌حمه‌دى كۆمارى ئیسلامى ئێران))
دكتۆر خه‌تیبی مه‌به‌ستى هه‌مان ڕێككه‌وتننامه‌ى جه‌زائیر بوو كه‌ من واژۆم له‌سه‌ر كردبوو، به‌ڵام من ده‌مه‌وێت شتێكى نوێ به‌ ئێوه‌ بڵێم، دكتۆر خه‌تیبى گێرایه‌وه‌ كه‌ ژه‌نڕاڵ بارزانى به‌ ئه‌وى وتووه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و ناپیاوه‌ (مه‌به‌ستى شا) بوو، ئێمه‌ى نه‌ده‌فرۆشت به‌ سه‌دام حسێن ده‌مه‌ویست ئێران نزیك بكه‌مه‌وه‌ له‌ سنوره‌ مێژوویی و سروشتییه‌كه‌ى خۆی.


واته‌ ئێران له‌ شه‌تولعه‌ره‌ب ئیمتیازى وه‌رگرت؟
مورتەزا کاخی: عێراق ده‌ڵێت شه‌تولعره‌ب له‌ خاكى عێراقه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت و ئاوه‌ڕێژگه‌ى له‌ عێراقه‌ و سنورى ئێران و عێراق له‌ كه‌ناره‌كانى رۆژهه‌ڵاتى شه‌تولعه‌ره‌ب دایه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ راست نییه‌ و ئێستا هه‌مان هێڵه‌ كه‌ ئێمه‌ دیاریمان كردووه‌ له‌ ساڵى 1975 زاینى.
واته‌ زیاتر له‌وه‌ى مافى ئێران بێت وه‌رتان گرت؟
نه‌خێر، هیچ شتێكی زیاتر نییه‌.


ئه‌م ڕێككه‌وتننامه‌یه‌ تا چه‌ند باوه‌ڕپێكراوه‌؟
مورتەزا کاخی: له‌ ماده‌ى 5ى ڕێككه‌وتننامه‌كه‌دا هاتووه‌، نیشانه‌كردنى سنوره‌ ئاوى و وشكانییه‌كان به‌گشتى و به‌تایبه‌تی دیاریكردنى هێڵى سنورى زه‌مینى و رووباره‌ هه‌میشه‌ییه‌كانى نێوان دوو وڵات هه‌میشه‌یی و نه‌گۆر ده‌بێت، یه‌كلایكه‌ره‌وه‌یه‌ و شایه‌نى پێشێلكردن نیبه‌، ئه‌و مه‌فهومه‌ له‌ لایه‌ن عیراقه‌وه‌ پێشێلكراوه‌، یه‌كه‌مجار ده‌ڵێت هه‌میشه‌ییه‌: به‌هۆى ئه‌وه‌ى ڕایانگه‌یاندوو بۆ ڕێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان و به‌ مه‌به‌ستى ڕاكێشانى نه‌ته‌وه‌ یه‌ یه‌كگرتووه‌كان كه‌ ئه‌ركیان ئه‌وه‌یه‌ ڕێگه‌ نه‌ده‌ن هیچ سنورێكى نێوده‌وڵه‌تى بگۆڕدرێت. دواتر ده‌ڵێت نه‌گۆڕه‌ یه‌كلایكه‌ره‌وه‌یه‌، ناتوانم بڵێم ئه‌م به‌شه‌ى جێگه‌ى ڕه‌خنه‌ و قسه‌ نییه‌ و شایه‌نى هیچ پێشێلكارییه‌ك نییه‌، چونكه‌ عێراق پابه‌ند نه‌بووه‌ به‌ هیچ خاڵێكه‌وه‌.
كه‌واته‌ به‌پێی هه‌موو ئه‌مانه‌ ئه‌م ڕێككه‌وتننامه‌یه‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌هێز نییه‌ به‌ڵام هیچ شتێكى نه‌هێشتووه‌ته‌وه‌ بۆ گفتوگۆ، ڕوون و بێ كه‌موكورتى داڕێژراوه‌ته‌وه‌.
له‌ هه‌واڵه‌كاندا هاتبوو ده‌سته‌یه‌كى عێراقى دێنه‌ تاران تا له‌ سه‌ر قسه‌كانى جه‌لال تاڵه‌بانى گفتوگۆ بكه‌ن، وێراى ئه‌وه‌ش سه‌رۆك كۆمارى ئێران هیچ قسه‌یه‌كى له‌م باره‌وه‌ نه‌كرد، قبوڵكردنى گفتوگۆى دووباره‌ له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ ئێوه‌ چۆن هه‌ڵسه‌نگاندنى بۆ ده‌كه‌ن؟ 
زۆر ترسناكه‌، ڕه‌نگه‌ لایه‌نى عێراقى بیانه‌وێت لادانێكى یاسایی دروست بكه‌ن، چونكه‌ هه‌رجۆره‌ گفتوگۆیه‌ك له‌سه‌ر ڕێككه‌وتنه‌كه‌ واتاى ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ درێژایی دانیشتنه‌كان له‌گه‌ڵ ئێران نه‌گه‌یشتوون به‌ ڕێككه‌وتن و ده‌ڵێن سه‌باره‌ت به‌ ئه‌م ڕێككه‌وتننامه‌یه‌ گفتوگۆ ده‌كه‌ین و ئه‌م ڕێككه‌وتننامه‌یه‌ بابه‌تى گفتوگۆكانمانه‌ و تا نه‌گه‌ین به‌ لێكتێگه‌شتن و ڕێككه‌وتن كێشه‌كانمان چاره‌سه‌ر نابن، بۆیه‌ ده‌بێت چوارچێوه‌یه‌كى نوێ دابڕێژن. ده‌ڵێین چ ڕێككه‌وتنێك؟ ده‌ڵێن ڕێككه‌وتننامه‌ى پێشووه‌. ڕێككه‌وتننامه‌ى پێشوو چییه‌ ؟ ڕێككه‌وتنێكه‌ له‌ زه‌ره‌رى ئێران، چونكه‌ لایه‌نى عێراقى به‌ هێچ شێوه‌یه‌ك تالوگى قبوڵ نییه‌ و ئه‌گه‌ر ڕێككه‌وتنه‌كه‌ بگه‌یه‌نن به‌و خاڵه‌ ئه‌وان هه‌رگیز ناگه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر مێزى گفتوگۆ، كه‌واته‌ هه‌ر گفتوگۆ و دانیشتنێك له‌سه‌ر ئه‌و ڕێكه‌وتننامه‌یه‌ پێشێلكردنى یاساییه‌ و پێچه‌وانه‌ى یاسا نێوده‌وڵه‌تییه‌كانه‌.


ئه‌مه‌ ئاگاداركردنه‌وه‌یه‌؟
مورتەزا کاخی: به‌ڵى، ده‌زگاى سیاسه‌تى ده‌ره‌وه‌ ده‌بێت ئاگاداربێت ڕێككه‌وتننامه‌ى جه‌زائیری 1975 شایه‌نى گفتوگۆ له‌سه‌ركردن نییه‌، ئه‌گه‌ر بریاربێت ته‌نها گفتوگۆیه‌كى بێ رۆح و كارپێ نه‌كراوبێت، هه‌ر ده‌بێت له‌سه‌ر مافى دوو وڵات بێت، هه‌موو شتێك له‌سه‌ر شه‌تولعه‌ره‌ب ته‌واو بووه‌ و ڕوونه‌، خودى جه‌لال تاڵه‌بانى كه‌ كه‌سێكى یاسییه‌ ده‌زانێت قسه‌كانى هیچ بنه‌مایه‌كى یاسایی نیه‌، چونكه‌ هیچ ئیمتیازێك به‌ ئێران نه‌دراوه‌ و ته‌نها ئه‌وه‌ى مافى یاساییى خۆمان بووه‌ وه‌رمان گرتووه‌ته‌وه‌.


دكتۆر، تاڵه‌بانى و سه‌دام حسێن هه‌ردووكیان له‌سه‌ر ئه‌م ڕێككه‌وتنه‌ مانۆر و ڕه‌خنه‌یان هه‌یه‌، بۆچی؟
مورتەزا کاخی: سه‌دام حسێن زۆرى حه‌ز ده‌كرد پاڵه‌وانى عه‌ره‌ب بێت، به‌ هه‌مان شێوه‌ى قه‌زافى، عه‌بولعه‌زیز بوتفلیقه‌ و جه‌مال عه‌بدولناسر كه‌ ئه‌وانیش به‌ هه‌مان شێوه‌ بیریان ده‌كرده‌وه‌، پاش شۆڕشی 1979 كاتى بینى دۆخى ئێران نا ئارام و له‌ تێكچووندایه‌، سوپاى سه‌ربازى ئێران ئاماده‌ى شه‌ڕ نییه‌، لاى خۆیه‌وه‌ ده‌ڵێت ئێستا باشترین كاته‌ كه‌ ڕێككه‌وتننامه‌ى جه‌زائیرى ساڵى 1975 هه‌ڵبوه‌شێنمه‌وه‌.
سه‌دام حسێن پێش ئه‌وه‌ى له‌ به‌رده‌م میدیا ڕێكه‌وتننامه‌كه‌ بدڕێنێت، ده‌ رۆژ پێش ئه‌وه‌ ده‌ستیكرد به‌ به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌ بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى ڕێككه‌وتننامه‌كه‌ و پاشان ڕێككه‌وتننامه‌كه‌ى پارچه‌ پارچه‌ كرد و یه‌ك لایه‌نه‌ هه‌ڵى وه‌شانده‌نه‌وه‌، ئه‌و دوو پارچه‌ زه‌وییه‌ى كه‌ موڵكى عێراق بوو و ئێران له‌ پاش ڕێككه‌وتننامه‌ى 1975 چه‌ندینجار له‌ نوسراوه‌كانیدا ئاماده‌ بووه‌ ئه‌و زه‌وییانه‌ به‌ ناوكانى ( سیف السعد – زین القوس) بگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ عێراق، كه‌چی سه‌دام حسێن به‌ تۆپ و تانك و به‌بێ به‌رگرى هێزه‌كانى ئێران ده‌ستى به‌سه‌ریدا گرت، ته‌نها له‌و پێناوه‌دا به‌ جیهانى عه‌ره‌بى بڵێت ئێمه‌ به‌ هێز سنوره‌كانى خۆمان وه‌رده‌گرینه‌وه‌ و فراوانی ده‌كه‌ین، سه‌دام حسێن ئه‌وكات ده‌ڵێت " ده‌بێت له‌گه‌ڵ ئێران به‌ زمانى زبر مامه‌ڵه‌ بكه‌ین".
ئێستا پرسیار ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر له‌به‌ر هه‌مان هۆ ئه‌و دوو پارچه‌ زه‌وییه‌ى داگیركردبێت، كه‌واته‌ هێرشی كردووه‌ته‌ سه‌ر وڵاتى دراوسێ، به‌ڵام ئه‌گه‌ر بڵێت به‌ پێى ڕێككه‌وتننامه‌ى جه‌زائیر ئه‌و زه‌وییانه‌ موڵكى عێراقه‌ و وه‌رى ده‌گرینه‌وه‌، ئه‌وه‌ بێ مانایه‌ چونكه‌ ئه‌و ڕێككه‌وتننامه‌كه‌ى هه‌ڵوه‌شاندوه‌ته‌وه‌ و كارى پێناكات.
به‌هه‌رحاڵ ڕێككه‌وتننامه‌ى دوو لایه‌ن و نێوده‌وڵه‌تى وڵاتێك به‌ ته‌نها ناتوانێت هه‌ڵیبوه‌شێنێته‌وه‌، له‌ كۆنگره‌ى ڤینناش ئاماژه‌ى پێكراوه‌، به‌ كورتى هه‌ر كاتێك سه‌رۆكى وڵاتێك بگۆڕێت و سه‌رۆكى نوێ بۆ نمایش ڕێككه‌وتننامه‌یه‌كى نێوده‌وڵه‌تى هه‌ڵبوه‌شێنێـه‌وه‌، ئه‌وكات ده‌بێت یاسا نێوده‌وڵه‌تییه‌كانیش وه‌ك ئه‌و یاسایانه‌ى كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ ده‌سه‌ڵاتداریی به‌سه‌ر روباره‌ سنورییه‌كان هه‌ڵبوه‌شێنرێته‌وه‌ و دووباره‌ دابڕێژرێته‌وه‌، به‌وپێیه‌ بێت ئه‌وه‌ ڕێككه‌وتننامه‌ نییه‌ و نوسراوێكى مردووه‌.
سه‌دام حسێن له‌ كاتێكدا ئه‌م ڕێكه‌وتننامه‌یه‌ هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌ كه‌ واژۆى نوێنه‌رانى هه‌ردوو وڵات و وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ى له‌سه‌ر بووه‌ و له‌ په‌رله‌مانى هه‌ردوو وڵاته‌وه‌ بڕیارى له‌سه‌ر دراوه‌، نوێنه‌رى ڕێكخراوى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان و وڵاتى جه‌زائیر ئاماده‌بوون و هه‌موو ڕێكاره‌ یاسایی و ته‌شریفاتییه‌كانىان ته‌واو كردبوو.
سه‌ره‌ڕاى هه‌موو ئه‌مانه‌، عێراقییه‌كان وا بیرده‌كه‌نه‌وه‌ به‌پێى ئه‌م ڕێككه‌وتننامه‌یه‌ ئیمتیازى تایبه‌ت به‌ ئێران به‌خشراوه‌، له‌كاتێكدا وانییه‌، كێشانى هێڵى تالوگ له‌ ڕووباره‌ سنورییه‌كان، كارێكى نێوده‌وڵه‌تییه‌ و ته‌مه‌نى له‌ یاسا نێوده‌وڵه‌تییه‌كانیش زیاتره‌، ڕێككه‌وتننامه‌ى جه‌زائیرى ساڵى 1975، ڕێكه‌وتننامه‌یه‌كه‌ له‌ نێوان عێراق-ئێران، به‌ نێوه‌ندگیریی جه‌زائیر، هێڵى سنورى ئاوى شه‌تولعه‌ره‌بى له‌ نێوان دوو وڵات دیاریكردووه‌.

تێبینی:دەقی ئەم چاوپێکەوتنە لە رۆژی ١٦ی مانگی دى ١٣٨٦ واتە ٦ی کانونی دووەمی ساڵی ٢٠٠٨ لە رۆژنامەی ئیعتیمادی ئێرانی بڵاوکراوەتەوە.

سەرچاوە: irdiplomacy.ir

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك