بۆچی ئەردۆغان جارێکی تر هەڵبژاردنی بردەوە ؟

هەڵبژاردانەکانی تورکیا گۆرانکاریی دراماتیکی دروست نەکرد

بۆچی ئەردۆغان جارێکی تر هەڵبژاردنی بردەوە ؟

459 خوێندراوەتەوە

 به‌كر سدقی ـ رصیف ٢٢
و : ئامانج نیعمه‌ت

هه‌ڵمه‌تى هه‌ڵبژاردنی "ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان "ى سه‌رۆكی ئَێستاى توركیا له‌ ماوه‌ی دوو مانگى بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردن لاواز و له‌سه‌رخۆ بوو به‌ به‌راورد به‌هه‌ڵمه‌ته‌كانى ناوبراو له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانى پێشوتر، به‌تایبه‌ت به‌رانبه‌ر به‌ ڕكابه‌ركانى ئه‌مجاره‌ی له‌نێویاندا "موحه‌ره‌م ئینجه‌" كه‌ بووه‌ جێی سه‌رنجی هه‌موو لایه‌ك، ئینجه‌ له‌ وتاره‌ جه‌ماوه‌ریه‌كانى زیاتر زاڵ بوو زیاتر وه‌ك هێرشبه‌ر ده‌ركه‌وت به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌ردۆگان له‌ وتاره‌كانیدا زۆر جار به‌رگری ده‌كرد.

لایه‌كی تره‌وه‌ ڕێژه‌ی جه‌ماوه‌ری ئاماده‌بوو بۆ كۆبوونه‌وه‌ جه‌ماریه‌كانی"موحه‌ره‌م ئینجه‌" له‌وه‌ی "ئه‌ردۆگان" زیاتر بوو وه‌ك له‌ شاره‌كانى( ئه‌سته‌نبول و ئه‌نقه‌ره‌ و ئه‌زمیر و دیار به‌كر) ده‌ركه‌وت و ته‌نانه‌ت ئینجه‌ له‌سه‌ر سته‌یجی تایبه‌ت به‌ وتار خوێندنه‌وه‌ سه‌مای ده‌كرد و پایسكلی لێده‌خوڕی كراسى بێ ڕیباتى ده‌پۆشی و به‌رده‌وامیش ده‌م به‌ پێكه‌نین بوو.

له‌به‌رانبه‌ردا ئه‌ردۆگان ركابه‌ره‌كه‌ی به‌ هه‌ژار وه‌سف ده‌كرد و زیاتر وه‌ك كه‌سێكی ئۆپۆزسیون ده‌رده‌كه‌وت نه‌ك كه‌سێك كه‌ ماوه‌ی 16 ساڵه‌ حومی توركیا ده‌كات، ئه‌ردۆگان هه‌ندێك هه‌ڵه‌ی ئه‌نجام دا شایسته‌ی سه‌رۆكێكی كاریزمانه‌بوو كه‌ ماوه‌ی چه‌ند ساڵێكه‌ هه‌موو هه‌ڵبژاردنه‌كانى توركیاى بردبێته‌وه‌و جه‌ماوه‌ر و لایه‌نگری زۆر و تایبه‌تى خۆی هه‌یه‌ له‌ ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌ی توركیا و ته‌نانه‌ت له‌ جیهانى عه‌ره‌بی و ئیسلامیشدا.
بۆیه‌ نهێنی ئه‌م سه‌ركه‌وتنه‌ به‌رده‌وامانه‌ی ئه‌ردۆگان چین؟ كه‌ سه‌ره‌ڕاى گۆڕانكاری له‌ كات و بارودۆخ و گۆرانكاری له‌ جه‌ماوه‌ر و ده‌نگده‌ر، ئایا هه‌موو ئه‌وانه‌ كاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وانه‌ی ده‌یانه‌وێ بچنه‌سه‌ر كورسی حوكم له‌ توركیا؟
سه‌ره‌تا ده‌بێت ئاماژه‌ به‌وه‌ بكه‌ین "به‌ شایه‌تى دۆست و نه‌یاره‌كانى ئه‌ردۆگان له‌ به‌رێوه‌بردنی هه‌ڵمه‌تى هه‌ڵبژاردن زۆر لێهاتووه‌ و ته‌نانه‌ت هیچ كام له‌ ڕكابه‌ره‌كانى له‌ مه‌سه‌له‌ی بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردندا ناتوان ڕكابه‌ری بكه‌ن"، ئه‌ردۆگان ئه‌زانێت چۆن خاڵێك لێره‌ و ده‌ خاڵ له‌ شوێنێكی تر به‌ده‌ست بهێنێت، ئه‌زانێت كام لێدوان ده‌بێته‌ هۆی به‌ده‌ست هێنانى ده‌نگی زیاتر و كام بڕیاریش ده‌نگه‌كانی كه‌م ده‌كاته‌وه‌، بۆیه‌ هاوپه‌یمانێتیه‌ تاكتیكیه‌كانى له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ دروست ده‌كات و له‌كاتى دابه‌زینى ئاستى جه‌ماوه‌رێتیه‌كه‌ی به‌ ئاسانى ئه‌م هاوپه‌یمانێتیانه‌ هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌.
له‌ڕاستیدا هۆكاری سه‌ركه‌وتنى چه‌ند جاره‌ی ئه‌ردۆگان شكستى لایه‌نه‌ نه‌یار و ئۆپۆزسیۆنه‌كانه‌ له‌ پێشكه‌ش كردنی ئه‌لته‌رناتیفى سه‌رنج راكیش و تێروانینی سیاسیى بڕواهێنه‌ر به‌ ده‌نگده‌ر، ئه‌م بابه‌ته‌ زیاتر تایبه‌ته‌ به‌ "پارتى گه‌لی کۆماری ـ جەهەپە "سه‌ره‌كیترین حزبی ئۆپۆزسیۆن كه‌ ته‌نها خۆی په‌یوه‌ست كردوه‌ به‌ وتاره‌ ئایدۆلۆژیه‌ پێشكه‌وتووه‌كان و وای لێهاتووه‌ هیچ ئامانجێكی نه‌ماوه‌ بۆ به‌ده‌سته‌وه‌ گرتن و به‌ڕێوه‌ بردنی كاروباری وڵات، ته‌نها بۆته‌ خاوه‌ن بنكه‌یه‌كی جه‌ماوه‌ری جێگیر و دیاری كراو له‌ چینی ناوه‌راستى خوێنده‌وار له‌ شاره‌ كه‌ناراویه‌كانى رۆژئاوای وڵات، ئه‌مان خاوه‌ن پاشكه‌وتێكی باش و ئاستى خوێندنی به‌رز و خاوه‌نی شێوازی ژیانێكی پیشكه‌وتوون كه‌ له‌سه‌ر مه‌ركه‌زیه‌تى ڕۆلى تاك و خێزانى بچووك بونیاد نراوه‌.
ئه‌م جۆره‌ ژیانه‌ گۆڕاوه‌ بۆ ناسنامه‌یه‌كی هاوشێوه‌ی ناسنامه‌ی چینێكی كۆمه‌ڵایه‌تى سنورداری وه‌ك گوند و شارۆچكه‌ بچووكه‌كان كه‌ پێویستى زۆریان به‌ پڕۆژه‌ی ژێرخانى ئابوری گه‌وره‌ هه‌یه‌، چونكه‌ ڕێژه‌ی بێكاری تیایاندا زۆر به‌رزه‌ و خوینده‌واریش نزمه‌، له‌ لایه‌كی تریشه‌وه‌ خاوه‌ن پاشه‌كه‌وتێكی زۆر نزمن به‌راورد به‌و ژینگه‌ علەمانیه‌ی تێدا ده‌ژین.
له‌سایه‌ی ئه‌م مه‌رجانه‌ توركیا روبه‌ری تەحەدی گه‌وره‌ ده‌بێته‌وه‌ له‌بواری ئابوری و سیاسی و به‌تایبه‌ت له‌ سیاسه‌تى ده‌ره‌وه‌، ئه‌مه‌ جگه‌له‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی توندره‌وی نه‌ته‌وه‌یی له‌ناو كۆمه‌لگه‌ی توركی.

،، 

 ئه‌ردۆغان له‌ به‌رێوه‌بردنی هه‌ڵمه‌تى هه‌ڵبژاردن زۆر لێهاتووه‌ و ته‌نانه‌ت هیچ كام له‌ ڕكابه‌ره‌كانى له‌ مه‌سه‌له‌ی بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردندا ناتوان ڕكابه‌ری بكه‌ن"، ئه‌ردۆگان ئه‌زانێت چۆن خاڵێك لێره‌ و ده‌ خاڵ له‌ شوێنێكی تر به‌ده‌ست بهێنێت، ئه‌زانێت كام لێدوان ده‌بێته‌ هۆی به‌ده‌ست هێنانى ده‌نگی زیاتر و كام بڕیاریش ده‌نگه‌كانی كه‌م ده‌كاته‌وه‌

 

DF
ئەردۆغان لە کاتی بانگەشەی هەڵبژاردن وتار  بۆ لایەنگرانی دەدات

 


"به‌كیر ئاگرده‌ر " به‌ڕێوبه‌ری ده‌زگای "كۆندا" بۆ كاروباری ڕایگشتى، ئه‌م بابه‌ته‌ ده‌كاته‌ بنه‌ماى شیكردنه‌وه‌ سۆسیۆلۆژیه‌كانى" دابه‌ش بوونه‌ ستونیه‌كانى كۆمه‌ڵگه‌ی توركی، ئاگرده‌ر پێی وایه‌ " ئه‌م دابه‌ش بوونه‌ دوو لایه‌ن ده‌گرێته‌وه‌ و هه‌ر ئه‌وانیش كاری سیاسی له‌ توركیا دیاری ده‌كه‌ن یه‌كه‌میان لایه‌نى نه‌ته‌وه‌ی و ئه‌تنۆگرافی (تورك و كورد) دووه‌میان لایه‌نى (عه‌لمانى و پارێزگاری) واته‌ ململانێی سیاسی و ئایدۆلۆژی له‌ توركیا هه‌موو ئه‌مانه‌ ئه‌بنه‌هۆی ململانێی ناسنامه‌ له‌ بنكه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كاندا.
ئه‌گه‌ر له‌ ڕۆشنایی هه‌ڵبژاردنه‌كانى ئه‌م دواییه‌ی توركیا، خوێنده‌نه‌وه‌یه‌ك بۆ تیرۆوانینى سۆسیۆلۆژی پرۆسه‌ی سیاسی ئه‌و وڵاته‌ بكه‌ین ده‌توانیین بڵێین پاڵنه‌ری نه‌ته‌وه‌ په‌رستى توندڕه‌وی توركیا له‌م هه‌ڵبژاردنه‌ی پێشوو به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو به‌رزبۆته‌وه‌ جا ده‌نگه‌كانى هه‌ردوو پارتى "بزوتنەوەی نەتەوەپەرست ـ مەهەپە" به‌سه‌ركردایه‌تى ده‌وڵه‌ت باخچه‌لى و پارتی "خێر" ی جیابوه‌وه‌ به‌سه‌ركردایه‌تى "مارال ئاكشنه‌ر".

ده‌نگى ئه‌م دوو پارته‌ 21%ی ده‌نگی ده‌نگده‌رانى پێكهێناوه‌، له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ ده‌نگه‌كانى "هاوپه‌یمانى کۆمار" كه‌ له‌ هه‌ریه‌ك له‌ مەهەپە و ئاکەپە پێكدێت و ئه‌م دوانه‌ به‌رنامه‌ سیاسیه‌كانیان تا ڕاده‌یه‌ك له‌ یه‌كه‌وه‌ نزیك بوون و توانیان 54% ده‌نگی ده‌نگده‌ران مسۆگه‌ر بكه‌ن، به‌ زۆرینه‌ی ڕه‌های ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران به‌ده‌ست بهێنن.
به‌پێی شیكردنه‌وه‌كانى "ئاگرده‌ر " ئه‌م دوو كوتله‌ كۆمه‌ڵایه‌تية موحافیزكاره‌ توانیان ئه‌نجامه‌كانى هه‌ڵبژاردن له‌ به‌رژه‌وه‌ندی "ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان "و هاوپه‌یمانى نه‌ته‌وه‌يي – ئیسلامی مسۆگه‌ر بكه‌ن.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا تێبینى ئه‌وه‌ كراوه‌ سه‌ركه‌وتنى ڕه‌وتى نه‌ته‌وه‌یی زیاتر له‌سه‌ر حیسابی ڕه‌وتی ئیسلامى بووه‌، چونكه‌ به‌ به‌راورد به‌ هه‌ڵبژاردنی پێشوتر ده‌نگه‌كانى پارتى داد و گه‌شه‌پێدان له‌ 48% كه‌می كردوه‌ بۆ 42% له‌م هه‌ڵبژاردنه‌ی كۆتاییدا.

هه‌روه‌ها هیواو و ئاواته‌كانى پارتى "سه‌عاده‌ت"ی ئیسلامی به‌سه‌ركردایه‌تى "ته‌مل قه‌ره‌موڵائۆغلۆ "ناسراو به‌ "حه‌كیم" له‌ گۆڕنران، چونكه‌ ئه‌م پارته‌ ده‌یویست به‌شێكی زۆری ده‌نگه‌كانى پارتى ده‌سه‌ڵاتدار له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی یه‌كلای بكاته‌وه‌ و بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌یان ده‌كرد كه‌ پارتى داد و گه‌شه‌پێدان له‌ بنه‌ما سه‌ره‌كیه‌كانى خۆی دوور كه‌وتۆته‌وه‌ .
ئه‌نجامى هه‌ڵبژاردنه‌كان به‌ ناسنامه‌ی موحافیزكاری مایه‌وه‌، گۆڕانكاری دراماتیكی له‌ كوتله‌ی پاریزگارانه‌وه‌ بۆ كوتله‌ی عه‌لمانى و بە پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ و ڕووینه‌دا، ئه‌م كاره‌ش زیاتر جه‌خت له‌سه‌ر بیردۆزه‌كه‌ی ئاگرده‌ر ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت " هه‌ڵبژاردن له‌ توركیا له‌ جۆرێك له‌ سه‌رژمێری دانيشتوان ده‌چێت بۆ هه‌موو ئه‌و ناسنامانه‌ی كه‌ له‌ پرۆسه‌كه‌دا هه‌ن، كه‌متر له‌ ڕكابه‌ری نێوان به‌نارمه‌ی سیاسی نێوان لایه‌نه‌كان ده‌چێت".

ده‌شڵێت" تیبینى ئه‌وه‌ مانكردوه‌ ده‌نگه‌كانى پارتى دیموكراتى گه‌لان  هەدەپە زیاتر جێگیرن و پشت به‌ ده‌نگده‌ری كورد ده‌به‌ستن له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا پارتى ده‌سه‌ڵاتدار لایه‌نگری له‌ ناوچه‌ كوردیه‌كان هه‌یه‌ له‌ به‌رانبه‌ردا پارته‌كانى تر به‌ته‌واوی له‌ ناوچه‌ كوردیه‌كان نابینرین، به‌هۆی شكستیان له‌ گوێگرتن له‌"داواكاری ناسنامه‌ی كوردی" خه‌ڵكى ئه‌و ناوچه‌یه‌ .

،،

ئه‌نجامى هه‌ڵبژاردنه‌كان به‌ ناسنامه‌ی موحافیزكاری مایه‌وه‌، گۆڕانكاری دراماتیكی له‌ كوتله‌ی پاریزگارانه‌وه‌ بۆ كوتله‌ی عه‌لمانى و بە پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ و ڕووینه‌دا، ئه‌م كاره‌ش زیاتر جه‌خت له‌سه‌ر بیردۆزه‌كه‌ی ئاگرده‌ر ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت " هه‌ڵبژاردن له‌ توركیا له‌ جۆرێك له‌ سه‌رژمێری دانيشتوان ده‌چێت بۆ هه‌موو ئه‌و ناسنامانه‌ی كه‌ له‌ پرۆسه‌كه‌دا هه‌ن، كه‌متر له‌ ڕكابه‌ری نێوان به‌نارمه‌ی سیاسی نێوان لایه‌نه‌كان ده‌چێت".

 

DFC
ئەردۆغان لە کاتی دەنگداندا ـ ئەستەنبوڵ ـ ٢٠١٨.٦.٢٤


ته‌نها" موحه‌رەم ئینجه‌" كاندیدی حیزبی كۆماری ئه‌م به‌ربه‌سته‌ی شكاند و وتارێكی شێوه‌ ئاشتیانه‌ بۆ كورده‌كان بڵاو كرده‌وه‌ و سه‌ردانى سه‌ڵاحه‌دین دیمیرتاشی هاوسه‌رۆكی پارتى دیموكراتى گه‌لان و كاندیدی سه‌رۆكایه‌تى كرد له‌ به‌ندیخانه‌، هه‌ربۆیه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی باش له‌ دیاربه‌كری زۆرینه‌ كورده‌وه‌ پێشوازی گه‌رمی لێ كرا.

له‌لایه‌كی تره‌وه‌ پارته‌ كوردیه‌كه‌ ئه‌وه‌ی ڕاگه‌یاند "ئه‌گه‌ر بێت و ئه‌رۆدۆگان پێویستى به‌ گه‌ڕی دووه‌می هه‌ڵبژاردن بێت ئه‌وا ده‌نگ به‌ موحه‌ره‌م ئینجه‌ ده‌ده‌ن"، ره‌نگه‌ ئه‌مه‌ هۆكارێك بوبێت بۆ به‌ده‌ست هینانى 30% ده‌نگه‌كان له‌ لایه‌ن موحه‌ره‌م ئینه‌جه‌وه‌ ، توانى هه‌شت خاڵ زیاتر له‌ ده‌نگی حزبه‌كه‌ی بهێنێت.
جه‌مسه‌ری دابه‌ش بونى كورد -تورك و جه‌مسه‌ری پارتى جوڵانه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ی -پارتى دیموكراتى گه‌لان، ڕۆڵى كلیلی سه‌ركه‌وتنیان بینى له‌م هه‌ڵبژاردنه‌دا، چونكه‌ پارته‌ كوردیه‌كه‌ توانى رێژه‌ی 10% تیپه‌ڕێنێت ئه‌م ریژه‌یه‌ش گرنتی هه‌مو لایه‌نێكی ئۆپۆزسیۆنه‌ بۆ به‌ده‌ست نه‌هێنانى زۆرینه‌ی ڕه‌ها له‌ لایه‌ن پارتى داد و گه‌شه‌پێدانه‌وه‌.

له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ به‌ده‌ست هێنانى 11% ده‌نگى په‌رله‌مان له‌لایه‌ن پارتى بزوتنەوەی نه‌ته‌وه‌ی چه‌پڕوی توندڕه‌و ڕێگر بوو له‌ پارتى داد و گه‌شه‌ پێدان بۆ مسۆگه‌ر كردنی زۆرینه‌ی كورسیه‌كانى په‌رله‌مانى توركیا، به‌م دوو خاڵه‌ش پارتى ده‌سه‌ڵاتدار ناچار بوو مل بدات بۆ هاوپه‌یمانه‌ بچوكه‌كه‌ی، كاردانه‌وه‌ی هاوپه‌یمانی داد و گه‌شه‌پێدان و هاوپه‌یمانه‌ بچوكه‌ی بۆ پێکهێنانى زۆرینه‌ی په‌رله‌مانى له‌ داهاتوودا كاریگه‌رییه‌كانى ده‌بینین، چاوه‌ڕوان ده‌كرێت حكومه‌ت زیاتر لایه‌نگری ڕوانگه‌ی نه‌ته‌وه‌ په‌رستى توندڕو بێت، به‌تایبه‌ت له‌ دۆسیه‌ی نزیك بوونه‌وه‌ له‌ مه‌سه‌له‌ی كورد.
له‌ ماوه‌ی پێنج ساڵدا ئه‌ردۆگان دوو خولى سه‌رۆكایه‌تى برده‌وه‌ و ده‌سه‌ڵاته‌كانى فراوان بوون له‌ سیستمی سه‌رۆكایه‌تى و توانى پۆستى سه‌رۆك وه‌زیران هه‌ڵبوه‌شێنێته‌وه‌ و ڕۆلى ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانى سنور كردوه‌ و له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌شدا بۆ ماوه‌ی دوو ساڵه‌ باری نائاسایی درێژه‌ پێده‌ده‌ات و به‌ ئاره‌زووی خۆی لایه‌نگرانى داده‌نێت له‌ شوێنه‌ هه‌ستیاره‌كان ته‌نانه‌ت ده‌زگاكانى ڕاگه‌یاندن له‌ ئێستا زۆرینه‌یان لایه‌نگری حكومه‌تن. 

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك