سه‌رده‌می نوێی ئه‌ردۆغان

ژیانی سیاسیی توركیا له‌ ژێر سێبه‌ری سەرۆکایەتی ئه‌ردۆغاندا

سه‌رده‌می نوێی ئه‌ردۆغان

642 خوێندراوەتەوە

د.محەمەد حسێن یەحیایی 

و: ئاکۆ حەمید

له‌ ماوه‌ى پێشوودا گه‌رموگوڕی هه‌ڵبژاردنه‌ پێشخراوه‌كه‌ى توركیا كه‌ له‌ لایه‌ن ئه‌ردۆغان -ه‌وه‌ به‌ له‌به‌رچاوگرتنى ده‌ستوه‌ردانى سه‌ربازى له‌ پشته‌وه‌ى سنوره‌كان (عه‌فرینى سوریا، چه‌ند كیلۆمه‌تر له‌ قوڵایى خاكى كوردستانى عێراق، (قه‌یرانى ڕوو له‌ فراوان بوونى ئابورى له‌ گه‌ڵ دابه‌زینى نرخى لیره‌ى توركى به‌ ڕێژه‌ى 20% له‌ ماوه‌ى چوار مانگ دا) كۆمه‌ڵگاى توركیاى هێنایه‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ى له‌ 24ى حوزه‌یران هه‌ڵبژاردنى سه‌رۆك كۆمار و ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌رانى توركیا ئه‌نجام بدرێت.


له‌م هه‌ڵبژاردنه‌دا به‌ پێچه‌وانه‌ى پێشبینى و ڕاپرسییه‌ بڵاوكراوه‌كان له‌ لایه‌ن دامه‌زراوه‌ و ده‌زگاكانى توێژینه‌وه‌ و راپرسی كه‌ یه‌ك ده‌نگ بڵاویان ده‌كرده‌وه‌ هه‌ڵبژاردنى سه‌رۆك كۆمار ده‌كه‌وێته‌ خولى دووه‌م و له‌ خولى دووه‌م شانسى سه‌ركه‌وتنى ئه‌ردۆغان كه‌مه‌، به‌ڵام له‌ خولى یه‌كه‌مى هه‌ڵبژاردنه‌كان دا ئه‌ردۆغان نزیكه‌ى له‌ سه‌دا 53ى ده‌نگه‌كانى به‌ده‌ستهێناوه‌ و بۆ خولى دووه‌مى سه‌رۆك كۆمارى توركا هه‌ڵبژێردرایه‌وه‌.
هه‌ر چه‌نده‌ سه‌عدى گۆڤه‌ن سه‌رۆكى ئه‌نجومه‌نى باڵاى هه‌ڵبژاردنه‌كان ڕایگه‌یاند ئه‌نجامى كۆتایى هه‌ڵبژاردنه‌كان له‌ 5 ى ته‌موز بڵاوده‌كه‌ینه‌وه‌، به‌ڵام به‌پێى ئه‌نجامى سه‌ره‌تایی هه‌ڵبژاردنه‌كان ئه‌ردۆغان ده‌نگى زۆرینه‌ى به‌ده‌ست هێناوه‌.
هه‌ڵبژاردنه‌كانى توركیا له‌ كاتێكدا ئه‌نجامدراوه‌ ناتوانرێت به‌ هه‌ڵبژاردنێكى دادپه‌روه‌رانه‌، دیموكرات و ئازاد ناوببرێت، به‌ به‌راورد به‌ وڵاتانى ئه‌وروپا، هه‌رچه‌نده‌ چاودێرانى نێوده‌وڵه‌تى به‌شێوه‌یكى جدى باسیان له‌ گزیكردنى هه‌ڵبژاردنه‌كان نه‌كردووه‌ و له‌ چاوپێكه‌وتنه‌ رۆژنامه‌وانییه‌كان هیچ ئاماژه‌یه‌كییان پێنه‌داوه‌، به‌ڵام ده‌بێت ئه‌وه‌مان له‌ بیربێت هه‌ڵبژاردنه‌كانى ئێستاى توركیا له‌ كاتێكدا ئه‌نجامدراوه‌ نزیكه‌ى دوو ساڵ ده‌بێت سێبه‌رى ئه‌ردۆغان باڵى كێشاوه‌ به‌سه‌ر ژیانى سیاسی، رۆژنامه‌وانى، فه‌رهه‌نگى، قه‌زایی له‌ توركیادا.
هه‌زاران كه‌س به‌ ناوى لایه‌نگرى له‌ فه‌تحوڵا گوله‌ن له‌ كار دورخراونه‌ته‌وه‌ یان زیندانی كراون، له‌ نێویشیاندا 146 رۆژنامه‌نووس له‌گه‌ڵ له‌ كاندیدێكى سه‌رۆك كۆماردا (سه‌ڵاحه‌دین ده‌میرتاش). هه‌ڵبژاردنه‌كان گۆڕانێكى گرنگى له‌ په‌رله‌مانیت توركیادا دروست نه‌كرد، ژماره‌ى نوێنه‌رانى ئاك پارتى (پارتى داد و گه‌شه‌پێدان) به‌ سه‌رۆكایه‌تى ئه‌ردۆغان كه‌مى كردووه‌ و له‌ دواقۆناغدا ناگات به‌ (300 ئه‌ندام).
ئیی پارت (پارتى باش) كه‌ تازه‌ دامه‌زراوه‌ و له‌ لایه‌ن میراڵ ئه‌كشینار سه‌رۆكایه‌تى ده‌كرێت به‌ 43 ئه‌ندامه‌وه‌ ده‌چێته‌ په‌رله‌مان، هه‌ندێك له‌ دۆستان و هاوبیرانى ئه‌ردۆغان به‌ نوێنه‌رایه‌تى پارتى كۆمارى گه‌ل رۆشتوونه‌ته‌ په‌رله‌مان.
له‌م نێوه‌نده‌دا پارتى دیموكراتى گه‌ل (HDP) به‌ تێپه‌ڕاندنى به‌ربه‌ستى له‌ سه‌دا 10 و به‌ 67 نوێنه‌ر ده‌رگاى په‌رله‌مانى توركیا ده‌كاته‌وه‌.
ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌رانى توركیا له‌ 600 ئه‌ندامى په‌رله‌مان پێكهاتووه‌، ته‌نها 103 نوێنه‌ریان ئافره‌تن و له‌ پارته‌ جۆراوجۆره‌كانن، ئه‌مه‌ش به‌ به‌راورد به‌ پێوه‌ره‌ دیموكرات و ئه‌وروپی و یاساكانى یه‌كسانى ژن و پیاو، هاوتا و یاسایی نیه‌.
هه‌ڵبژاردنى 24ى حوزه‌یرانى توركیا، چه‌ندین په‌یامى گرنگى بۆ ناوخۆى توركیا و وڵاتانى هه‌رێمى پێبووه‌، توركیا چه‌ندین ده‌یه‌یه‌ به‌ سیسته‌مى په‌رله‌مانى دا تێپه‌ڕ ده‌بێت و ئێستا له‌ گه‌ڵ ئه‌ردۆغاندا پێده‌نێته‌ سیسته‌مى سه‌رۆكایه‌تى كه‌ ئه‌م هه‌نگاوه‌ زۆرێك له‌ ڕۆشنبیران و شیكه‌ره‌وه‌ى سیاسی و كۆمه‌ڵگاى توركیاى نیگه‌ران كردووه‌.

،،

هه‌ڵبژاردنى 24ى حوزه‌یران، چه‌ندین په‌یامى گرنگى بۆ ناوخۆى توركیا و وڵاتانى هه‌رێمى پێبووه‌، توركیا چه‌ندین ده‌یه‌یه‌ به‌ سیسته‌مى په‌رله‌مانى تێپه‌ڕ ده‌بێت و ئێستا له‌گه‌ڵ ئه‌ردۆغان پێده‌نێته‌ سیستمى سه‌رۆكایه‌تى، ئه‌م هه‌نگاوه‌ زۆرێك له‌ ڕۆشنبیران و شیكه‌ره‌وه‌ى سیاسی و كۆمه‌ڵگەى توركیاى نیگه‌ران كردووه‌.


له‌ سیسته‌مى نوێدا هه‌موو هێزى سه‌ربازى، جێبه‌جێكردن، له‌ ده‌ستى یه‌ك كه‌س ده‌بێت كه‌ راسته‌وخۆ له‌ لایه‌ن گه‌له‌وه‌ هه‌ڵبژێردراوه‌، سه‌رۆك كۆمار له‌ هه‌مان كاتدا سه‌رۆكى حكومه‌ت و ئه‌نجومه‌نى وه‌زیرانه‌ كه‌ خۆی هه‌ڵیبژاردوون و پێویستى به‌ ده‌نگى په‌رله‌مان نییه‌.
له‌ ئه‌نجامدا په‌رله‌مان ناتوانێت و مافى لێپرسینه‌وه‌ى له‌ سه‌رۆك كۆمار و ئه‌ندامانى ده‌سته‌ى ده‌وڵه‌ت نییه‌، له‌ سیسته‌مى نوێدا ئه‌نجومه‌نى یاسادانان، جێبه‌جێكردن، دادوه‌ریی پێكه‌وه‌ ده‌بێت، سه‌رۆك كۆمار نیوه‌ى ئه‌ندامانى ئه‌نجومه‌نى دادوه‌ریی هه‌ڵده‌بژێرێت و نیوه‌كه‌ى ترى به‌ په‌رله‌مان ده‌سپێردرێت.

dfd
ئەردۆغان لە کاتی کەمپینی هەڵبژاردنەکانی تورکیا ـ حوزەیرانی ٢٠١٨


به‌ره‌ى دژ به‌ سیسته‌مى نوێ له‌و باوه‌ڕه‌دان كه‌ به‌هێزبوونى یه‌ك كه‌س به‌ تیپێكى هه‌ڵبژێردراوه‌وه‌ زه‌مینه‌ى دیكتاتۆرى ده‌ره‌خسێنێت و قۆناغى تۆتالیتارى ده‌ستپێده‌كات، چونكه‌ له‌ لایه‌ن هیچ ده‌زگا و ئۆرگانێكه‌وه‌ چاودێرى ناكرێت به‌ تایبه‌تى ئه‌و كه‌سانه‌ى كه‌ باوه‌ڕێكى مه‌زهه‌بى و ئاینى به‌هێزیان هه‌یه‌ و له‌ نێو جومگه‌كانى به‌ڕێوه‌بردنى حكومه‌تدان و له‌ ئاره‌زووى فه‌رمانڕه‌وایه‌تى ئاینى دابن.
ئه‌ردۆغان سیسته‌مى سه‌رۆكایه‌تى، به‌ سیسته‌مێكى خێرا ده‌ناسێنێت بۆ جێبه‌جێكردنى بڕیاره‌ گرنگ و ستراتیژییه‌كان، به‌ پێویستیه‌كى گرنگى ئه‌م قۆناغه‌ى ناوده‌بات و ده‌ڵێت هه‌ندێكجار ناتوانین چاوه‌ڕوانى رای په‌رله‌مان بین بۆ چه‌ندین مانگ كه‌ له‌ ئیستادا هه‌ندێك پرۆژه‌ و هه‌نگاوى سیاسی و ڕاوێژ و بریارى گرنگ له‌ هۆڵى په‌رله‌مان گیریان كردووه‌ و یاخود كاتێك په‌سه‌ند ده‌كرێت كه‌ هیچ پێویستییه‌ك و گرنگییه‌كى تێدا به‌دیناكرێت.
ئه‌ردۆغان هه‌رچۆنێك بێت توركیاى خسته‌ قۆناغێكى نوێ و به‌ به‌رگێكى نوێوه‌ ژیانى سیاسی ده‌ست پێده‌كات، كه‌ ڕه‌نگه‌ له‌ داهاتوودا له‌ په‌یام و ده‌رهاویشته‌كانى بگه‌ن، به‌ڵام ئه‌وه‌ى كه‌ ڕوونه‌ هۆشیارى و چاودێری كۆمه‌ڵگا له‌سه‌ر هه‌نگاو و جوڵه‌ى حكومه‌ت و به‌شداریكردنى تاكه‌ كه‌س به‌شێوه‌ى ڕاسته‌وخۆ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان یه‌كێكه‌ له‌ پرۆسه‌ دیموكراسی و به‌ ده‌ستهاتووه‌كانى مرۆڤ به‌ درێژاى مێژووى مرۆڤایه‌تى.
له‌ ساڵانى ڕابردوودا بۆ ماوه‌ى (16 ساڵ) توركیا له‌ لایه‌ن پارتى داد و گه‌شه‌پێدان به‌ڕێوه‌براوه‌ و هه‌نگاوى گرنگى له‌ گه‌شه‌پێدان و بوژانه‌وه‌ى ئابورى ناوه‌ كه‌ ناكرێت لێره‌دا شیكردنه‌وه‌ى بۆ بكه‌ین به‌ڵام له‌ ساڵانى كۆتایدا جارێكى تر دوچارى شكست و قه‌رزى بیانى و كورتهێنانى به‌هێزى بودجه‌ و هه‌ڵئاوسان و بێكارى بووته‌وه‌.

،،

ئه‌ردۆغان هه‌رچۆنێك بێت توركیاى خسته‌ قۆناغێكى نوێ و به‌ به‌رگێكى نوێوه‌ ژیانى سیاسی ده‌ست پێده‌كات، ڕه‌نگه‌ له‌ داهاتوودا له‌ په‌یام و ده‌رهاویشته‌كانى بگه‌ن، به‌ڵام ئه‌وه‌ى كه‌ ڕوونه‌ هۆشیارى و چاودێری كۆمه‌ڵگە له‌سه‌ر هه‌نگاو و جوڵه‌ى حكومه‌ت و به‌شداریكردنى تاكه‌ كه‌س به‌شێوه‌ى ڕاسته‌وخۆ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان یه‌كێكه‌ له‌ پرۆسه‌ دیموكراسی و به‌ ده‌ستهاتووه‌كانى مرۆڤ به‌ درێژاى مێژووى مرۆڤایه‌تى.

 

df
ئەردۆغان لە کاتی دەنگداندا ـ ئەستەنبوڵ ـ ٢٠١٨.٦.٢٤


ئه‌نجامى ئه‌مه‌ش له‌ دابه‌زینى نرخى لیره‌ى توركى، نائارامى كۆمه‌ڵایه‌تى و پله‌ به‌ندى كۆمه‌ڵایه‌تى ده‌توانرێت ببینرێت، كورتهێنانى ئابورى توركیا له‌ ئه‌سته‌مبوڵ سه‌رچاوه‌ده‌گرێت و ئه‌م شاره‌ دایكییه‌ نزیكه‌ى له‌سه‌دا 50ى دانیشتوانه‌كه‌ى دژى سیسته‌مى نوێى سه‌رۆكایه‌تى و سه‌رۆك كۆمارى ئه‌ردۆغان بوون.
هه‌روه‌ها له‌ هه‌ردوو شارى دایكى توركیا (ئه‌نقه‌ره‌ و ئه‌زمیر) ده‌نگى دژ به‌ سیسته‌مى سه‌رۆكایه‌تى و ئه‌ردۆغان زۆر بوو، به‌ڵام ئه‌ردۆغان به‌ هاوپه‌یمانى له‌ گه‌ڵ پارتى نه‌ته‌وه‌په‌رست (مه‌هه‌په‌) ئه‌م سه‌ركه‌وتنه‌ شكستخواردووه‌ى به‌ده‌ستهێناوه‌ و ئه‌م پارته‌ خواستى تایبه‌تى هه‌یه‌ كه‌ له‌ نێویدا دژ به‌ مافى كوردگه‌رایی و شوناسی نه‌ته‌وه‌یی كورده‌كانه‌ و ئه‌مه‌ش به‌ربه‌ست و كێشه‌یه‌كى سیاسی و نه‌ته‌وه‌یی گه‌وره‌یه‌ بۆ ئه‌ردۆغان و توركیا و ناوچه‌كه‌.
ئه‌ردۆغان بۆ بوژاندنه‌وه‌ و گه‌شه‌سه‌ندى ئابورى وڵات پێویستى به‌ كه‌مكردنه‌وه‌ى فشار و ئارامى هه‌یه‌ له‌ ناوخۆی وڵات، پێویستی ڕاكێشانى سه‌رمایه‌ى بیانى (به‌تایبه‌تى یه‌كێتى ئه‌وروپا) و وه‌به‌رهێنانى ده‌ره‌كى هه‌یه‌ كه‌ بتوانێت جارێكى تر گه‌شه‌ى ئابورى وڵات به‌رزبكاته‌وه‌ به‌ڕێژه‌ى پێشوو( له‌سه‌دا 8ى گه‌شه‌ى ئابورى).
له‌ كاتێكدا هێشتا وڵات به‌ شێوه‌یه‌كى سه‌ركه‌وتووانه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌برێت، به‌ڵام له‌ هه‌ندێك شاردا ڕوبه‌ڕوبوونه‌وه‌ى سه‌ربازیی و تیرۆر ڕووده‌دات، ئه‌مه‌ش ڕێگرده‌بێت له‌ گه‌شه‌ى ئابورى و هێنانى سه‌رمایه‌ى بیانى، چونكه‌ سه‌رمایه‌ و وه‌به‌رهێنان پێش هاتن بوون بیر له‌ ئه‌منیه‌ت و ئاسایش ده‌كاته‌وه‌.
له‌ توركیادا ئێمه‌ شاهیدى ئه‌و كێشمه‌كێشه‌ سیاسیانه‌ین كه‌ له‌ چه‌ند مانگى ڕابردوودا ڕوویدا و هه‌روه‌ها چه‌ندین شوێنى ترى وڵات كه‌ به‌ ته‌شه‌نوجی سیاسی، كۆمه‌ڵایه‌تى و ئابوریی دا زۆردا تێپه‌ڕده‌بن، بۆیه‌ ده‌بێت هه‌نگاوى نوێی ئه‌ردۆگان ئارامى و ئاسایی كردنه‌وه‌ى ئه‌م كێشانه‌بێت. سه‌رنج به‌ هه‌رلایه‌ك بده‌ین ئه‌ردۆغان ڕوبه‌ڕووى به‌ربه‌ستى گه‌روه‌ ده‌بێته‌وه‌ له‌ جێبه‌جێكردنى سیسته‌مى نوێدا و چاوه‌ڕوان ناكرێت به‌م سیاسه‌ته‌ى ئێستایه‌وه‌ بگات به‌ ئاره‌زووه‌ له‌ مێژوویه‌كانى.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك