حكومەتی هەرێم دەبێتە نوكتەی خەڵك

نوكتەو قەشمەریات دەبێتە فشار بۆ سەر حكومەت، یان سەرگەرمكرن‌و خۆ خاڵی كردنەوەیە؟

حكومەتی هەرێم دەبێتە نوكتەی خەڵك

842 خوێندراوەتەوە




 

كاتێك نێچیرڤان بارزانی ڕایگەیاند كە كارەبا دەكەن بە سیمكارت، بەرانبەر لێدوانەكەی ئەو، شەپۆلی نوكتەو قەشمەریات تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانی گرتەوەو بوویە ئیلهامی بەرهەمهێنانی دەیانجۆر گوزارشتی گاڵتە ئامێز.

 

 
لەپاڵ دەربڕینی نیگەرانی‌و ناڕەزایی‌و ڕەخنەو فشاری جۆراو جۆردا، زۆرجار لێدوان‌و كارو پرۆژەو بەڵێنەكانی بەرپرسانی باڵای حكومەتی هەرێم، بونەتە ئیلهامهێنەری نوكتەو قەشمەریات، كارەباو مووچەو ساختەكاری لە هەڵبژاردن‌و تەقینەوەی جبەخانەكان، زۆرترین نوكتەو گاڵتەوگەپیان بە دوای خۆیاندا هێنا.

 

،،

مێژوونووس‌و كۆمەڵناس ئیبن خەلدوون، دەڵێت:" ئەگەر بینیت لەكاتی كارەسات‌و تەنگژەو نەهامەتییدا گاڵتەجاڕی لەناو خەڵكدا زۆر بوو، ئەوا بزانە ئەو خەڵكە هەژاری باڵی بەسەردا كێشاون‌و میللەتێكن بێئاگایی‌و كۆیلایەتی‌و زەلیلییان تێدایە، وەكو ئەوە وایە ئەو خەڵكە ڕاپێچی مەرگ بكرێن بە سەرخۆشی".

 

 

 
مێژوونووس‌و كۆمەڵناس ئیبن خەلدوون، دەڵێت:" ئەگەر بینیت لەكاتی كارەسات‌و تەنگژەو نەهامەتییدا گاڵتەجاڕی لەناو خەڵكدا زۆر بوو، ئەوا بزانە ئەو خەڵكە هەژاری باڵی بەسەردا كێشاون‌و میللەتێكن بێئاگایی‌و كۆیلایەتی‌و زەلیلییان تێدایە، وەكو ئەوە وایە ئەو خەڵكە ڕاپێچی مەرگ بكرێن بە سەرخۆشی".
ئاخۆ ئەو بۆچوونەی ئیبن خەلدوون، چەندە گوزارشت لە كۆمەڵگای كوردی دەكات‌و چەندە بیروڕایەكی دروستە، یاخود نوكتەو قەشمەریات لەبەرانبەر نەهامەتی‌و كارەساتەكاندا گەشتووەتە ئاستێك كە لە چوارچێوەی ئەو بیروڕایەی ئیبن خەلدوونەوە قسەی لەبارەوە بكرێت؟

 

 

ئیبن خەلدون

 

 

 

ئەو گوزارشتە گاڵتە ئامێزانەی كە لەكاردانەوەی لێدوان‌و بەڵێن‌و كارەكانی بەرپرسانی باڵای حكومەتەوە دەكەونەوە، بە ( نوكتە، قەشمەریات، لاقرتێ، گاڵتەو گەپ، تانەو تەشەر، گەمە، تانوت، توانج) ناو دەبرێن‌و بەپێی شێوەزارو ناوچە جیاوازەكان، ناوی جیاوازیان هەیە.

 

ئایا دەكرێت ئەو نوكتەو قەشمەریاتانەو ئەو گوزارشتانە وەكو جۆرێك لە فشارو ڕەخنە بەرانبەر خراپی‌و فەزاحەتەكانی دەسەڵات وێنا بكەین‌و تا چەند دەبنە بەشێك لە پرۆسەی ڕەخنەو فشارەكان بەرانبەر دەسەڵات؟

 

 

،،


تۆفیق كەریم، نووسەرو ڕۆژنامەنووس، پێیوایە نوكتەو قەشمەریات، بەشێكە لە نواندنی هەڵووێست بەرانبەر خراپی‌و بێباكییەكانی دەسەڵات‌و دەڵێت:" لەكۆن‌و نوێدا، نوكتە گوزارشتكردن بووە لە ڕایگشتی، گەلانی دونیا لەڕێگەی نوكتەو گاڵتەجاڕییەوە هەڵووێستیان لە بەرامبەر دەسەڵات دەربڕیوە

 

 

 

 
تۆفیق كەریم، نووسەرو ڕۆژنامەنووس، پێیوایە نوكتەو قەشمەریات، بەشێكە لە نواندنی هەڵووێست بەرانبەر خراپی‌و بێباكییەكانی دەسەڵات‌و دەڵێت:" لەكۆن‌و نوێدا، نوكتە گوزارشتكردن بووە لە ڕایگشتی، گەلانی دونیا لەڕێگەی نوكتەو گاڵتەجاڕییەوە هەڵووێستیان لە بەرامبەر دەسەڵات دەربڕیوە، بەتایبەت بەرامبەر ئەو دەسەڵاتانەی كە لاواز بوون‌و نەیانتوانیوە ئەركی سەرشانیان بەرامبەر گەلەكەیان بەجێبهێنن، یاخود ئەو دەسەڵاتانەی كە دیكتاتۆر بوون‌و خەڵكەكە نەیانتوانیوە ئازادانە ڕاو هەڵووێستی خۆیان بەرامبەریان دەربڕن، ناچار پەنایان بردووەتە بەر نوكتەو گاڵتەجاڕی، ئەوەی ئەمڕۆش لەكوردستان ڕوو دەدات بەدڵنیاییەوە بەشێكی زۆری گوزارشتە لە ڕای توێژێكی فراوانی جەماوەرو رەخنەگرتنە لەسیستەمی حوكمڕانی‌و بەرپرسانی باڵای دەسەڵات".

 
تۆفیق كەریم كە نووسەری كتێبی " كاریگەری ئیسلام لەسەر ئەدەبی گاڵتەو گەپ"ە، ئاماژە بەوە دەدات كە ئەو نوكتەو گاڵتەو گەپانە گوزارشتن لەناخی چینێكی فراوانی جەماوەر، بەڵام ئەو پێوانییە هیچ كاریگەرییەكیان لەسەر بەرپرسانی باڵای حكومەت هەبێت، ئەو بۆ " دیبلۆماتیك مەگەزین" دواو وتی:" كاتی خۆی جەمال عەبدولناسری سەرۆكی میسر، كەلەبارەی ڕایگشتی میللەتەوە ڕاپۆرتی بۆ دەنوسرا، دەبوو ئەو ڕاپۆرتە نوكتەی سەر زاری خەڵكی تیابێت، چونكە پێیوابوو ئەو نوكتانە گوزارشتی ڕاستەقینەن لەناخی چینێكی فراوانی جەماوەر، لەو نوكتانەوە هەڵسەنگاندنی بۆ دەسەڵاتەكەی خۆی دەكرد لای خەڵك، بەڵام وانابینم دەسەڵاتدارانی ئێمە گوێ لەو نوكتەو گاڵتەجاڕییانە بگرن، بەڵكو ڕەنگە هەر نەیشیبیستن، باوەڕیش ناكەم ڕاوێژكارەكانیان ئەم بابەتە بەو شێوەیە وردبكەنەوە، كەواتە نابێت چاوەڕوانی هیچ كاریگەرییەكی ئەو نوكتانە بكەین‌و گۆڕانكاریش دروستناكەن".

 

 

نوسەرو ڕۆشنبیر عومەر عەبدول، پێیوایە بەرپرسانی باڵای حكومەت بە مەبەست ئەو دۆخە دەسازێنن تا ڕەخنەو فشارە جیدییەكان بگۆڕن بۆ گاڵتەو گەپ، ئەو بۆ " دیبلۆماتیك مەگەزین" وتی:" هەر دەسەڵاتێك نەیتوانی ئەركی خۆی بەرامبەر هاوڵاتییەكانی جێبەجێ بكات، زیاتر لە كەناڵێك دەدۆزێتەوە بۆ پینەكردنی ناتەواوییەكانی‌و شاردنەوەی كەم توانایی‌و بێباكییەكانی، چونكە ئەوەی گرنگە بۆ ئەوان درێژە دانە بەو حوكمڕانییەی خۆیان دەیانەوێت، نەك ئەوەی كە پێوویستە وابێت، بۆیە زۆرجار بابەتەكان لە ڕێڕەوی ڕاستەقینەی خۆی دەترازێنن‌و خەڵك سەرقاڵ ئەكەن بە كۆمەڵێ بابەتی لاوەكییەوە تا ئەندازەی نوكتەو قسەی لابەلا، دواجار هەر ئەو وێنەیە كاری خۆی دەكات‌و بابەتەكان لە فشارو ڕەخنەی جیدیەوە دەگۆڕن بۆ نوكتەو گاڵتەجاڕی‌و بەمەش بابەتەكان خاڵی دەبنەوەو ڕێچكەیەكی پێچەوانە دەگرنە بەر".

 

  

،،

نوسەرو ڕۆشنبیر عومەر عەبدول، پێیوایە بەرپرسانی باڵای حكومەت بە مەبەست ئەو دۆخە دەسازێنن تا ڕەخنەو فشارە جیدییەكان بگۆڕن بۆ گاڵتەو گەپ، ئەو بۆ " دیبلۆماتیك مەگەزین" وتی:" هەر دەسەڵاتێك نەیتوانی ئەركی خۆی بەرامبەر هاوڵاتییەكانی جێبەجێ بكات، زیاتر لە كەناڵێك دەدۆزێتەوە بۆ پینەكردنی ناتەواوییەكانی‌و شاردنەوەی كەم توانایی‌و بێباكییەكانی، چونكە ئەوەی گرنگە بۆ ئەوان درێژە دانە بەو حوكمڕانییەی خۆیان دەیانەوێت،

 

 

  
عومەر عەبدول، ئاماژە بەوە دەدات لە پێناو نا كاریگەركردنی ڕەخنەو فشارە جیدییەكاندا، دەسەڵات میكانیزمی جۆراو جۆر دەگرێتە بەر بۆ دامركاندنەوەی توڕەیی جەماوەر، ئەو دەڵێت:" ئەم بابەتە زۆر جار بە سیاسەتێكی ژیرانە ئاڕاستە دەكرێت،

 
وەك ئەوەی دەسەڵاتە فاشیل‌و ناتواناكان كار لەسەر ئەوە ئەكەن هەمیشە ئاستی توڕەیی خەڵك دامركێننەوە، هەر بۆیە خۆیان دەیانجۆری نمایشی ساختە بۆ ئەو مەبەستە دەگرنە بەرو بە ڕێگای جیاواز سەركۆنەی خۆیان دەكەن‌و بەمەش ئاستی توڕەبونەكە كەم دەكەنەوە، زۆرێك لە وڵاتە خۆسەپێنەرەكاندا، ئەم بابەتە میكانیزمی جۆراو جۆری بۆ دەگیرێتە بەر وەك ( ڕۆژنامەی تەنز ئامێز، بەرنامەی كۆمیدی لە تیڤییەكان، دراما، بڵاوكراوەی تایبەت‌و لێدوان بۆ میدیاكان).
بێگومان ئەمەش كاریگەری زۆری دەبێت بۆ سەر ڕەخنەی جیدی‌و هەوڵی گۆڕانكارییە ڕیشەییەكان، چونكە لەهەموو حاڵێكدا تەمەنی درۆكانیانی بۆ ماوەیەك پێ درێژ دەكەنەوە".

 

تۆفیق كەریم، بڕوایوایە ئەو شەپۆلی نوكتەو قەشمەریاتەی بەرانبەر بە بەدەسەڵات هەیە لە كۆمەڵگەی كوردیدا، جۆرێكە لە بێئومێدی‌و نەمانی متمانە، لایشیوایە خۆخاڵیكردنەوەشە لەو بێزاری‌و توڕەییەی كەتووشی جەماوەر هاتووە.

 
تۆفیق كەریم باسلەوە دەكات ئەو نوكتەو قەشمەریاتانە ناتوانن جەماوەر ببزوێنن‌و كاریگەری خراپیشیان دەبێت لەسەر فشارە جیدییەكان دەبێت، ئەو دەڵێت:" ئەوە هەڵسەنگاندنی دەسەڵاتە لەشێوەی حوكمڕانیدا، بەڵام بەداخەوە بێتواناترە لەوەی جەماوەر ببزوێنێت‌و بەرەو چارەسەر پاڵیان بنێت، بەڵكو دەبێتە قسەیەكی خۆش‌و ئاسایی دەبێتەوە، بە جۆرێك نەك دەسەڵات، خەڵكەكەش ئاوڕی لێناداتەوە، ئەو كاتەش بێئامانج دەردەچێت، هەروەك دەوترێت هونەر بۆ هونەر، نوكتەش لە پێناوی نوكتەدا دەبێت، ئاخر شتی زۆر گەورەتر لەنوكتە هەبووە دەسەڵاتداران لەسەر شاشە وتویانە نەمانبیستووە، كە هەموو تاكێكی كۆمەڵگە لەو كاتەدا بیستبووی، كەواتە ئەم نوكتانە لەو بوارەدا بێهودەن‌و بەڵكو زیانی گەورە دەدەن لەو رەخنە جیدیانەی كە خەڵكە هۆشیارو رۆشنبیرەكە دەیگرن، چونكە دەسەڵات دەیقۆزێتەوەو تێكەڵیاندەكات‌و پێكەوە پشتگوێیان دەخات".

،،

 ئەو نوكتەو قەشمەریاتانە ناتوانن جەماوەر ببزوێنن‌و كاریگەری خراپیشیان دەبێت لەسەر فشارە جیدییەكان دەبێت.

 

  
بەبڕوای عومەر عەبدول، سەرقاڵكردنی بە لێدوانی درۆی بەرپرسانەوە، یەكێك لە هونەرەكانی فریوان‌و نا ئومێدكردنی كۆمەڵگەیە،" ڕاهێنانی خەڵك لەسەر ئەوەی كە سەرقاڵبن بە لێدوان‌و بەڵێنی درۆینەی بەرپرسان، هونەرێكی تایبەتە لە هونەری فریودان‌و نائومێدكردن، هەمیشە دەسەڵاتە سەركوتكەرو ناپەسەندەكان كاری بۆ ئەكەن، تا چینێكی بەرفراوانی خەڵك بگەوجێنن‌و ڕامیان بكەن بۆ ئەجێنداكانی خۆیان".

 

 
ئەو بڕوایشیوایە لەو بوارەدا تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان ڕۆڵێكی ئێجگار سلبی ئەگێڕن، وەكو ئەو دەڵێت، خەڵك بە خۆی بزانێت یان نا، بووەتە ئامڕازی دەستی دۆڕاوەكان‌و بە ویستی خۆیان جوڵەی پێئەكەن:" خەڵك شۆڕشی خۆی لەو شاشە بچووكەی بەردەستییەوە دەكات‌و هەر جارەی بە چەند دێڕێك تەواوی هێزی خۆی نمایش دەكات‌و پێیشیوایە ئەركێكی مرۆیی گرنگی كردووە، لایوایە ئەو لایك‌و كۆمێنتەی بۆی دەكرێت، مەدالیای سەركەوتن‌و پێكانی ئامانجەكانیەتی، كە بە داخەوە ڕێك پێچەوانەیەو سەرلەبەری بابەتەكە بەرنامە بۆ داڕێژراوەو ئەمیش كەوتۆتە ناو داوەكەوە، ئێستا من پێموایە زۆرینە كەوتوونەتە ناو تۆڕی دەسەڵاتدارە فاشیلەكانەوەو ڕاو كراون، كە ئەوەش هەم بێهیوایی بەرهەم دەهێنێت‌و هەمیش ئەمانجە گەورەكە دوور ئەخاتەوە".

 

 

author photo

ڕۆژنامەنوسی سیاسی و دیكۆمێنتەری سیاسی و مێژویی