قاسملو، سەرکردەیەکی بێوێنه‌ و ئاشتیخوازێک کە رەشەبای تیرۆر هەڵیوەراند

٢٩ ساڵ بەسەر تیرۆرکردنی قاسملو و هاوڕێکانی تێپەری

قاسملو، سەرکردەیەکی بێوێنه‌ و ئاشتیخوازێک کە رەشەبای تیرۆر هەڵیوەراند

1445 خوێندراوەتەوە

سه‌رباری تواناو لێهاتوییه‌كه‌ی، جیاوازی ئه‌و له‌گه‌ڵ سه‌ركرده‌كانی دیكه‌ی كوردانی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستاندا، ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ زۆر باوه‌ڕی به‌ گفتوگۆو چاره‌سه‌ری ئاشتیانه‌ی كێشه‌ی كورد هه‌بووه‌و هه‌ر له‌و پێناوه‌شدا سه‌ری نایه‌وه‌و تیرۆر كرا.

دكتۆر عه‌بدولڕه‌حمانی قاسملو، له‌ 22ی كانوونی یه‌كه‌می ساڵی 1930، واته‌ ئه‌و ساڵه‌ی كه‌ "سمكۆی شكاك" كه‌وته‌ ته‌ڵه‌ی شای ئێرانه‌وه‌و كوژرا، له‌ شاری ورمێی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌كی ده‌وڵه‌مه‌ند له‌ دایكبووه‌و خوێندنی سه‌ره‌تایی‌و ناوه‌ندی له‌ ورمێ ته‌واو ده‌كات‌و ساڵی 1946 بۆ خوێندنی دواناوه‌ندی ده‌چێته‌ تاران‌و له‌ سه‌رده‌می كۆماری كوردستاندا لقی یه‌كێتی لاوانی دیموكراتی كوردستان له‌ ورمێ داده‌مه‌زرێنێ‌و چالاكی سیاسی خۆی ده‌ست پێده‌كات، دوای رووخانی كۆماری كوردستان له‌ ساڵی 1947 قاسملو ئێران به‌ جێده‌هێلێ‌و ڕوو ده‌كاته‌ پاریس‌و ساڵی 1948 یش ده‌چێته‌ " پراگ"ی پایته‌ختی چیكسلۆفاكیاو له‌ زانكۆی پراگ له‌ به‌شی زانستی سیاسی‌و ئابووری وه‌رده‌گیردرێت‌و له‌وێش وه‌ك به‌رپرسی یه‌كێتیی خوێندكارانی كورد دیاریده‌كرێت، له‌ ساڵی 1951دا له‌گه‌ڵ "هێلێن كرۆلیچ" ناسراو به‌ نه‌سرین قاسملوو ژیانی هاوسه‌ری پێكدێنێت.
وه‌كو خۆی له‌ دیداریدا له‌گه‌ڵ كریس كۆچێرای ڕۆژنامه‌نووسی به‌ناوبانگی فه‌ره‌نسی باسیكردووه‌، له‌ سه‌ره‌تای لاوییه‌وه‌ ماوه‌یه‌ك هۆگری عیرفان‌و ته‌سه‌وف بووه‌و له‌ قۆناغی ناوه‌ندیشه‌وه‌ ده‌ستی به‌ خوێندنه‌وه‌ی نوسراوه‌ ماركسییه‌كان كردووه‌.
كریس كۆچێرا كه‌ چه‌ندجار دیدری له‌گه‌ڵ ئه‌ودا سازداوه‌، قاسملووی به‌ كه‌سێكی خاوه‌ن بیره‌وه‌ری‌و قسه‌خۆش‌و شۆخی باز ناو بردووه‌.

له‌ سه‌رده‌می حكومه‌تی "موسه‌دق"دا بۆ ماوه‌یه‌ك ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ تاران‌و به‌ نهێنی ده‌ژی‌و له‌ ساڵی 1953 ده‌بێته‌ ئه‌ندامی كومیته‌ی ناوه‌ندی حیزبی دیموكراتی كوردستان، كه‌ ئه‌و كات پێنج كه‌س بوون و ئه‌حمه‌د تۆفیق كه‌سی یه‌كه‌می حیزبه‌كه‌ بووه‌.

 

dfc
د.عەبدولرەحمان قاسملو (١٩٣٠ ـ ١٩٨٩)

له‌سه‌روه‌ختی ڕووخانی ڕژێمی پادشایه‌تی له‌عێراق‌و هاتنه‌ سه‌رده‌سه‌ڵاتی عه‌بدولكه‌ریم قاسم، حیزبی دیموكرات له‌ ئێران له‌لایه‌ن ساواكه‌وه‌ ده‌كه‌ونه‌ به‌ر زه‌برو زه‌نگ‌و سه‌ركوتكردن‌و قاسملو و چه‌ند سه‌ركرده‌یه‌كی حیزبی دیموكرات‌و ڕوو له‌ عێراق ده‌كه‌ن‌و به‌وته‌ی كریس كۆچێرا، له‌و ده‌مه‌دا مه‌لا مسته‌فای بارزانی پێشنیاری بۆ قاسملوو كردووه‌ كه‌ ڕێبه‌رایه‌تی حیزبێكی یه‌كگرتووی كوردی له‌ عێراق‌ و ئێران‌و توركیا له‌ ئه‌ستۆ بگرێت.

،،

له‌ سه‌رده‌می حكومه‌تی "موسه‌دق"دا دکتۆر قاسملو بۆ ماوه‌یه‌ك ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ تاران‌و به‌ نهێنی ده‌ژی‌و له‌ ساڵی 1953 ده‌بێته‌ ئه‌ندامی كومیته‌ی ناوه‌ندی حیزبی دیموكراتی كوردستان، كه‌ ئه‌و كات پێنج كه‌س بوون و ئه‌حمه‌د تۆفیق كه‌سی یه‌كه‌می حیزبه‌كه‌ بووه‌.

 

كاتێك كه‌" ئه‌حمه‌د تۆفیق"ی سكرتێری ئه‌وكاته‌ی حیزبی دیموكراتی ئێران له‌مه‌لا مسته‌فا زۆر نزیكده‌بێته‌وه‌، به‌و هۆیه‌وه‌ كێشه‌ی نێوان قاسملوو سكرتێری حیزب قوڵده‌بێته‌وه‌و له‌سه‌رداوای ئه‌حمه‌د تۆفیق‌و له‌ڕێگه‌ی مه‌لا مسته‌فاوه‌ به‌فه‌رمانی وه‌زیری ناوخۆی ئه‌وكاته‌ی عێراق قاسملو له‌ عێراق ده‌رده‌كرێت‌و له‌ 1961دا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ پراگ و خوێندنی دكتۆرا ته‌واو ده‌كات‌و ده‌بێته‌ مامۆستای زانكۆو هه‌ر له‌وێش نامه‌ی دكتۆراكه‌ی كه‌ به‌ یه‌كێك له‌ به‌رهه‌مه‌ ئه‌كادیمییه‌ گرنگه‌كان له‌ سه‌ر پرسی كورد داده‌نرێت به‌ ناوی "كوردستان و كورد" ته‌واو ده‌كات‌و له‌ ساڵی (١٩٦٢) وه‌ تا ساڵی (١٩٧٠) له‌ زانكۆی پراگ وانه‌ی ئابووریی سه‌رمایه‌داری و ئابووریی سۆسیالیستی و تیۆریی سه‌رهه‌ڵدانی ئابووری وتووه‌ته‌وه‌.
له‌ساڵی 1964و له‌ دووه‌مین كۆنگره‌ی حیزبدا، قاسملوو له‌ حیزب ده‌رده‌كرێت‌و له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێكی دیكه‌ی ناو حیزبدا " كۆمیته‌ی شۆڕشگێڕان"ی پێكدێنن‌و ده‌چنه‌وه‌ بۆ ئێران.

 

د.قاسملو و عەبدوڵای قادری ئازەر کە پێکەوە تیرۆر کران

  
قاسملوو له‌ ساڵی ١٩٧٠ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ به‌غدادو ده‌ستده‌كات به‌ڕێكخستنه‌وه‌ی حیزبی دیموكرات‌و له‌ كۆنگره‌ی سێیه‌می ئه‌و حیزبه‌شدا له‌ساڵی 1971 ده‌بێته‌ سكرتێری گشتیی‌و له‌ كۆنگره‌ی چواره‌م له‌ ساڵی (۱۹۸٠) و كۆنگره‌ی پێنجه‌م له‌ له‌(٦/ ۱۲/ ۱۹۸۱) و له‌ كۆنگره‌ی شه‌شه‌م له‌
له‌ (۲۲/ ۱/ ۱۹۸٤) و له‌ كۆنگره‌ی حه‌وته‌م له‌ له‌(۱۷/ ۱۲/ ۱۹۸۵) و له‌ كۆنگره‌ی هه‌شته‌م له‌ له‌ساڵی (1988)، به‌ سكرتێری حیزبی دیموكرات هه‌ڵده‌بژێردرێته‌وه‌.
له‌ سه‌ره‌تای شۆڕشی گه‌لانی ئێراندا قاسملو به‌ له‌ سه‌دا هه‌شتای ده‌نگه‌كان، بووه‌ به‌ ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی پسپۆڕانی یاسای بنه‌ڕه‌تی ئێران‌و هه‌ر له‌ یه‌كه‌م كۆبوونه‌وه‌ی ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌دا خومه‌ینی قاسملوو مه‌حكووم ده‌كات‌و حیزبی دموكراتیش له‌ ئێران قه‌ده‌غه‌ ده‌كات.


ڕێكه‌وتنی 11ی ئازاری نێوان مه‌لا مسته‌فاو حكومه‌تی عێراقی ده‌رفه‌تی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ قاسملو بۆ عێراق ده‌سازێنێ‌و هه‌وڵی زۆر ده‌دات بۆ ئه‌وه‌ی ڕێكه‌تنه‌كه‌ سه‌ر بگرێت‌و به‌ ئه‌نجام بگات.
پاش به‌ بنبه‌ستگه‌شتنی ڕێكه‌وتنی 11ی ئازارو ده‌ستپێكردنه‌وه‌ی شه‌ڕ له‌ نێوان مه‌لا مسته‌فاو حكومه‌تی عێراقیدا، حكومه‌تی عێراقی داوا له‌ قاسملو ده‌كات كه‌ ده‌بێت له‌ ئۆرگانه‌ فه‌رمییه‌كانی حزبی دیمكراته‌وه‌ هێرش بكرێته‌ سه‌ر مه‌لا مسته‌فاو شۆڕشی ئه‌یلوول، به‌ڵام قاسملو مل به‌ داخوازییه‌كانی حكومه‌تی عێراقی نادات‌و ناچار ده‌بێت عێراق جێبهێڵێت.

،،

به‌پێی ڕاپۆرتێكی " ویكلیكس" كه‌ له‌ ساڵی 1998 له‌ باڵوێزخانەی ئه‌مه‌ریكا له‌ عێرق ئاماده‌كراوه‌، سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌ قاسملو كلیلی په‌یوه‌ندیه‌كانی نێوان تاڵه‌بانی و سه‌دام حسین بووه‌، به‌ڵام خۆی له‌وه‌ بواردووه‌ كه‌ وێنه‌یه‌كی هه‌بێت له‌گه‌ڵ سه‌دام حسه‌ین دا.



ئه‌و جیاواز له‌ هه‌ر سه‌ركرده‌یه‌كی تری كورد، به‌تایبه‌ت سه‌ركرده‌كانی باشوور، هیچ كات په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ حكومه‌تی عێراقیدا وای لێنه‌كردووه‌ كه‌ دژی هێزه‌ كوردییه‌كانی باشور سیاسه‌تی دوژمنكارانه‌و خراپ په‌یڕه‌و بكات.

 

dfc
گۆری د.عەبدولرەحمان قاسملو ـ  شاری پاریس ـ فەرەنسا


به‌پێی ڕاپۆرتێكی " ویكلیكس" كه‌ له‌ ساڵی 1998 له‌ باڵوێزخانەی ئه‌مه‌ریكا له‌ عێرق ئاماده‌كراوه‌، سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌ قاسملو كلیلی په‌یوه‌ندیه‌كانی نێوان تاڵه‌بانی و سه‌دام حسین بووه‌، به‌ڵام خۆی له‌وه‌ بواردووه‌ كه‌ وێنه‌یه‌كی هه‌بێت له‌گه‌ڵ سه‌دام حسه‌ین دا.
هه‌ر به‌پێی ناوه‌رۆكی ئه‌و ڕاپۆرته‌ی ویكلیكس، قاسملو له‌كاتی دیدارو په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ به‌رپرسانی عێراقی‌و وڵاتانی دیكه‌دا هیچكات داوای پاره‌ی نه‌كردووه‌و خوازیاری چه‌ك‌و چۆڵیش نه‌بووه‌، به‌ڵكو ته‌نها داوای پاڵپشتی مه‌عنه‌وی كردووه‌.
قاسملوو كه‌ به‌رده‌وام خواستی گفتوگۆی ئاشتییانه‌ی هه‌بووه‌و ویستوویه‌تی به‌ڕێگه‌ی دانووستان كێشه‌كانی كورد له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان چاره‌سه‌ر بكات، دواجار ده‌بێته‌ قوربانی له‌و پێناوه‌داو كاتێك كه‌ له‌ 13ی ته‌مموزی 1989 له‌ ڤییه‌ننای پایته‌ختی نه‌مسا له‌ گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك له‌ به‌رپرسانی ئێرانیدا له‌ گفتوگۆدا بووه‌، له‌ كۆبوونه‌وه‌كه‌دا له‌ گه‌ڵ هه‌ریه‌كه‌ له‌ عه‌بدووڵا ئازه‌ری ئه‌ندامی كۆمیته‌ی ناوه‌ندی‌و نوێنه‌ری حیزبی دیموكرات له‌ ئه‌وروپاو دكتۆر فازیل ڕه‌سووڵ كه‌سایه‌تی ڕۆشنبیرو سیاسی باشوری كوردستان، له‌ لایه‌ن ئێرانییه‌كانه‌وه‌ ده‌درێنه‌ به‌ر ده‌ستڕێژی گولله‌و تیرۆر ده‌كرێن.

 

author photo

ڕۆژنامەنوسی سیاسی و دیكۆمێنتەری سیاسی و مێژویی