دوای وێران بوونی بەسرە... حكومەت هانا بۆ عەشیرەتەكان دەبات

دوای وێران بوونی بەسرە... حكومەت هانا بۆ عەشیرەتەكان دەبات

843 خوێندراوەتەوە


خۆپیشاندانەكانی بەسرە بەهۆی گەندەڵیەكی ( گەورە)ی پێشینە و شكستی گەورەی ئیدارەدانی سەروەت و خزمەتگوزاریە سەرەتاییەكانی هاوڵاتیانەوە سەری هەڵداوە، هەر چاودێرێكی كاروباری عیراقی لە شاری بەغدای پایتەخت و نەجەف و هەر پارێزگایەكی تر هەمان حاڵەت دەبینێت، بەڵام ئەم شارەی باشوور ڕێژەیەكی گەورەتری بەركەوتووە لە بڵاوبوونەوەی گەندەڵی و پشك پشكێنەی حیزبی،دانیشتووان لە میحنەتی پیس بوون و خوێئاوی بەجێهێڵدراون، نێوان كەناڵە ئاوییەكان پڕبووە لە پاشماوە و ئاوی پیس بوو.


چیرۆكی خۆپیشاندانەكان ڕوونە: كۆمپانیا ئەمنیەكان كە كۆمپانیا بیانیەكانی بواری نەوتی ئەو پارێزگایە دەپارێزن، سیاجی پاراستنیان فراوان كرد، زەوی كشتوكاڵی دانیشتوانیان وشك كردووە،سەرەڕای ئەوەی ئەو كۆمپانیایانە پلانەكانیان فراوان دەكەن، بەڵام هیچ كارێكی ئەو كۆمپانیا نەوتی و ئەمنیانە بۆ هاوڵاتیانی شارەكە نیە، سەرەڕای ئەمەش بە خوێ بوونی ئاوی شارەكە هەڕەشە لە دانیشتووانی سنووری پارێزگاكە و سەنتەری شارەكە دەكات.


لە گەرماوی خنكێنەری هاویندا،چەند سەعاتێك كارەبا دێتەوە،بێ كاری لەو شارەدا بڵاوبۆتەوە، بێ‌ كارەكان بە شۆستە پیس و خۆڵاوییەكانیدا هاتووچۆ دەكەن، ئەو شوێنە بەسرەیە، ئەو شارەی بڕیار بوو لە ڕووی باخی خورما و كەناڵی ئاویەوە بكرێتە ڤێنسیای عێراق ، بەڵام بە ڕاستی ئێستا بۆتە شوێنی پاشماوە و زێراب.
بەڵام هۆكاری وێران بوونی بەسرە و خۆپیشاندانەكانی دەگەڕێتەوە بۆ پشتگوێ خستنی شارەكە بۆ ماوەی دەیان ساڵا.

،،

شارەكە نزیكەی لە %90ی بودجەی عیراق دابین دەكات و لە %80 نەوتی عێراق لەو پارێزگایەدا بەرهەمدەهێنرێت.


وشك بوونی زەویە كشتوكاڵیەكانیان، لەلایەن كۆمپانیاكانی بواری بەرهەمهێنانی نەوت ، تەنها هۆكاری توڕەبوونی هاوڵاتیان نیە، بەڵكو هۆكارێكی تریش ئەوەیە كە شارەكە نزیكەی لە %90ی بودجەی عیراق دابین دەكات و لە %80 نەوتی عێراق لەو پارێزگایەدا بەرهەمدەهێنرێت.


حیزبە ئیسلامیە شیعیەكان لە ساڵی 2003ەوە فەرمانڕەوایی ئەو شارە دەكەن،فەرمانڕەوایی ئەوان ناونراوە( سێیەكی ) و ( چوار یەكی)، پارێزگار دوو جێگری هەیە،هەر جێگرێك دەسەڵاتی خۆی هەیە،دەسەڵاتی ئەو جێگرانە بەپێی یاسا نیە، بەڵكو بەپێی هێزو نفوزی حیزبەكەیانەوەیە.


هاوتەریب لەگەڵ دەسەڵاتی پارتەكان، نفوزی هێزی عەشیرەتەكانی باشووربوونی هەیە، ئەوانیش پارێزگاری لە نفوزی خۆیان دەكەن و سنوری یاسا دەشكێنن و گەندەڵی دەكەن، بەرژەوەندی حیزبی و عەشایەرییەكان بە تایبەت لە بواری دارایی شارەكەدا تێكەڵ بووە، ئەم كارە لە سەرەتای خۆپیشاندانەكانەوە ڕوون بوەوە، بۆیە حكومەتی خۆجێی شارەكە و حكومەتی ناوەند پەنایان بۆ عەشیرەتەكان برد و پێش ئەوەی گوێ لە داوای خۆپیشاندەران بگرن، گوێیان لە سەرۆكی ئەو عەشیرەتانە گرت.


بەسرە سەرەڕای ئەوەی كە تاكە دەروازەی ئاوی عێراقە بۆ بازرگانی دەرەكی، لەسەر ئاستی جیهانیشدا دووەم گەورەترین سەرچاوەی بەرهەمهێنانی نەوتە، جیاوازیەكە ئەوەیە كە ڕێژەی هەژاریتیایدا بەرزبۆتەوە بۆ لە %16، هەروەها ڕێژەی بێكاری لە نێوان گەنجان بەرزبۆتەوە بۆ %40 ، ئەم ڕێژە هەموو سەردانیكارێكی بەسرە هەستی پێدەكات،هەر كاتێك پلەی گەرمی دادەبەزێت و ڕێگە بە خەڵكی دەدات بچنە دەرەوە، ئەوە ئەوان دەچنە سەر شەقامەكان وكۆرنیشەكانی (كەپر)سەر دەریا، كە پڕبوون لە پلاستیك، هەروەهاپاپۆڕەكانیش بەهۆی جەنگی هەشت ساڵەی عێراق- ئێران تێكشكاون.


پارتە سیاسیە شیعیەكان ڕایانگەیاند كە هاوسۆزن لەگەڵ بزوتنەوە ناڕەزایەتیەكە و داوای خۆپیشاندەران ،بۆیە سواری شەپۆلی خۆپیشاندانەكان بوون،ئەوان هەمان ئەو پارتانەبوون كە لە ساڵی 2003ەوە فەرمانڕەوایەتی بەسرە دەكەن ، ئەوان یاسای ( ئاینی تایبەت)ی خۆیان دەسەپێنن، كە تایبەتە بە سەپاندنی مەرجە كۆمەڵایەتی و ئایدۆلۆژییەكان بەسەر كۆمەڵگەدا،بۆ سەپاندنیشی ڕێگەیان بە گروپە چەكدارەكانیان داوەلە ڕێگەی چەك و هێزەوە پێشێلی مافی هاوڵاتیان بكەن و كۆنتڕۆڵی سەرچاوەكانی ئابووری شارەكەیان بكەن،ئەمە سەرەڕای ئەوەی كە بەهۆی یاسای تایبەتەوە دامەزراوەكانی (دەوڵەت)یان خستۆتە ژێر ڕكێفی خۆیانەوە، وەك دامەزراوە دادوەرییەكان و زانكۆكان و دەروازە ئاوییەكان و دەزگا ئەمنی و پۆلیسیەكان.

،،

كۆمپانیای حكومی نەوتی باشوور دەیەوێت هۆكاری خۆپیشاندانەكان لە گۆڕینی زەوی كشتوكاڵیدا قەتیس بكرێت، كە بە بڕوای بەڕێوەبەری كۆمپانیاكە زەوییەكان خاوەندارێتیان دەگەڕێتەوە بۆ حكومەت


كۆمپانیای حكومی نەوتی باشوور دەیەوێت هۆكاری خۆپیشاندانەكان لە گۆڕینی زەوی كشتوكاڵیدا قەتیس بكرێت، كە بە بڕوای بەڕێوەبەری كۆمپانیاكە زەوییەكان خاوەندارێتیان دەگەڕێتەوە بۆ حكومەت، نەك بۆ ئەوان(زەوییەكان بەپێی قەواڵەی تاپۆ- خاوەندارێتی- هەڵەیە گەر پێیان بوترێت زەوی باخدارین، چونكە هیچ قەواڵەیەكی یاسایی نیە كە بڕیار بدات ئەو زەویانە كشتوكاڵین، بەڵكو خاوەندارێتیان دەگەڕێتەوە بۆ وەزارەتی دارایی،لەگەڵ ئەمەشدا بەپێی بڕیاری ژمارە 149كە لە ساڵی 2011 كە لە ئەنجومەنی وەزیران دەرچووە، دادوەر لیژنەیەك بۆ قەرەبوكردنەوەی – ڕەزامەندی) پێكدەهێنێت بۆ قەرەبووكردنەوەی ئەو كەسانەی ئەو زەویانە بەكاردەهێنن).


لێرەدا مافی دەوڵەتە،لە میانەی وتەكانی بەڕێوەبەری كۆمپانیاكە ئەوە هات كە مافێكی ڕەوایە و ناكرێت ڕەخنەی لێبگیرێت، هەرچەندە ببێتە هۆی وشك كردنی زەویەكان و ڕووبەری سەوزایی و ژینگە تێكبدات، بێگومان ئەوا ( گرێبەستێكە لەگەڵ كۆمپانیاكان بۆ دابین كردنی زەوی كە بەكارهێنەرییان نەبێت( جوتیار) بۆ پێشخستنی بواری كێڵگە نەوتییەكان).


ئەم مافەش لەگەڵ مەرجی گرێبەستەی كۆمپانیە نەوتیە نێودەوڵەتیەكان دەگونجێت، دوای ئەوەش نەوت لە ڕوانگەی ئەم قسەیەوە دەبێتە هۆی سزادانی هاوڵاتیان و دەبێتە نیعمەتیش بۆ كۆمپانیان نەوتیەكان و هێزە ئەمنیەكان، بە شێوەیەكی سروشتیش دەبێتە نیعمەت بۆ چینی دەسەڵاتداران.

 

author photo

نوسەر و رۆژنامەنوس

 بروانامەی بەکالۆریۆس لە زمان و ئەدەبی عەرەبی