ڕەفیق حیلمی، ڕێبەرێكی دیاری كۆمەڵەو ڕێكخراوە سیاسییە كوردییەكانی پاش جەنگی جیهانی یەكەم

بۆچی ڕەفیق حیلمی پێیوا بووە حیزبی هیوا دەبێت پەیوەندی لەگەڵ ئینگلیزدا بەهێز بێت؟

ڕەفیق حیلمی، ڕێبەرێكی دیاری كۆمەڵەو ڕێكخراوە سیاسییە كوردییەكانی پاش جەنگی جیهانی یەكەم

1111 خوێندراوەتەوە

(كۆمەڵەی داركەر) كە لەسەر خواستی ئەو ناوەكەی دەگۆڕدرێت بۆ حیزبی هیوا، یەكێك لە هەرە وێستگە گرنگەكانی ژیانی سیاسی ڕەفیق حیلمی دەبێت‌و لەپاش هەڵوەشاندنەوەشی تا ئاستێكی زۆر ناوی ڕەفیق حیلمی لەناو كایەی سیاسیدا ون دەبێت.

ئەو ناوێكی دیارو یەكێك كەسایەتییە ڕۆشنبیرو سیاسییانەیە كە لەدوای جەنگی جیهانی یەكەم‌و بەتایبەتیتر لەپاش شكستهێنانی بزوتنەوەی چەكداری، ڕۆڵی گەورەو كاریگەری لە زۆرێك لەو كۆمەڵەو جوڵانەوە سیاسییانەدا هەبووە كە سەریان هەڵداوەو پێكهێنراون.

بە بڕوای موكەڕەم تاڵەبانی، ئەو كە لە پۆلێن بەندی ڕۆشنبیرانی كورد، لەپاش جەنگی جیهانی یەكەم، هاوتا لەگەڵ مستەفا پاشاو ئەمین زەكی بەگ‌و تۆفیق وەهبی‌و بێكەس‌و جەمال عیرفان دا، سەر بە قۆناغی ڕۆشنبیرانی نەتەوایەتی بۆرژوازییە.

،،

بە بڕوای موكەڕەم تاڵەبانی، ئەو كە لە پۆلێن بەندی ڕۆشنبیرانی كورد، لەپاش جەنگی جیهانی یەكەم، هاوتا لەگەڵ مستەفا پاشاو ئەمین زەكی بەگ‌و تۆفیق وەهبی‌و بێكەس‌و جەمال عیرفان دا، سەر بە قۆناغی ڕۆشنبیرانی نەتەوایەتی بۆرژوازییە.

دوای تەواوكردنی خوێندن‌و هاتنەوەی لە توركیا، (كۆمەڵەی سەربەخۆیی كوردستان) دەبێتە یەكەمین وێستگەی دەستپێكردنی كاری بە ڕێكخراوی سیاسی ڕەفیق حیلمی‌و دەبێتە یەكێك لە دامەزرێنەرانی‌و ئەندامە كاراكانی.


هەوڵەكانی پێكهێنانی ئەو ڕێكخراوە، پاش شەڕی دەربەندی بازیان‌و بەدیلگرتنی شێخ مەحمود دێت‌و مێژووی دامەزراندنەكەی بۆ ساڵی 1920 دەگەڕێتەوە.
ڕەفیق حیلمی، لە یاداشتەكانیدا بەمجۆرە باسی لە دامەزراندنی ئەو كۆمەڵەیەی كردووە:" بۆ خزمەتی مەسەلەی كورد، لەگەڵ هاوڕێ خۆشەویستەكان كەوتینەكار، لەماوەیەكی كەمدا كۆمەڵە هاتە ناو، ئامانجمان لە دروستكردنی كۆمەڵە، یەكخستنی كوردەكان‌و بڵاوكردنەوەی بیری كوردایەتی‌و گیانی نیشتیمان پەروەری بوو.


وەكو خۆی باسیكردووە، حەوت كەس كۆمەڵەكەیان بەڕێوەبردووەو بەشێك لەوان ڕایانوابووە كە ئەو ببێتە سەرۆكی كۆمەڵەكە، بەڵام بۆچوونی ڕەفیق حیلمی وابووە كە كەسایەتییەكی ناوداری ئەوكاتە ببێتە سەرۆك، بەتایبەتی ( حەمدی بەگ).


( جەمعیەتی كوردستان) یەكێكیتر لەو كۆمەڵە سیاسییانەیە كە ڕەفیق حیلمی ڕۆڵی گەورەی تێدا گێڕاوەو دامەزراندنەكەشی هاوكاتە لەگەڵ هاتنەوەی شێخ مەحموددا لە كۆیتەوە بۆ سلێمانی.

،،

( جەمعیەتی كوردستان) یەكێكیتر لەو كۆمەڵە سیاسییانەیە كە ڕەفیق حیلمی ڕۆڵی گەورەی تێدا گێڕاوەو دامەزراندنەكەشی هاوكاتە لەگەڵ هاتنەوەی شێخ مەحموددا لە كۆیتەوە بۆ سلێمانی

ڕۆژنامەی ( بانگی كوردستان) كە زمانحاڵی كۆمەڵەكە بووە، لەیەكەم ژمارەیدا بەمجۆرە باسی دامەزراندنەكەی كردووە:" جەمعیەتی كوردستان لەسەر هەوڵی ( مستەفا پاشا)‌و ڕازیبوونی فەرمانڕەوای سیاسی سلێمانی دامەزراوە.


لە 21- 7- 1922، لە مزگەوتی سەید حەسەنی موفتی لە شاری سلێمانی، بەسەرۆكایەتی مستەفا پاشا، كۆبوونەوەیەكی فراوان بە بەشداری 100 كەس بە مەبەستی دامەزراندنی " جەمعیەتی كوردستان)، ئەنجام دەدرێت‌و دەستیەكی 13 كەسی بۆ بەڕێوەبردنی كارەكانی كۆمەڵەكە دیاریدەكرێت‌و بە بەدەستهێنانی 65 دەنگ، كە زۆرترین دەنگە، دەبێتە یەكێك لە ئەندامانی دەستەی بەڕێوەبەری كۆمەڵەكە.


( كۆمەڵەی پشتیوانی كوردان) كە لەساڵی 1927 لە لایەن كۆمەڵێك ڕۆشنبیرو ئەفسەری كوردی ناو سوپای عێراقەوە دامەزراوە، بەڕێبەری ڕەفیق حیلمی، لقێكی بەهێزی لەشاری هەولێر دادەمەزرێت‌و ئەویش دەبێتە بەڕێوەبەری لقەكە.


(كۆمەڵەی داركەر) كە لەسەر خواستی ئەو ناوەكەی دەگۆڕدرێت بۆ حیزبی هیوا، یەكێك لە هەرە وێستگە گرنگەكانی ژیانی سیاسی ڕەفیق حیلمی دەبێت‌و لەپاش هەڵوەشاندنەوەشی تا ئاستێكی زۆر ناوی ڕەفیق حیلمی لەناو كایەی سیاسیدا ون دەبێت.


كۆمەڵەی داركەر، لەكاتێكدا سەرهەڵدەدات‌و دروستدەبێت كە لە كوردستاندا بۆشاییەكی گەورەی سیاسی هەبووەو سەروەختی شكستی شۆڕش‌و ڕاپەڕینە چەكدارییەكانی كورد بووە لەناوچە جیاوازەكانی كوردستاندا.

،،

( كۆمەڵەی پشتیوانی كوردان) كە لەساڵی 1927 لە لایەن كۆمەڵێك ڕۆشنبیرو ئەفسەری كوردی ناو سوپای عێراقەوە دامەزراوە، بەڕێبەری ڕەفیق حیلمی، لقێكی بەهێزی لەشاری هەولێر دادەمەزرێت‌و ئەویش دەبێتە بەڕێوەبەری لقەكە.


بەپێی گێڕانەوەی موكەڕەم تاڵەبانی، كۆمەڵەی داركەر، لە ساڵی 1938 لە شاری كەركووك لەماڵی ( یونس دڵدار)ی شاعیر، لە لایەن ( یونس دڵدارو كاكە حەمەی خانەقاو موكەڕەم تاڵەبانی)یەوە دامەزراوە.


ئەوان ویستوویانە كەسایەتییەكی كاریگەر بكەنە سەرۆكی كۆمەڵەكەیان‌و هەریەكە لە ( ئەمین زەكی بەگ‌و مەعرووف جیاووك‌و ڕەفیق حیلمی) یان بۆ ئەو مەبەستە پێشنیار كردووەو لەناو ئەواندا ڕەفیق حیلمی بۆ سەرۆك هەڵدەبژێرن‌و ئەویش مەرجی ئەوەیان لەگەڵدا دەكات كە دەبێت ناوی كۆمەڵەكە لەداركەرەوە بگۆڕن بە هیوا.


دوای ئەوەی كە ڕەفیق حیلمی دەبێتە ڕابەر، ڕێكخستنەكانی حیزبی هیوا فراوان دەبن‌و تا ساڵی 1943 لە ئاستێكی زۆر بەهێزدا دەبێت‌و شارەزایانی مێژووی سیاسی‌و پەرەسەندنی ژیانی حیزبایەتی، پێیانوایە حیزبی هیوا سەرەتای لە دایكبوونی ناسیۆنالیزمی كوردییە.


لە جوڵانەوەكەی ساڵی 1941‌و ڕاپەڕینەكەی شێخ مەحمود لەوكاتەدا، حیزبی هیوا، بەتایبەت سەرۆكەكەی ڕەفیق حیلمی، لەگەڵ جوڵانەوەی چەكداریدا نەبوون‌و هەریەكە لە ڕەفیق حیلمی‌و مستەفا عوزێری‌و نوری شاوەیس لە ( سیتەك) سەردانی شێخ مەحمودیان كردووەو داوایان لەو كردووە كە واز لە جوڵانەوەی چەكداری بێنێت، ئەوان پێیانوابووە كە جوڵانەوەكە توانای بەردەوامبوونی نابێت‌و هەم بە پشتگیری (نازی)یەكانیش لە قەڵەم دەدرێت.

،،

لە جوڵانەوەكەی ساڵی 1941‌و ڕاپەڕینەكەی شێخ مەحمود لەوكاتەدا، حیزبی هیوا، بەتایبەت سەرۆكەكەی ڕەفیق حیلمی، لەگەڵ جوڵانەوەی چەكداریدا نەبوون‌و هەریەكە لە ڕەفیق حیلمی‌و مستەفا عوزێری‌و نوری شاوەیس لە ( سیتەك) سەردانی شێخ مەحمودیان كردووەو داوایان لەو كردووە كە واز لە جوڵانەوەی چەكداری بێنێت،


پشتبەستن بە بەڵێنی سۆڤییەت‌و بەرەی سۆسیالستی، یان پشتبەستن بە بەریتانیاو ڕۆژئاوا بۆ بەرەوپێشبردنی كێشەی كورد لەوكاتەدا، دەبێتە ناكۆكی بنەڕەتی لە نێوان بەرپرسە باڵاكانی حیزبی هیوادا.


باڵی چەپی ناو حیزبی هیوا پێیانوابووە كە دەبێت حیزب لە هەردوو كەسایەتی ( ڕەفیق حیلمی‌و ماجید مستەفا) ڕزگار بكرێت، ئەگەرنا حیزب دەكەوێتە ژێر كاریگەری ئینگلیز.


ڕەفیق حیلمی كە ڕێبەرایەتی باڵی ڕاستڕەوی حیزب بووە، بە بیانووی ئەوەی كە بەریتانیا بەهێزەو دەستی بەسەر عێراقدا گرتووە، كاری كردووە بۆ ئەوەی پەیوەندییەكانی نێوان حیزبی هیواو بەریتانییەكان بەهێز بكات، ئەو پێیشیوا بووە كە حیزب ناتوانێت دژایەتی بەریتانیا بكات.


هەرچەندە لەژێر كاریگەری باڵی چەپی حیزبدا پەیوەندی پێوەكراو هاوكاری كرا، بەڵام هەر لەسەر ئەو بنەمایەش بووە كە باڵی ڕاستڕەوی حیزبی هیوا نەیوویستووە پەیوەندی بەجوڵانەوەكەی ساڵی 1943ی بارزانەوە بكات.

،،

ڕەفیق حیلمی كە ڕێبەرایەتی باڵی ڕاستڕەوی حیزب بووە، بە بیانووی ئەوەی كە بەریتانیا بەهێزەو دەستی بەسەر عێراقدا گرتووە، كاری كردووە بۆ ئەوەی پەیوەندییەكانی نێوان حیزبی هیواو بەریتانییەكان بەهێز بكات، ئەو پێیشیوا بووە كە حیزب ناتوانێت دژایەتی بەریتانیا بكات.


ناكۆكی نێوان باڵی چەپ‌و باڵی ڕاستڕەوی حیزب بە ڕێبەری ڕەفیق حیلمی، هەڵوەشاندنەوەی حیزبی هیوای لێكەوتەوەو لە هاوینی ساڵی 1945، هیوا بوو بە هەردوو (حیزبی ڕزگاری‌و حیزبی شۆڕش)و ئیدی لەو دەمەشەوە ناوی ڕەفیق حیلمی لە كایەی سیاسییدا ون دەبێت.

ڕەفیق حیلمی:


ڕەفیق ساڵح عەبدوڵا، ناسراو بە ( ڕەفیق حیلمی) لە ساڵی 1898 لە شاری كەركووك لە دایكبووە، باوكی ئەفسەری سوپای تورك بووە، خوێندنی لە سلێمانی‌و بەغداد تەواو كردووە، دەچێتە ئەستەنبوڵ‌و لە كۆلێژی سوپایی وەردەگیرێت، لەماوەی جەنگی جیهانی یەكەمدا دەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی‌و دوای جەنگ دەگەڕێتەوە بۆ توركیا بۆ خوێندنی ئەندازیاری‌و ساڵی 1920 تەواوی دەكات.


لە ئازاری ساڵی 1921 دەبێتە مامۆستاو هەر لەو دەمەشدا لە ڕۆژنامەی ( ڕۆژی كوردستان) بە توركی وتار بڵاو دەكاتەوە، لەكابینەی دووەمی حكومەتەكەیدا كە لەتشرینی یەكەمی 1922 دایمەزراندووە، شێخ مەحمود كردوویەتییە ڕاوێژكاری سیاسی خۆی، لە تەمموزی ساڵی 1943 دەبێتە سەرپەرشتیار لە پەروەردەی سلێمانی، دوو ساڵ دواتر، دەبێتە بەڕێوەبەری پەروەردە لەشاری بەسرە.


لە 4- 8- 1960 لە نەخۆشخانەی سەلام لەشاری بەغداد كۆچی دوایی كردووە.


ئەو لە پاش جەنگی جیهانی یەكەمەوە تا سەرهەڵدانی جەنگی جیهانی دووەم، بەشداری لە دروستبوونی چەند كۆمەڵەو ڕیكخراوی جۆراو جۆردا دەكات، ( كۆمەڵەی كوردستان ساڵی 1922- كۆمەڵەی پشتیوانی كوردان لە ساڵی 1927- حیزبی هیوا لە ساڵی 1939).


جگە لەوتارو نوسینی ڕۆژنامەوانی، لە بواری نوسینیشدا خاوەنی ئەم كتێبانەیە:


یەك: كورد لە بەرەبەیانی مێژووەوە تا ساڵی 1920.
دوو: خولاسەی مەسەلەی كورد.
سێ: شیعرو ئەدەبیاتی كوردی، دوو بەشە.
چوار: یاداشتەكانی بەناوی كوردستانی عێراق‌و شۆڕشەكانی شێخ مەحمود، شەش بەشە.
پێنج: پاش تەمموز، دیوانی شیعر.
شەش: لێكۆڵینەوە لە شیعری كوردی، نوسینی لویس بول ماركریت، وەرگێڕانی ڕەفیق حیلمی.
حەوت: لێكۆڵینەوە لە ئەدەبی كوردی هاوچەرخ، نوسینی لویس بول، وەرگێڕانی ڕەفیق حیلمی.

 

author photo

ڕۆژنامەنوسی سیاسی و دیكۆمێنتەری سیاسی و مێژویی