شکستی ڕیفۆرمخوازان لە ئێران

ڕیشەی ململانێی سیاسی لە نێوان موحافیزکاران‌و ڕیفۆرمخوازان لە ئێران بۆ كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌؟

شکستی ڕیفۆرمخوازان لە ئێران

1230 خوێندراوەتەوە

هەرچەندە شۆڕشی ئێرانی ساڵی ١٩٧٩ هەوڵێكی ئێرانییەکان بوو بۆ ڕزگار بوون لە دەسەڵاتی قۆرخکاری چەند ساڵەی شاهەنشاهی کە بەهۆیەوە ماندوو شەکەت بوو بوون، بەڵام لە دوای ڕزگاربوون لە دەسەڵاتی شا و هاتنە بەرهەمی شۆڕشەکە زۆرینەی ئەو هێزانەی کە لەدەرەوەی بازنەی موحافیزکاری ئاینی بوون شکستیان هێناو ساحەکە بۆ تەوژمە موحافیزکارە ئاینیەکان چۆڵ بوو، لە دوایدا ئەوانیش بە لە ناوبردن و لاوازکردنی نەیارە سیاسییەکانیان پایەکانی دەسەڵاتی خۆیان قایم کرد.

 

کتێبی " ململانێی سیاسی لە نێوان موحافیزکاران و ڕیفۆرمخوازان لە ئێران-١٩٧٩- ٢٠١٢" نامەی ماجستێری خوێندکار " زەینەب مەهینی"یە، ساڵی ٢٠١٤ پێشکەشی زانکۆی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ئەردەن کراوە.

کتێبەکە لەلایەن وەرگێڕ "بەرزانی مەلا تەها"وە، بە قەبارەی ٢٨٢ لاپەڕە بۆ کوردی وەرگێڕدراوەو وەرگێڕ لە ساڵی ٢٠١٦ دا لە چاپخانەی تاران، چاپی كردووه‌.

جگە لە پێشەکی کتێبەکە کە تیایدا باس لەچەند بەشێکی تایبەت بە شێوازی لێکۆڵینەوەکەو ئاڕاستەی لێکۆڵینەوەکەو ئاستەنگەکانی بەردەمی و ڕێبازی لێکۆڵینەوەکە کە ڕێبازێكی مێژووی و شیکاری وەسفیە، لەگەڵ پاشكۆکەی و ئەنجام و ڕاسپاردەکان، ناوەرۆکی لێکۆڵینەوەکە بە شێوەیەکی گشتی باس لە سێ تەوەری سەرەکی دەکات.

لەو تەوەرانەی کە لێکۆڵێنەوەکە باسی دەکات، بریتین لە " ڕیشەی ململانێی سیاسی لە نێوان موحافیزکاران و ڕیفۆرمخوازان لە ئێران، ڕۆڵی ولایەتی فەقیه لە سیستمی ئێرانیدا، فرەحیزبی لە ئێراندا".

 

 

ڕیشەی ململانێی سیاسی لە نێوان موحافیزکاران و ڕێفۆرمخوازان لە ئێران


گرنگترین تەوەریان کە باڵی بەسەر ڕووبەرێكی فراوان لە ناوەڕۆکی لێکۆڵینەوەکەدا کێشاوە، تەوەری "ڕیشەی ململانێی سیاسی لە نێوان موحافیزکاران و ڕێفۆرمخوازان لە ئێران"دایە، کە مێژووەکەی بۆ ساڵی ١٩٩٧ دەگەڕێتەوە لە پاش هەڵبژاردنی "محمد خاتەمی" بۆ سەرۆک کۆماری ئێران.
ئەگەرچی بیری موحافیزکاری و ڕیفۆرمخوازی ڕێشەیەکی مێژووی قوڵتری هەیەو بەشێوەیەکی ناڕێکخراو دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ساڵانی سەرەتای شۆڕش لە ئێراندا، بەڵام زۆرێك لە شارەزایانی دۆخی سیاسی ئێران، مێژووی دروستبوونی بەرەی ڕیفۆرمخوازی بۆ ساڵی ١٩٩٧ دەگەڕێننەوە.


لێکۆڵینەوەکە پێناسەی "موحافیزکاران و ڕێفۆرمخوازان" دەکات و لە پێناسەی "موحافیزکاران"دا، دەنوسێت:
- موحافیزکاران : ئەو کەسانەن کە دەستیان گرتووە بە بیرو بۆچوونە سیاسیەکانیانەوە،هیچ نیقاشێكی سیاسی قبوڵ ناکەن.

،،

موحافیزکاران : ئەو کەسانەن کە دەستیان گرتووە بە بیرو بۆچوونە سیاسیەکانیانەوە،هیچ نیقاشێكی سیاسی قبوڵ ناکەن.

زیاتردەنوسێت‌و ده‌ڵێت: موحافیزکارەکان،داوای دەوڵەتێكی ئاینی دەکەن کە لەسەر مەزهەبێكی شیعەی ئیمامی ڕەگی داکوتابێت.
لە پێناسەی " ڕێفۆرمخوازەکان"دا، دەنوسێت:


  • ڕیفۆرمخوازەکان: ئەو کەسانەن کە بەرهەڵستکاری سیاسین و دوای فرەیی سیاسی و گوێگرتن لە ئەویترو کرانەوە بەڕووی سیستمی نێودەوڵەتی دەکەن و دژی سیاسەتی توندڕەوی حکومەتی موحافیزکارن لە ئێراندا.

زیاتر دەنوسێت: ڕیفۆرمخوازان،هەوڵدەدەن بۆ چەسپاندنی دیموکراسیەت و ئازادیە مەدەنیەکان لە چوارچێوەی سیستمی ئیسلامیدا.

بە پێی ئەو داتایانەی کە لە لێکۆڵینەوەکەدا خراونەتە ڕوو، ژمارەی پارت و ڕێکخراوە ڕیفۆرمخوازەکان لە پارت و ڕێکخراوە سیاسییە موحافیزکارەکان زیاترە لە ئێراندا کە ڕیفۆرمخوازەکان (٤٧)پارت و ڕێکخراوی سیاسین، لە بەرامبەردا موحافیزکارەکان ژمارەیان (٣٥) پارت و ڕێکخراوە، کەچی لەو حاڵەتەدا، زۆرێك لە بابەتە باسکراوەکانی ناو لێکۆڵینەوەکە ئاماژەیەکە بۆ شکستی تەوژمی ڕیفۆرمخوازەکان لە بەرامبەر موحافیزکارەکاندا.

لێکۆڵینەوەکە ئاماژە بۆ ئەوە دەکات، کە بەهۆی ڕاڕایی سیاسی لە هەڵسوکەوتی هێزە ڕیفۆرم خوازەکاندا و ڕێبەرەکانیان و بەکار نەهێنانی توانا جەماوەریەکانی پشتیوانیکردن لە ڕیفۆرم لە ململانێ سیاسیەکاندا دژ بە موحافیزکارەکان توانایەکی بەخشییە موحافیزکارەکان کە توانا پەرتەوازە و شکستخواردووەکانیان یەک بخەن و سەرکەوتن لە هەڵبژاردنەکاندا بەدەست بهێنن.

لە ململانێی هەر دوو بەرەدا ئەوەی گرنگە ئاماژەی پێبکرێت، ناکۆکبوونی هەردوو تەوژمە لە سەر پرسەکانی وەک "دیاریکردنی ڕێبەری باڵای شۆڕش، پەیوەندیەکانی ئێران لە گەڵ خۆرئاوا، گەشەپێدانی ئابوری، دادی کۆمەڵایەتی و ئازادی" لەم پرسانەدا هەردوو بەرە لە سەر بنەمای تێڕوانینەکانیان بە پێوەری کراوەیی و داخراوی، بەرامبەر ئەم پرسانە بۆچوونی زۆر جیاوزایان هەیە.

 

ڕۆڵی ولایەتی "فەقیه"


لە تەوەری دووەمدا لە بابەتی ڕۆڵی "ولایەتی فەقیه (ڕاسپێردراو بەسەر گەلەوە)" دا، لێکۆڵینەوەکە، پێناسەی "ولایەتی فەقیه" دەکات، کە بریتیە لە "بیرۆکەیەک کە ئیمام خومەینی داوای دەکرد لەسەر ئەو بنەمایەی کە وەلی فەقیه(ڕێبەری باڵا)تەواوی لێوەشاوەیی زانستی و داد پەروەری تێدا کۆ بۆتەوەو دەسەڵاتی ڕەهای هەیە لە کارو باری خەڵکی و وڵاتدا".

،،

 لێکۆڵینەوەکە، باس لەوە دەکات کە بیرۆکەی "ولایەتی فەقیه" لە ئیسلامی سیاسی شیعەدا بریتییە لە ڕێبەرایەتیکردنی ئیسلام لە لایەن پێشەوایەکەوە"، لێکۆڵینەوەکە دەڵێت: ئەم تیۆرە لە سەر دەستی خومەینی ڕێبەری باڵای شۆڕش لە تیۆرییەوە کرا بە پراکتیک

جێگەی ئاماژەیە، لێکۆڵینەوەکە، باس لەوە دەکات کە بیرۆکەی "ولایەتی فەقیه" لە ئیسلامی سیاسی شیعەدا بریتییە لە ڕێبەرایەتیکردنی ئیسلام لە لایەن پێشەوایەکەوە"، لێکۆڵینەوەکە دەڵێت: ئەم تیۆرە لە سەر دەستی خومەینی ڕێبەری باڵای شۆڕش لە تیۆرییەوە کرا بە پراکتیک و دوای مردنی خۆی هەوڵی بۆ دراو پاشان خرایە ناو دەستوری ئێران و تێیدا چەسپێنرا.وە دەڵێت: هەر لە سەردەمی ئیمام خومەینی خۆیشیدا ئەوانەی بەرهەڵستی ئەم تیۆرەیان کرد، بەدەستی ئیمام و لایەنگرانی یان لەناو بران، یان دور خرانەوە لە ساحەی سیاسیداو پەراوێز خران.

 

 

فرە حیزبی لە ئێراندا


سەبارەت بە تەوەری سێهەم، لە بابەتی فرە حیزبی لە ئێراندا، لێکۆڵینەوەکە باس لەوە دەکات کە بەپێی تۆمارە فەرمییەکانی ئێران " ٣٩ پارتی سیاسی و ٥٧ گروپی ئیسلامی و ٣١ کۆڕی ئیسلامی و ١٨ نێوەندی ئیسلامی" واتە ١٠٨ دامەزراوە بوونی هەیە کە لەدوایدا ئەو ژمارەیە بۆ ٢٦٠ پارت و ڕیکخراو و کۆمەڵە بەرز بۆتەوە کە لەلایەن لیژنەی پارتەکانەوە بە ناوی (لیژنەی مادەی ١٠) ڕێگە بەکارکردنیان دراوە.

ڕێگەدان بە کارکردنی ئەم پارت و رێکخراوانە، بەپێی دەستوری ئێران و یاسای پارتەکان کە لەساڵی ١٩٨١ ڕەزامەندی لەسەر دراوە، لە مادەی یەکەمی یاساکەدا، ئاماژە بەوە دەکات کە " دەبێت ئامانجی پارتەکەو بەرنامە و جموجوڵەکانی لەگەڵ بنەما ئیداریەکانی دەوڵەت و ڕەوتی گشتی کۆماری ئیسلامیدا بێتەوە".
واتە ئەگەر بەشێک لەم پارتانە خواستی ڕێفۆرم خوازیشیان هەبێت، پێویستە خواستەکانیان دژایەتی ڕەوتی گشتی کۆماری ئیسلامی و بەرژەوەندیەکانی دەوڵەت کە چوارچێوەیەکی ئیسلامی هەیە نەکات.

لە بەشەکانی کۆتایی لێکۆڵینەوەکەدا، توێژەر دەڵێت " بەشێوەیەکی گشتی ژیانی سیاسی لە ئێراندا وێڕای فرە ڕەنگییەکەی بەڵام یەک بونیادی ئایدۆلۆژی هەیەو هیچ کەس دژی ولایەتی فەقیه نییەو پڕەنسیپی ئیسلامی دەوڵەت جێگە ی ڕەتکردنەوە و قبوڵکردن نییە و بەڵکو ئەمری واقیعە و تەواوی ئاڕاستەکان لەسەری ڕێککەوتوون."، ئەمەش سەلمێنەری ئەوەیە کە بە درێژایی تەمەنی ٣٠ ساڵەی شۆڕشی ئێران، تەوژمی ڕێفۆرمخوای لە شکستدا بووە بەرامبەر بە تەوژمی موحافیزکاری.

،،

توێژەر دەڵێت " بەشێوەیەکی گشتی ژیانی سیاسی لە ئێراندا وێڕای فرە ڕەنگییەکەی بەڵام یەک بونیادی ئایدۆلۆژی هەیەو هیچ کەس دژی ولایەتی فەقیه نییەو پڕەنسیپی ئیسلامی دەوڵەت جێگە ی ڕەتکردنەوە و قبوڵکردن نییە و بەڵکو ئەمری واقیعە

 

 

ڕۆڵی عەلی شەریعەتی


ماوەتەوە بڵێن، لێکۆڵینەوەکە، ڕۆڵی ئایدۆلۆژیستی گەورەی شۆڕشی ئێران " عەلی شەریعەتی" لەبیر نەکردووەو مەودایەکی باش و فراوانی بۆ خستنە ڕووی تیۆرە سیاسیەکەی تەرخان کردووە. وەک ئاماژەی پێداکات، بیرۆکەی تیۆرە سیاسیەکەی شەریعەتی بریتیە لە بڕوابوون بە ئاڕاستەکردنی جەماوەر لە ڕێگەی شۆڕشە جووت شۆڕشەکانەوە، کە شەریعەتی پێیوایە وڵاتانی جیهانی سێهەم پێویستیان بە پێکەوە گرێدانی دوو شۆڕش هەیە، ئەوانیش "شۆڕشی نیشتیمانی و شۆڕشی کۆمەڵایەتی"ن.

 

author photo

 بەکالۆریۆس لە زمانی کوردی، ئەزمونی شەش ساڵ کاری ڕۆژنامەوانی لە میدیای نوسرا و بیستراودا