مرۆڤ و ئاین , ویژدان و ئەخلاقی مەرجدار

مرۆڤ و ئاین , ویژدان و ئەخلاقی مەرجدار

2139 خوێندراوەتەوە

 عومەر  عەلى غەفور

ناڵێم گەردون لەبەر مرۆڤ خولقێنراوە، چونكە مرۆڤ بەشێكی زۆر بچوكە لە گەردوون و ئەو بەشەی گەردوون كە بەجۆرێ لە جۆرەكان حزوری لەژیانی مرۆڤدا هەیە، رەنگە نەكاتە یەك لە ملیاری كۆی گەردوون. ئاخر نەك لە گەردوونی گەورەی ناو فەزای بێسنووردا، بگرە لەم زەوییەیشدا كە لەسەری دەژین چەندین ناوچە و جیهان چ لە وشكانی و چ لە ئاوی هەن، هەزاران ساڵە دوور لە مرۆڤ ژیانی خۆیان دەكەن.


هەربۆیە ناتوانم بڵێم لەناو مەخلوقاتی گەردوندا مرۆڤ لە هەموو شتێك بەڕێزترە، بەڵام لانیكەم لەو جیهانە سنووردارەی ئەم سەر زەوییەدا مرۆڤ لە هەموو شتێك بەڕێزترە و ئەو نرخ و شەرعیەت بە باقی شتەكان، بەماددی و مەعنەوییانەوە، دەدات.

جیاوازیی ئاڵتون و ئەڵماس چییە لەگەڵ تەنەكە و فافۆن، لەگەڵ پوش و پەڵاش، جگە لەوەی یەكەم نرخی لای مرۆڤ لە دووەم زیاترە. ئەگەر مرۆڤ بڕیار بدات - بۆ نموونە- ئاڵتون، نەوت، گەنم، كە لە شتە هەرەبەنرخەكانی ژیانن، بەكار نەهێنێ، خەڵك وەك زبڵ و خاشاك ئاڵتونەكانیان فڕێ دەدەنە تەنەكەی زبڵ. (نموونەی ئەمەمان لە كۆڕەوەكەی 1991 بینی، كە هەبوو سەیارەیەكی دەدا بەگوێدرێژێك، لەكاتێكدا پێشتر گوێدرێژ كەس دینارێكی پێ نەدەدا و سەیارەیش بەكەم كەس دەكڕدرا، چونكە نرخیان لای مرۆڤ گۆڕا).

،،

ئاینەكان لە ریزی پێشەوە دێن. ئەگەر ریزبەندیی لەپێشبوون بۆ مرۆڤ و ئاین بكەین، مرۆڤ یەكەمە و ئاین دووەم (ئەڵبەت ئاینزایش هەروا)، ئەگەر یەكێكیان بەئامراز و ئەویتریان بەئامانج دابنێین، ئەوا ئاین ئامراز و مرۆڤ ئامانجە، بەبێ ئەوەی ئەمە هیچ كەمكردنەوە بێ لە قودسیەت و بەهای ئاین

ئەمە بۆ شتە مەعنەوییەكانیش راستە، كە ئاینەكان لە ریزی پێشەوە دێن. ئەگەر ریزبەندیی لەپێشبوون بۆ مرۆڤ و ئاین بكەین، مرۆڤ یەكەمە و ئاین دووەم (ئەڵبەت ئاینزایش هەروا)، ئەگەر یەكێكیان بەئامراز و ئەویتریان بەئامانج دابنێین، ئەوا ئاین ئامراز و مرۆڤ ئامانجە، بەبێ ئەوەی ئەمە هیچ كەمكردنەوە بێ لە قودسیەت و بەهای ئاین، بەڵام واقیعەكە وایە، چونكە ئاین -چ ئاسمانی بێ یان ئینسانی- بۆ مرۆڤ دێ و بەبێ مرۆڤ هەر نایەت، كە هاتیش گەر مرۆڤ وەرینەگرێ و نرخی نەداتێ، وەك ئاڵتون و سەیارەكە، لە حوكمی نەبوودایە.


ئەگەر وامان دانا مرۆڤ بەڕێزترین شتی دنیایەو هەموو شتەكان ئەو نرخیان پێدەبەخشێ، ئەوا ئاین شتێكە لە شتەكانی دنیا، نەك شتێك بێ لەبەرانبەر دنیا (وەك زۆر جار دەوترێ ئیسلام دین و دنیایە، كە ئەمە هەڵەیە، چونكە دین خۆی شتێكە لە شتەكانی ئەم دنیایە، نایشكرێ شتێك لەگەڵ بەشێكی خۆیدا وەك هاوتا یان دژ دابنرێن، راستەكە ئەوەیە بوترێ: دنیا و ئاخیرەتە). رەنگە باشترین بەڵگە لەسەر ئەم لەپێشبوونە ئەوە بێ مرۆڤ دەكرێ لە دنیادا بەبێ هەبوونی ئاین (یان ئاینێكی دیاریكراو) بەشێوەیەكی ئاسایی بژی و نرخی هەبێ (وەك ئێستا ملیۆنان كەس هەن وان)، بەڵام ئاین بەبێ بوونی مرۆڤ نابێ.

ئاخر سەنگ و هێز و رێزی هەر ئاینێك تا رادەیەكی زۆر بەستراوە بە قەبارەی ئەو حەشاماتەی شوێنی كەوتوە، مەسیحیەكان شانازی بەوەوە دەكەن ئاینەكەیان لەڕووی ژمارەی شوێنكەوتەوە یەكەم ئاینی جیهانە، ئێمەی موسڵمان شانازی بەوەوە دەكەین ملیارێك و ئەوەندە موسڵمانین و خواخوامانە ببینە دوو ملیار و سێ ملیار. مەڵێن نرخی ئاین بەجەوهەرە نەك بەقەبارەی حەشامات، ئەمە لە سنوورێكدا راستە، بەڵام لە واقیعدا قەبارەی حەشاماتی مرۆڤ لەدەوری قورستر و رێزدارتر و گرنگتری دەكا، هەربۆیە ئێمە قبوڵمان نیە كەس بڵێ لە ملیارێك كەمترن.


ئەم یەكەمبوون و رێزدارییە جەوهەرییەی مرۆڤ، پێش لە هاتنی ئاین و ئینتیمای مرۆڤ بۆ ئاین هەبووە، واتە كەرامەتە ئینسانییەكە شتێكە زادەی جەوهەری مرۆڤبوونە لە خودی خۆیدا نەك نرخێك بووبێ لە دەرەوە ئاینێك پێی دابێ، هەر لێرەیشەوەیە ئاین و فەلسەفەكان هەریەك بەشێوەیەك داكۆكییان لەم رێزە ئەزەلییەی مرۆڤ كردوە، كە ئەوە داننانە بەبەها گەورەكەی مرۆڤدا. بەڵام ناخۆشبەختانە زۆرجار لە سایەی ئاینەكاندا رێزدارییە بێمەرج و رەهاكە مەرجدار وسنووردار كراوە بەمەرجی ئینتیما بۆ ئەو ئاین، یان مەزەبە ئاینییەوە. یانی تۆ بەڕێز و خوێن و ژیانت بەنرخ و پیرۆزن كاتێ شوێنكەوتەی ئاینەكەی من بی، ئەگەر وا نەبووی، نە كەرامەتت هەیە نە رۆحی پیرۆز و نە خوێنی حەرام.


ئاینەكان ئەگەرچی رۆڵی بەرچاویان هەبووەو هەیە لە قووڵكردنەوەی گیانی مرۆڤدۆستی و برەودان بە ویژدان و بەئەخلاقە ئینسانییەكان، بەڵام ئەم ئەخلاق و ویژدانە مەرجداركراوە بەئینتیمایەكی دیاریكراو، سەرەنجام بەو شێوەیە لە رەفتاری شوێنكەوتوانیاندا شكاوەتەوە، كە تەنیا بەئازار و نەهامەتییەكانی هاوئاینەكانیان (زۆر جار تەنانەت هاومەزەبەكەیان لەناو ئاینێكیشدا) رابچڵەكێن و خەمبار بن و لەخەمی بەهاناوەچوونیاندا بن.


لە دەرەوەی ئەوان، نەك هەر بەئازارەكانیان راناچڵەكێن، بەڵكو رەنگە بەشێوەیەك پێیشیان خۆش بێ، چونكە كزۆڵی و كۆستی ئەوان، واتە بەهێزبوونی باسك و قەبارەی ئەمان. بڕوانە بەلای بەشێكی زۆری سوننەوە، كوژرانی سەدان شیعە، بەژن و منداڵیشیانەوە، بۆ نموونە لە یەمەن بەدەستی تەحالوفی عەرەبیی سوننی، یان لە عێراق و پاكستان بەدەست داعش و قاعیدە، رایانناچڵەكێنێ وەك ئەوەی مرۆڤ و موسڵمان نەبن، بەلای بەشێكی زۆری شیعەیشەوە قڕكردنی سوننە لە سوریا و عێراق رایانناچڵەكێنێ. ئەمە وەك مەزەب، وەك ئاینیش، كاتێ كارەساتێك، چ سروشتی بێ: وەك سۆنامی و بومەلەرزە و ئاگركەوتنەوە، یان مرۆڤكرد وەك تەقینەوە.

،،

جۆرێكیتر لە (موسڵمان)مان هەن، ئەمانە هەندێكیان رەنگە هەر بەڕەچەڵەك و تەسكەرە موسڵمان بن ئەگینا هەڵگری فیكرێكی نەیار بەئیسلامیان هەیە، بەشێكی لەو رووەوە پێیان وایە ئیسلام (توندوتیژ و نامرۆڤانەیە) و ئەوان رۆشنگەر و بەئەخلاق و هیومانیستن، كەچی ئەخلاقیەتێكی زۆر رەگەزپەرستانە دژی ئیسلام و موسڵمانان (باوباپیر و نەتەوەی خۆیان) پەیڕەو دەكەن


لە وڵاتێكی ناموسڵمان دەقەومێ و هەزاران و رەنگە دەیان هەزاریان تێدا دەبنە قوربانی و كارەساتێكی مرۆیی روودەدات، هەست ناكەیت موسڵمانان بەگشتی هەست بەئازار و خەم بكەن هەروەك ئەوەی ئەوانە حەشەرات بن، بۆ نموونە وەك سۆنامییەكەی ژاپۆن یان بومەلەرزەكەی هایتی، یان هێرشە تیرۆریستییەكانی ئەمەریكا و وڵاتانی ئەوروپی. بگرە هەندێ كەس زۆر راشكاوانە دەڵێن: كورە جا ئەوانە خۆ كافرن دەلێگەڕێ با بمرن!
ئەمە رێك هەمان لۆژیكی پراگماتیی دەسەڵاتدارانی خۆرئاوایە، كە وەك محەمەد ئەرەگۆن دەڵێ، ئەو ئینسانیەت و عەدالەتەی لای خۆیان بەرقەرارە، بۆ دەرەوەی خۆیانیان ناوێ، لەبەرئەوە گیانی منداڵێكی خۆیانیان لەلا بەنرخە بەڵام لە ساتێكدا هەزاران منداڵی غەیری خۆیان دەكوژن یان برسی دەكەن.

ناكرێ تۆی موسڵمان لەكاتێكدا لەسەر ئەو ئەخلاقیاتە لاسەنگە رەخنە لە بۆش و پۆتین و نەتانیاهۆ و كۆی عەقڵی غەربی دەگری و بەپراگماتی و (بێ ئەخلاق!)، وەسفیان دەكەی، كەچی خۆیشت كار بەهەمان پێوەر بكەی، كە بریتییە لە ئەخلاقی مەرجدار!


جۆرێكیتر لە (موسڵمان)مان هەن، ئەمانە هەندێكیان رەنگە هەر بەڕەچەڵەك و تەسكەرە موسڵمان بن ئەگینا هەڵگری فیكرێكی نەیار بەئیسلامیان هەیە، بەشێكی لەو رووەوە پێیان وایە ئیسلام (توندوتیژ و نامرۆڤانەیە) و ئەوان رۆشنگەر و بەئەخلاق و هیومانیستن، كەچی ئەخلاقیەتێكی زۆر رەگەزپەرستانە دژی ئیسلام و موسڵمانان (باوباپیر و نەتەوەی خۆیان) پەیڕەو دەكەن، لەبەرئەوە لەو كردەوە وەحشیانەی لە نیوزیلەندە دژی موسڵمانانی بێوەی لە دوو مزگەوتی ئەو وڵاتە كرا و پەنجا كەسیان تێدا تیرۆر كرا، رووقایمانە دەیانوت: "دەستیان خۆش بێ، دە لێگەڕێ با قەتڵ و عامیان كەن!"، وەك ئەوەی موسڵمان مرۆڤ نەبن!. ئەمە لەكاتێكدا زۆر لە جولەكە و مەسیحییەكان سەركۆنەی ئەو تاوانەیان كرد و هاوسۆزییان بۆ قوربانییەكان دەربڕی، لەسەروویانەوە خاتوونی سەرۆكوەزیرانی نیوزلەندە كە وەك رێز بۆ موسڵمانان سەرپۆشێكی بەسەریدا دا، یان سەرۆكی پۆلیس كە دیسان وەك رێز موسڵمانانە بەحەمد و سڵاوات دەستی پێكرد و وتی ئێستا من موسڵمانم (مەبەستی دەربڕینی هاوسۆزی بوو، نەك ئەوەی بووبێتە موسڵمان، وەك لێرە هەندێ كەس وا تێگەیشتبون).

ئێمە چ وەك مرۆڤ چ وەك موسڵمان، بەدیندار و بێدینەوە، قوربانیی باڵادەستیی ئەخلاقیەتێكی مەرجدارین.. كە هەم سەرچاوە و بزوێنەری زۆر لە زەبر و زەنگەكانە، هەمیش سەرچاوەی نەبوونی هاوسۆزییە بەرانبەر بەنەهامەتییەكانی مرۆڤ وەك مرۆڤ، جا هەر ئاینێكی هەبێ، یان نەبێ.