ستراتیژی دەوڵەتان لە سوریا، پێکدادان یان ڕێکەوتن

 ستراتیژی دەوڵەتان لە سوریا، پێکدادان یان ڕێکەوتن

2354 خوێندراوەتەوە

پێشەکی

 لە گۆڕەپانی سوریادا  ئامانج و بەرژەوەندی هەردەوڵەتێک جیاوازە، زۆرجاریش دژ بە بەرژەوەندی یەکترین، هەیانە لە جۆرێک لە شکستدایە و ویستی سەرکەوتنی هەیە، وەک (تورکیا و گروپە توندڕەو تیرۆرستییەکان)، یان لە قۆناغی گەشەکردن و هەستانەوەدان وەک (ڕژێمی سوریا)، یان لە قۆناغی دروستبوون و جێگیربووندان وەک (کوردەکانی ڕۆژئاوا)، یان لە وەگیرخستنی بەرژەوەندی زیاتری سیاسی و ئابوریدان وەک (ڕوسیا و ئیران)، یان بەدوای ژینگەیەکی لەبار و سەقامگیردان بۆ مسۆگەربوونی ویستەکانیان هاوشێوەی (ئەمریکا و بەشێک لە دەوڵەتانی ڕۆژئاوا)، یان لە هەوڵی دورخستنەوەی ئەو مەترسیانەن ئاسایشی وڵات دەکەن بە ئامانج وەک (ئیسرائیل   لە ترسی هەژموونی ئێران ، سوریا و حزبولا لەسەر سنور) یان (تورکیا لە ترسی هاوسێیەتی کوردانی ڕؤژئاوا)، یان ویستیانە بوونی خۆیان    بسلەمێنن بۆ ئەوەی قسەکەری دانوستانەکان بن (زۆرکات دەوڵەتانی کەنداو لەمجۆرەن)  یان دەشێت دەوڵەتێک لەیەککاتدا زیاتر لە ئامانج و ستراتیژییەکی هەبێت.

بەم شێوەیە، زۆرجار ئامانج و ستراتیژی دەوڵەتێک مەترسیە بۆ دەوڵەتێکی تر، وەک ئەوەی ئێران بەرامبەر ئیسرائیل و ئەمریکا، یان جۆرێک لە موئامەرە و گومانی پێوەدیارە وەک هاوكێشەی نێوان ڕوسیا وکوردەکان، یان جۆرێک لە هاوپەیمانی تێدایە وەک ڕوسیا، تورکیا و ئێران، لە واقیعیشدا زۆرجار بەڵێنەکانی پشت مێزەکان و ئیمزای سەر ڕێکەوتنەکان  پێچەوانە دەبێتەوە، وەک ئەوەی لە نێوان تورکیا و ڕوسیا لە عەفرین ڕوودەدات، یان وەک ئەوەی لە نێوان کوردەکان و ئەمریکا درکی پێکرا، زۆرکاتیش ڕێکەوتنە نوێکان نیگەرانی لێدەکەوێتەوە وەک نیگەرانی ئەمریکا لە نزیکبوونوەی تورکیا لە ڕوسیا و ئێران، یان نیگەرانی تورکیا لە ڕێکەوتنی کوردەکانی ڕۆژئاوا لەگەڵ ڕژێمی سوریا، یان کاردانەوەی بەپەلەو سەربازی وەک هەریەک لە ئێران، ڕوسیا، ئیسرائیل و ئەمریکا جاروبار پێی هەڵدەستن،کە خۆیی دەبینێتەوە لە بۆردومان و خستەنەخوارەوەی فڕۆکە و هەڵدانی موشەک و ڕۆکێت، دژ بە ناوچەی جێ نفوزی یەکتر. 

،،

تورکیا هەر زوو لادانی بەشار ئەسەدی کرد بە یەکێک لە ستراتیژە سەرەکییەکانی، بۆ ئەم مەبەستەش پشتیوانی لە هەموو ئەو گروپانە کرد کە لەدژی ئەسەد دەجەنگان، وەک ئۆپۆزسیۆن، قاعیدە، جبهە نوسرە، داعش. بەڵام سوربوونی ئێران و ڕوسیا بەمانەوەی ئەسەد ستراتیژەکەی تورکیای گۆڕی.

لێرەدا بە جیا باسی ستراتیژی دەوڵەتە سەرەکیەکانی بەشدار لە هاوکیشەی سوریا دەکەین، کە ئەوانیش بریتین لە تورکیا، ئیران، سوریا، ئەمریکا، ئیسرائی، ڕوسیا، بەمشێوەیە:

 

  ستراتیژی تورکیا لە سوریا

تورکیا هەتا ئیستا ئەو دەستکەوتانەی بەدەست نەهێناوە کە پلانی بۆ داڕشتوون، ئەو هێزو گروپانەش کە لەلایەن ئەوەوە سپۆنسەر دەکران، نەیانتوانی ستراتیژە چاوەڕوانکراوەکانی تورکیا بهێننەدی، لە جەنگی داعشدا براوە نەبوو، لە دوای داعشیش، دژ بە عەفرین هەڵگیرسێنەری جەنگێکی تربوو، بۆ ئەوەی قەرەبووی شکست و خەرمان بەتاڵییەکی بکاتەوە، هەمیشە ئاگری ناسەقامگیری خۆشدەکات، تورکیا لەگەڵ دەستپێکی یەکەم قۆناغی شەری سوریا، دەستوەردانی کرد، بە خەیاڵپڵاوی ئەوەی هاوشێوەی لیبیایی ٢٠١١ و ئەفغانستان و عێراقی ٢٠٠٣ و دەوڵەتانی تری بەهاری عەرەبی سوریا چۆک دادەدات، بەڵام ئەم خەیالێک بوو هەرگیزلە واقیعدا بە چاوی خۆیی نەیبینی ، سەرباری ئەوەی لەمقۆناغی یەکەمدا دەوڵەتانی ڕۆژئاوا گرنگیان بە سوریا نەدەدا،   بەڵام لە قۆناغی دووەمدا ، گرنگیپێدانی نێودەوڵەتی بەم جەنگە درکی پێکرا،  لەم ساتەوە تورکیا قورسایی خۆیی لەدەستدا، دواتریش پلانی پەلاماردانی داڕشت دژ بە کوردەکانی ڕۆژئاوا،  لەم گەمەیەشدا نیشانەکانی شکستی پێوەدیارە. لێرەدا ستراتیژی  تورکیا لە چەند خاڵێکدا دەخەینەڕوو:

یەکەم: بەنیسبەت تورکیاوە  دروستوونی هەر هێز و قەوارەیەک لە سوریا بۆ کورد هێڵی سورە و لە ستراتیژییەتی تورکیادا مایەی مەترسیەکی ڕاستەقینەیە. هێرشەکانی بۆ عەفرین لەم چوارچێوەیەدایە، لە پێناو چەند ئامانجێکدا:

١: ڕێگەنەندان بەوەی کوردەکان ستراتیژیی قوڵیان هەبێت و بگەن سنوری ئاوی.

٢: پچرانی پەیوەندی کوردەکانی باکور و ڕۆژئاوا، بۆ ئەوەی نەبنە یەک دەنوک بۆ لێدان لە تورکیا.

٣: ویستی ئەوەیە لەم ڕیگەیەوە  سێگۆشه‌ی (ئیعزاز و باب و جه‌رابلس) به‌یه‌که‌وه‌ گرێ بدات.

٤: کەلێنێک بخاتە هاوپەیمانی کورد و ئەمریکاوە،  فشاربکات بۆ پچڕانی ئەم هاوپەیمانیە.

٥: سنورەکانی پاکبکاتەوە لە کورد، ئەگەر شوێنگرەوەکان تیرۆر و ڕژێمی سوریاش بێت گرنگ نیە.

٦: ڕێگە لە دابەشبوونی سوریا بگرێت،  بۆ ئەوەی ئەم پەتایە نەگوازرێتەوە بۆ تورکیا.

دووەم: تورکیا هەر زوو لادانی بەشار ئەسەدی کرد بە یەکێک لە ستراتیژە سەرەکییەکانی، بۆ ئەم مەبەستەش پشتیوانی لە هەموو ئەو گروپانە کرد کە لەدژی ئەسەد دەجەنگان، وەک ئۆپۆزسیۆن، قاعیدە، جبهە نوسرە، داعش. بەڵام سوربوونی ئێران و ڕوسیا بەمانەوەی ئەسەد ستراتیژەکەی تورکیای گۆڕی.بەڵام لەبەرامبەردا بەشدارینەکردنی کوردی لەکۆبونەوە و کۆنگرە نێودەوڵەتییەکان و چەندکارتێکی دیکەی مسۆگەرکرد.

،،

پێش پرۆسەی ئاشتی و دابەشکاری ناوچەکانی سوریا، تورکیا لە ڕێگەی داگیرکاری زیاترەوە دەیەوێت قورسایی خۆیی زیاتر بسەلمێنێت، بۆ ئەوەی لەسەر مێزی دانوستانەکان بە دوو دەستی پڕەوە بێتەدەرەوە، جۆرێک لە سەرکەوتن بەسەر کورد و شیعە و ڕکابەرەکانیدا بهێنێتەدی.

سێهەم: تورکیا هەمیشە خوازیارە بارودۆخی سوریا بشێوێت و ناسەقامگیری و ئاژەوە بەردەوامی هەبێت ئەمیش لەبەر  سێ ئامانج:

١: لەڕێگەی ئەم دۆخەوە جەنگی یەپەگە تەواوبکات و هەڵینەگرێت بۆ قۆناغی دوای ئاشتی(کە هاتنەدی ئەم قۆناغەش ئەستەمە).

٢: بوونیەتی خۆی زیاتر بسەپێنێت لە سوریا، کە تا ئیستا هەست بە سەرکەوتن ناکات.

٣: ئەم پشێوەییە وادەکات تیرۆر (داعش) کۆتایی نەیات، ئەمەش ئامانجی تورکیایە بۆ بەکارهێنانیان.

چوارەم: سەرباری ئەوەی  تورکیا هەمیشە سوریای وەک ناوچەی نفوزی خۆی زانیوە، لە ڕووی مێژوویی و جوگرافی و ئابورری و   سیاسیەوە. زیادبوونی هەژوموونی ڕوسیا و ئێران و دەوڵەتانی کەنداو لەم وڵاتە هێندەی تر تورکیایی تەنگەتاوکرد، بۆ دەستوەردانی زیاتر.

پێنجەم: پێش پرۆسەی ئاشتی و دابەشکاری ناوچەکانی سوریا، تورکیا لە ڕێگەی داگیرکاری زیاترەوە دەیەوێت قورسایی خۆیی زیاتر بسەلمێنێت، بۆ ئەوەی لەسەر مێزی دانوستانەکان بە دوو دەستی پڕەوە بێتەدەرەوە، جۆرێک لە سەرکەوتن بەسەر کورد و شیعە و ڕکابەرەکانیدا بهێنێتەدی.

 

  ستراتیژە سەرەکییەکانی ئێران لە سوریا

یەکەم: ئێران  بەقەبارەیەکی گەورە پشتگیری سەربازی، ئابوری و سیاسی ڕژێمەکەی ئەسەد دەکات بۆ ئەوەی لەدەسەڵاتدا بمێنێتەوە، ئەمە لە حەوت ساڵی ڕابردوودا ستراتیژیی لە پێشینەی بووە.

دووەم: ئێران لە سوریا هەوڵ بۆ فراوانکردنی هەژموونی شیعی دەدات، لە ڕێگەی خزانە ناو دامودەزگاکانی سوریاوە، (کارێک کە لە عێراق و لوبنان تێیدا سەرکەوتوو بووە).

سێهەم: ئێران دەیەوێت لە ڕێگەی سوریاوە ڕێڕەوێك بۆ گەیاندنی كۆمەك و چەکی ئێرانی بۆ حزبوڵڵای لوبنانی بكاتەوە. سەرباری ئەوەی  خەونی بەستنەوەی چوار پایتەختەکەی هەیە، (کارێک کە لە دێرەزور و حەلەب و لازقییە سەرقاڵیەتی).

چوارەم: ستراتیژی مانەوەی درێژخایەن یەکێکی ترە لە خەونەکەی لە سوریا، لەم پێناوەشدا هەوڵی کردنەوەی بنکەی سەربازی هەمیشەیی دەدات لە سوریا (کارێک کە ئەمریکا، ئیسرائیل ، سعودییە تەنانەت تورکیاش تەنگەتاو دەکات).

 

،،

ستراتیژیی هەنووکەیی ئێران کۆنتڕۆڵکردنی ئەو ناوچانەیە کە لە داعش پاکدەرێنەوە، لەڕێگەی بڵاوەکردنەوەی میلشیا شیعەکان، بۆ ئەوەی دواتر بە ڕێکەوتن یان لەبەرامبەر دەستکەوتی زیاتر بیانبەخشێت (لەم کارەدا سوریا هاوکارە و ڕوسیا بێدەنگە).

 

پێنجەم: ستراتیژیی هەنووکەیی ئێران کۆنتڕۆڵکردنی ئەو ناوچانەیە کە لە داعش پاکدەرێنەوە، لەڕێگەی بڵاوەکردنەوەی میلشیا شیعەکان، بۆ ئەوەی دواتر بە ڕێکەوتن یان لەبەرامبەر دەستکەوتی زیاتر بیانبەخشێت (لەم کارەدا سوریا هاوکارە و ڕوسیا بێدەنگە).

 شەشەم: ئێران کە ئامانجی دروستکردنی رێگایەکی وشکانیە بۆ سەر دەریای ناوەڕاست، لە پێناو مەرامی سیاسی و بازرگانی. (ئەمەش پێکدادانە لەگەڵ ئەوانەی هەمان ئامانجی گەیشت بە دەریایان هەیە).

حەوتەم: ستراتیژی داڕیژروای ئێران پێچەوانە یان دژ بە ستراتیژی ئەریکایە، هەریەکەیان ئەوی تر بە مەترسی بۆ ئەکتر دەبینن، لەم چوارچێوەیەشدا ئێران سەرقاڵی پێشڕەوی زیاترە و ئەمریکا و ئیسرائیلیش لە هەوڵی وەستاندن یان تەوقدانیدان. (کارێک هەتا ئێستا تێیدا سەرکەوتونین).

 

 

ستراتیژی ئەمریکا لە سوریا

  یەکەم: لە قۆناغی یەکەمی جەنگی سوریادا، ستراتیژی ئەمریکا ئەوەبوو  مەودای ململانێی سوریا درێژبکاتەوە، بۆ ئەوەی ژێرخانی ڕژێم و توانای سەربازی تێکبڕوخێت، بۆ ئەوەی ئەمریکا پلانەکانی دابڕێژێت.

دووەم: دواتر پلانی سەرەکی بریتیبوو لە پاراستی ئاسایشی ئیسرائیل، کە خوازیاربوو دەوڵەتانی چواردەوری ئیسرائیل لاوابکات و لەناویان بەرێت، بەشێوەیەک ئۆباما، لەوکاتەدا دروستکردنی ناوچەی ئارامی لە باشوری سوریا  ڕەتکردەوە، کە سوریا بۆی پێشنیارکردبوو.

سێهەم: تاوەكو دوو ساڵ لەمەوبەر، سیاسەتی ئەمریكا لە سووریا فرەلایەن بوو، رووخاندنی رژێمی ئەسەد، دامەزراندنی دەسەڵاتێكی كاتی، شەڕی گروپە تووندڕەوەكان و گرەنتیکردنی بەرژەوەندییە سیاسی و ئابورییەکان لە داهاتووی سوریادا لە پێشینەی ئامانجەکانی بوون.

چوارەم: لە ساڵی 2013وە ستراتیژیی ئەمریکا بریتی بوو لەوەی رژێمی ئەسەد ھێندە لاواز بکات کە ئامادە بێت بەشێوەیەکی ئاشتیانە دەست لە دەسەڵات ھەڵبگرێت، بەڵام نەدەبوو ئەوەندە لاوازیش بێت کە دامەزراوە مەدەنی و سەربازییەکانی سووریا بکەونە دەست گرووپە جیھادییەکان.ئەمریکا دەیویست رووخانەکە بە جۆرێک بێت لەژێر کۆنترۆڵی خۆی دەرنەچێت. 

،،

ترەمپ بڕوای بە بیرۆکەی ئۆپۆزیسیۆنی میانڕەوی سووریا نەبوو، بۆیە لە نێوەڕاستی 2017دا، پرۆگرامی پڕچەککردن و راھێنانی ئۆپۆزیسیۆنی میانڕەوی سووریای راگرت، هاوپەیمانیکردنی یەپەگە و یارمەتیدانی شوێنی گرتەوە.

پێنجەم: ترەمپ بڕوای بە بیرۆکەی ئۆپۆزیسیۆنی میانڕەوی سووریا نەبوو، بۆیە لە نێوەڕاستی 2017دا، پرۆگرامی پڕچەککردن و راھێنانی ئۆپۆزیسیۆنی میانڕەوی سووریای راگرت، هاوپەیمانیکردنی یەپەگە و یارمەتیدانی شوێنی گرتەوە.

شەشەم: بەڵام ئێستا سیاسەتی ئەمریكا لە سووریا لەسەر دوو خاڵ چڕ بووەتەوە: یەكەمیان بنەبڕکردنی داعش و سەرهەڵنەدانەوەیەتی، ئەوەی دیكەیان هەوڵی دروستكردنی ناوچەیەكی ئارامە لە باشووری رۆژئاوای سووریا(ئەوەی پێشتر پێی ڕازی نەبوو). شارەزایان دەڵێن هەوڵی یەكەمیان سەركەوتوو بووە، بەڵام ئەوەی دووەمیان مەترسی لەسەرە، هەوڵە دبلۆماسییەکانی نێوان فەرماندەکانی ئەمریکا ڕوسیا لە ئوردن نەبووەتە وەدیهێنەری کردارەکی ئەم ئامانجە.

حەوتەم: ئامانجی ئەمریکا ئەوەیە هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) بگەنە کێڵگە نەوتییەکانی عەمەر، دواتر ئەمریکا خۆی باڵادەست بێت لەو ناوچەیەدا، ئەمە بێجگە لەوەی هەناردەی نەوتی ئەو ناوچانە بکات کە لەژێر قەڵەمڕەوی هەسەدەدان. سەرباری ئەوەی  لە ڕەقەو دێرەزور و باکوری ڕۆژهەڵاتی سوریا، سامانی نەوتی لە بەرژەوەندی خۆیی بە ئاستێکی باش کۆنتڕۆڵکردوە.

هەشتەم: ئەمریکا دەیەوێت بە پشتیوانی لە کورد و هۆزە عەرەبەکانی باکووری سووریا، پێگەی خۆی لە باکوور و هەروەها رۆژهەڵاتی ئەو وڵاتە قایم بکات و رەگی پلانی ئێران بۆ پێکەوە بەستنەوەی تاران بە دیمەشق و دواتریش بەیروت بەتەواوەتی وشک بکات.

نۆیەم: مەشق و ڕاهێنان و یارمەتیدانی یەپەگە تەکتیک نیە، بەڵکو ستراتیژێکی جێگرە و بۆ تورکیا واز لەم هاوپەیمانیە ناهێنێت، هەڕەشە هەنووکەییەکانی تورکیا و لە دەستدانی متمانەی لای ئەمریاکا، هێندەی تر هێڵی پەیوەندی یەپەگە و ئەمریکا گەرمتردەکات. بێجگە لەوەی لە قۆناغی پێنجەمیشدا ئەمریکا زیاتر پێوستی بە کوردە.

دەیەم: ئەمریکا لەو شوێنانەی جێگر بووە دەمێنیتەوە، بە هەڕەشەی هیچ دەوڵەتێک پاشەکشە ناکات،   وەک جەنەرال ڤۆتیل جەختی کردەوە پلانیان نیە مەنبج بەجێبهێڵن. ئەگەر تورکیاش هێرش بکات ئەمریکا ناچار بەوەڵامدانەوە دەبێت.

یانزەیەم: ئەمریکا سورە لەسەر لادانی بەشار ئەسەد لە دەسەڵاتدا، لەم پێناوەشدا کەیسی تاوانی جەنگ و بەکارهێنانی چەکی قەدەغەکراو و گازی خنکێنەری لەبەرامبەر دەجوڵێنێت، کە بەم دواییانە لە غوتەی ڕۆژهەڵات و ئیدلیب و ریف ئەمجامی داوە، لەم پێناوشدا پشتگیری دەوڵەتانی ڕؤژئاوا و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان مسۆگەر دەکات.  

،،

مەشق و ڕاهێنان و یارمەتیدانی یەپەگە تەکتیک نیە، بەڵکو ستراتیژێکی جێگرە و بۆ تورکیا واز لەم هاوپەیمانیە ناهێنێت، هەڕەشە هەنووکەییەکانی تورکیا و لە دەستدانی متمانەی لای ئەمریاکا، هێندەی تر هێڵی پەیوەندی یەپەگە و ئەمریکا گەرمتر دەکات. 

دوازدەیەم: ئەمریکا دەستیکردووە بە گۆڕینی بنکە سەربازییەکانی لە بنکەی کاتییەوە بۆ بنکەی جێگیر و درێژخایەن، ئەمەش ئەوە دەگەیێنێت کە واشنتن نیازی نییە تەنانەت لە دوای شەڕی داعشیش خاکی سووریا جێبێڵێت.

سیانزەیەم: ئەمریکا بەرژەوەندیی هاوپەیمانەکانی وەک ئیرائیل، سعودییە و کورد لەبەرچاو دەگرێت، بێجگە لەوەی خاوەنی ستراتیژی مامەڵەکردنە لەگەڵ ڕوسیا و ئێران و نەیارەکانی.

 

 

ستراتیژیی سوریا دوای جەنگی داعش

یەکەم: ئەو خاکەی لە داعش پاککراوەتەوە خاکی سوریایە، ئەمە ئەو پەیامەیە کە حکومەتی سوریا بۆ ئەمریکا و هەسەدە و ئۆپۆزسیۆن و تورکیایی دەنێرێت، بەڵام لەبەرامبەر قەڵەمڕەوی ڕوسیا و ئێران دەنگی لێوە نایەت.

دووەم: سوریا سورە لەسەر ئەوەی سامانی سروشتیی وڵاتەکەی، لە کۆنتڕۆڵی خۆیی دەرنەچێت، لەم پێناوەدا هەوڵی گەڕانەوەی ئەو بیرە نەوتیانە دەدات، کە لەژێر کۆنتڕۆڵی نەیارەکانیدان، بەتایبەت کوردەکان.

سێهەم: هەرچەندە حکومەتی سوریا لە دروستکردنی کانتۆن و حکومەتی خۆبەڕێوەبەری نیگەرانە، بەڵام دەشێت لە کۆتاییدا نەرمنوێن بێت بە لە خۆگرتنی کوردەکان لە هەرێمێکی فیدڕالیدا، بەڵام دابەشبوونی سوریا کارێکە ڕوسیا و ئێران و تورکیاش پێی ڕازی نین.

چوارەم: ستراتیژیی هەنوکەیی سوریا بە یارمەتی ڕوسیا و ئێران فراوانکردنی هێرشەکانیەتی، دژی ئەو ناوچانەی لە ژێر دەستی ئۆپۆزسیۆن سوریا و داعشدایە، غوتەی ڕۆژەهەڵات نوێترین ناوچەیە کە سوپای سوریا گەمارۆیی داوە، لەگەل مەرج  و جوبەر لە دیمەشق. پیشتریش توانی بەرەو خۆرهەڵات و سنوی عێراق پیشڕەوی بکات.

پێنجەم: حکومەتی سووریا دەیەوێت لە رووی سەربازییەوە چۆک بە ئۆپۆزیسیۆنی وڵاتەکەیدا بدات، تاوەکو  لەسەر مێزی گفتوگۆ بە ئاسانی مەرجەکانی بەسەردا بسەپێنێت و پێگە و سەنگی جاران لە وڵاتەکەیدا بەدەستبێنێتەوە.

،،

حکومەتی سووریا دەیەوێت لە رووی سەربازییەوە چۆک بە ئۆپۆزیسیۆنی وڵاتەکەیدا بدات، تاوەکو  لەسەر مێزی گفتوگۆ بە ئاسانی مەرجەکانی بەسەردا بسەپێنێت و پێگە و سەنگی جاران لە وڵاتەکەیدا بەدەستبێنێتەوە.

شەشەم: حکومەتی سوریا نیگەرانە لە دەستوەردانەکانی تورکیا و ئەمریکا و ئیسرائیل، کاردەکات بۆ ئەوەی کەمترین شوێنپێیان لە سوریادا هەبێت، بە دڵنیاییەوە ئەمەش بە یارمەتی هاوپەیمانەکانی دەبێت.

حەوتەم: سوریا ئامنجی ئەوەیە ئەولایەنانە لە ئەمریکا دوربخاتەوە کە هاوپەیمانی ئەون، وەک چۆن ڕوسیا و ئێران پیشوازیان لە تورکیا کرد، ئەم هەڵگەڕانەوەیەش لەبەرژەوەندی سوریایە، ئێستاش بە فشاری ڕوسیا ویستیان ئەوەیە کوردەکان ناچار بە ڕێکەوتن بکەن لەگەڵ ڕژێمی سوریا.

 

ستراتیژی ڕوسیا لە سوریا

یەکەم: رووسیا لە 30ی ئەیلولی 2015دا، بڕیاری دا لەپاڵ ئێران و میلیشیا شیعەکاندا بۆ پشتگیری لە مانەوەی ئەسەد بەشێوەیەکی راستەوخۆ لە شەڕی نێوخۆی سووریادا بەشداری بکات. لەو ساتەوە لە سوریا جەنگاوەری پاراستنی ئەسەد و بەرژەوەندییەکانی خۆیی بووە.

دووەم: ستراتیژی ڕوسیا بەرەنگاوربوونەوەی ڕاستەوخۆیی ئەمریکا نەبووە لە سوریا، بەڵام دروستکردنی کۆسپ و بەربەست لەبەردەم هەنگاوەکانی واشنتۆندا  ئامانجی ستراتیژەکەیەتی. وەک ئەوەی لە ئۆپەراسیۆنی  قەڵغانی فورات و چڵە زیتوندا کوردوویەتی، ئەمە بێجگە لەوەی لەگەڵ ئێران و تورکیا ویستی ئەوەیە گەلەکۆمێ لە ئەمریکا بکات، بۆ ئەوەی هەنگاوی گەورە نەنێت. کۆنگرەکانی سوتشی و ئاستانەش بۆ ئەم ئامانجەبوون.

سێهەم: پێچەوانەی ئەمریکا ڕوسیا   ناچار نەبوو لەناو کۆمەڵێک گرووپدا بۆ گرووپی میانڕەو بگەڕێت، یان بیر لە دامەزراندنی دەسەڵاتێکی کاتی لە سووریا بکاتەوە. بەڵکو ئامانجی  ئەو  بریتی بوو لە لێدانی ئۆپۆزیسیۆن و پاراستنی ئەسەد. (کارێک کە پیچەوانەی کۆنگرەی جنێڤ و ستراتیژی ئەمریکایە).

 چوارەم:  رووسیا بە پشتیوانیکردن لە بەشار ئەسەد هەوڵدەدات پێگەی خۆی   قایمبکات، و زۆرترین ناوچە بۆ ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی سووریا بگەڕێنێتەوە، بۆ ئەوەی دواجار قەیرانەکانی سووریا بە قارەمانییەتی  ڕوسیا،  لە بەرژەوەندی بەشار ئەسەد کۆتایی پێبهێندرێت. (ئەم سەرکەوتنە بۆ بانگەشەی هەڵبژاردنی پوتین، خەڵاتێکی زێڕێنە).

پێنجەم: ڕوسیا لەگەڵ هەرێمێکی فیدڕالیدایە بۆ کوردەکان، بەڵام لەگەڵ ئەوەدا نیە سوریا دابەشبکرێت، کە لەم دابەشکردنەدا ئەمریکا سودمەند بێت.

شەشەم: ستراتیژی ڕوسیا هاوشێوەی ئێران مانەوەی درێژ خایەنە لە سەر خاکی سوریا، بێجگە لەوە ویستی ئەوەیە بنکەی سەربازی هەمیشەیی دابمەزرینێت ، لە ئێستاشدا لە بنکەی ئاسمانی حومەیم و بنکەی تەرتوسی دەریایی  و لازقییە بوونی سەربازی خۆیی سەلماندووە.

حەوتەم:  ئاماجی ڕوسیا تەنیا جەختکردنەوەی سەربازی نییە، بۆ سەرکەوتنی لە سوریا، بەڵکو دەستپێشخەری هەوڵی دبلۆماسی و کۆنگرەی سیاسیە، بۆ چارەسەری دۆخی سوریا، ستراتیژی هاوپەیمانی دەگرێتەبەر بۆ ئەوەی زۆرترین دەوڵەت پشتگیری سیاسەتەکانی بکەن و وەک دەولەتی یەکەم دەربکەوێت لە پشتی هەر چارەسەر و جوڵەیەکی مەیدانیدا.

،،

ستراتیژی ڕوسیا هاوشێوەی ئێران مانەوەی درێژ خایەنە لە سەر خاکی سوریا، بێجگە لەوە ویستی ئەوەیە بنکەی سەربازی هەمیشەیی دابمەزرینێت ، لە ئێستاشدا لە بنکەی ئاسمانی حومەیم و بنکەی تەرتوسی دەریایی  و لازقییە بوونی سەربازی خۆیی سەلماندووە.

هەشتەم: لێدانی سەربازی  بەرەی نوسرە و داعش هەر گروپێکی دیکە کە دژی بەرژەوەندی سوریا و ڕوسیا بێت، ستراتیژێکی دیکە ڕوسیایە (ئەمە دەشێت ستراتیژی هاوبەشی هەموو دەوڵەتان بێت لە سوریا).

 

ستراتیژی ئیسرائیل لە سوریا

یەکەم: رێگە نەدرێت بنکەی سەربازیی هەمیشەیی ئێران و حیزبوڵڵا لە سووریا دابنرێت، بۆ ئەوەی نزیکی سنوری هاوبەشی سوریا و ئیسرائیل نەبنەوە. چونکە لەم خاڵەوە، موشەکە بالیستیەکان دەگەن بە ئیسرائیل و دەرچەى ئاویشى لەبەردەم دەکرێتەوە.

دووەم:  تەلئەبیب نیگەرانە لە نزیکبوونەوەی زیاتری سوپای سووریا و هێزە چەکدارەکانی نزیک لە ئێران لە سنوورەکانی وڵاتەکەی بەتایبەت لە بەرزاییەکانی جۆلانەوە، هەروەها ڕێگە نەدات ئێران کەنارە ئاوییەکان بەکار بهیێنت و بەرەو سنوری ئاسمانی ئیسرائیل بڕوات، وەک ئەوەی هەفتەی ڕابردوو بە فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان کردی.

سێهەم: ئامانجی ئیسرائیل ئەوەیە بەشیک لە قوڵایی فورات، هەتا ڕەقە و ئەبوکەمال، لە بەرژەوەندى خۆیی و ئەمریکا یەکلابکرێتەوە، جا بە ناوچەی ئارام یان بڵاوەکردنی ‌هێزی لایەنگری ئەمریکا بێت.

چوارەم: ئیسرائیل نایەوێت ئەکتەرێکی تەماشاکەر بێت و گۆڕەپانەکە بۆ ڕوسیا و هاوپەیمانەکانی چۆڵ بکات، ئەو زیاتر لە هەر دەوڵەتێکی دیکە بەلایەوە گرنگە قەیرانی سوریا یەکلابێتەوە، بۆ ئەوەی مەترسییەکانی سەر ئاسایشی وڵاتەکەی بڕەوێنەوە، فشارێکی زۆر دەکات بۆ ئەوەی ئەمریکا بڕیار و گورزی یەکلاکەوە بکات لەبەرژەوەندی ئەو.

پێنجەم: مانەوەی ئەسەد کە هاوپەیمانی ژمارە یەکی ئێرانە، بەلای ئیسرائیلەوە جێگەی قبوڵ نیە، هەتا ئێستاش لەگەڵ ڕوخاندنی ئەسەددایە(لە هەشتاکانەوە کار بۆ ئەمە دەکات)، تەنانەت هەڕەشەی بۆردومانی کۆشکەکەی ئەسەدی کردوە، ئەگەر دژی ئیسرائیل هەنگاوێک هەڵبگرێت.

شەشەم: بە گشتی ستراتیژی ئیسرائیل لە سوریا ڕادیکاڵ و ڕیالیستانەیە، بەهەر نرخێک بێت ئامانجی دورخستنەوەی مەترسیەکای ئیران و حیزبوڵا و ڕوسیاو سوریایە لە نزیک سنوری وڵاتەکەی. ناوچەی ئارامیش پیدەچێت ویستێکی تری ئیسرائیل بێت لەپیناو پارێزگاری زیاتری خۆیدا.

،،

بە گشتی ستراتیژی ئیسرائیل لە سوریا ڕادیکاڵ و ڕیالیستانەیە، بەهەر نرخێک بێت ئامانجی دورخستنەوەی مەترسیەکای ئیران و حیزبوڵا و ڕوسیاو سوریایە لە نزیک سنوری وڵاتەکەی. ناوچەی ئارامیش پیدەچێت ویستێکی تری ئیسرائیل بێت لەپیناو پارێزگاری زیاتری خۆیدا.

حەوتەم: بەرامبەر بە کوردەکان هیچ گرژییەکی نیە، بەڵام لەگەڵ ئەوەدایە یەپەگە و پەکەکە وەک دوو پارتی جیاواز لەیەکتر دەربکەون، هەروەها نزیکبونەوەی کوردەکان و حکومەتی سوریا نیگەرانی دەکات، ئەگەر بەوشیوەیە نەبێت کە خۆیی دەیەوێت. هەروەها زیادەڕەوییەکانی تورکیا لە سوریا و بێمنەتیەکانی بە خواستی ئیسرائیل نیە.

 

 

پێگەی کورد لە سوریا

یەکینەکانی پاراستین گەل (یەپەگە) هێزێکی قبوڵکراو دانپێدانروان لە هاوکێشەی سوریادا، سەرکەوتنەکانیان بەسەر داعش و گروپە تیرۆرستتیەکان، ناوبانگێکی باشی نێودەولەتی بۆ فەراهەم کردوون، ئەمەدوای ئەوەی لە کوبانێ و ڕەقە و حەسەکە، زۆر ئازایانە بەسەرداعشدا سەرکەوتن. بێجگە لەوەی کوردەکان هاوپەیمانی ئەمریکان و لەگەڵ ئەوەشدا لەگەڵ دەولەتانی ئەورپا پەیوەندییەکی باشیان هەبووە و هەیە، تەنانەت دڵی ڕوسیاشیان ڕاگرتووە و لەگەڵ سوریاش سنوری خۆیان پاراستووە، تاکە دەوڵەت کە زۆر لەبارەی هەڵکشانی یەپەگەوە نیگەرانە تورکیایە، هۆکارەکانی ئەم نیگەرانیەمان لەسەرەوە خستۆتەڕوو، ئیستاش لە جەنگێکی توندایە لە عەفرین کە نیشانەی دۆڕان بە لەشکری تورکیاوە دیارە.

 بەدڵناییەوە کوردەکان هێزێکی جێباوەر و متمانەن و توانیویانە پەیوەندی لەگەڵ هەموو دەوڵەتانی بەشدار لە سوریا بپارێزن، ئەمە بیجگە لەوەی ئەو ناوچانەی لە ژێر دەسەڵاتی هێزە كوردییەكاندان لە رۆژئاوای كوردستان و سوریا، جوگرافییایەکی زۆر فراوانە کە  بریتین لە( قامیشلۆ، حەسەكە، رە‌ققە و ئەو ناوچانەی درێژ دەبێتە بەرەو عەفرین و تا نزیك دێرەزوور و سنورەكانی ئەلبوكەمال). ئەمەش ناوچەیەکی یەکجار زۆرە بەراورد بەو ناوچانەی دەوڵەتانی تر لە سوریا کۆنتڕۆلیان کردووە.

ستراتیژی کوردەکان مانەوە و بەرگیریکردنە لەو خاکەی بە ناسنامەی خۆیانی دەزانن، خوازیارن دەسەلاتیكی بەڕێوەبەری یان فیدڕالیان پێبدرێت (بە فعلی ئیستا پیادەی دەکات)، بەڵام تورکیا ئەمە بە هەڕەشە بۆ ئاسایشی وڵاتەکەی تێدەگات، ئەمەش خاڵی هاوبەشە لەگەڵ ئیراندا، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەوانەی پشتگیری لە کورد و دروستکرنی هەرێمێک دەکەن بۆیان، زۆر زیاترن لەوانەی هەوڵی لەناوبردنی دەدەن.

،،

یەکینەکانی پاراستین گەل (یەپەگە) هێزێکی قبوڵکراو دانپێدانروان لە هاوکێشەی سوریادا، سەرکەوتنەکانیان بەسەر داعش و گروپە تیرۆرستتیەکان، ناوبانگێکی باشی نێودەولەتی بۆ فەراهەم کردوون، ئەمەدوای ئەوەی لە کوبانێ و ڕەقە و حەسەکە، زۆر ئازایانە بەسەرداعشدا سەرکەوتن.

هەموو پێشبینیەکان بۆ ئەوە دەچن کە ئایندەی کوردەکان لە سوریا یەکجار ڕوونە، لە بچوککترین حاڵەتدا بە مسۆگەرکردنی هەرێمێک لە سیستەمێکی فیدڕالیدا بەرجەستە دەبێت، کارێک کە سوریاش دەشێت قەناعەتی پێبکات، ڕوسیا و ئەمریکاش لەسەری ڕیکدەکەون، ئێرانیش ناتوانێت وەک تورکیا هەڵوێست وەربگرێت، ئەوەی گۆشەگیر دەکرێت تورکیایە نەک کوردەکان، کە بە نیسبەت ئەمریکاوە چۆن حیزبوڵا بۆ ئێران و سوریا بۆ ڕوسیا گرنگە ئەوەندەش کوردەکان بۆ ئەمریکا جێی بایەخن.

 

دەرئەنجام

 جەنگ و ئاڵۆزییەکانی سوریا، حەوت ساڵە درێژەی هەیە،  بەهۆی جەنگەوە نزیكەی 465 هەزار خەڵكی سوریا كوژراون، زیاتر لە یەك ملیۆن كەسی دیكەش برینداربوون و نزیكەی 12 ملیۆن كەسش ئاوارە بوون ، بێجگە لەوەی دەوڵەتانی بەشدار لەم ململانییە لەسەر حسابی هاوڵاتی مەدەنی هەوڵی هێنانەدی بەرژەوەندی و ستراتیژەکانیان دەدەن.

  بە شێوەیەکی گشتی ئەم دەوڵەتانەش بۆ دوو بەرە پۆلێن بوون، ستراتیژی هەر بەرەیەکیش بە جۆرێک لە هەڕەشە و مەترسی دادەنرێت بۆ بەرەکەی دیکە، تەناتەت زۆرجار لە ناو خودی یەک بەرەشدا ناکۆکی و دژبەیەکی هەیە.

جەنگی بەرژەوەندی نێوان دەوڵەتان لە سوریا، لە دوو ساڵی ڕابردوودا بە ئاستێکی زۆر بەرزبۆتەوە، هەریەکە لە ئەمریکا و ئیسرائیل و سعودییە دژی هەیمەنەی ئێران و حیزبوڵان، لەلایکی دیکەشەوە پێکدادان لە نێوان ڕوسیا و ئەمریکا ڕوویداوە، تورکیاش پێچەوانەی ئاراستەی ئەمریکا هەنگاو دەنێت، حکومەتی سوریاش بە یارمەتی هاوپەیمانەکانی لە خۆڕێکخستەوەدایە، ئەمە بیجگە لەوەی تیرۆر هەتا ئێستا جێگەی مەترسی جدییە.

 لە گۆڕەپانێکی لەم شێووەیەدا ڕووداوەکان بە خێرایی پەرەدەستێنن و ناکۆکی و تەنگژەی دەوڵەتان لەسەر داهاتوو سوریا خەریکە بۆ جۆرێک لە پێکدادان وەربگۆڕدرێت. ئەگەری هەر پێکدادانێکش بەستراوەتەوە بەبەرژەوەندی ومامەڵەی داهاتوو ئەو دەوڵەتانەوە.

 

 

 

author photo

توێژەری سیاسی و بەکالۆریۆس لە زانستە ڕامیارییەکان