چارەنووسی تایوان لە گفتوگۆی تەلەفۆنی شی و ترەمپدا

هەڵۆ حەسەن 

لەچەند هەفتەی رابردوودا كاتێك سەرۆكوەزیرانی ژاپۆن "سانای تاكایچی" لە پەرلەمانی ژاپۆن (دایت) وتی: "هەنگاوێكی سەربازی چینی - بۆ نموونە، بەكارهێنانی كەشتی جەنگی و هێز دژی تایوان - دۆخێكی  مەترسیدار بۆ مانەوەی ژاپۆن پێكدەهێنێت،باری نائاسایی تایوان حاڵەتێكی نائاسایی ژاپۆنە"،كاردانەوەی توندی چینی بەدوای خۆیدا هێنا،چارەنووسی تایوان- كە ماوەیەكی زۆرە پرسێكی سەرەكییە لە سەقامگیری ناوچەكە و جیۆپۆلەتیكی جیهانیدا- لە كاتی پەیوەندی تەلەفۆنی ٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ لە نێوان سەرۆكی چین شی جینپینگ و سەرۆكی ئەمەریكا دۆناڵد ترەمپ بە توندی ڕوونكرایەوە. ئاڵوگۆڕەكە هەرچەندە كورت بوو، بەڵام پەیامێكی هەڵگرتبوو كە كاریگەرییەكانی زۆر لە دیپلۆماسی ڕۆتینی زیاتر بوو. شی بە سادەیی هەڵوێستی چینی خستەوەڕوو كە ئاماژەیە بۆ گۆڕانكارییەكی یەكلاكەرەوە:" پرسی تایوان چیتر تەنها ناكۆكییەكی دوولایەنە نییە بەڵكو تاقیكردنەوەیەكە بۆ ئەوەی ئایا جیهان هێشتا ڕێز لەو نەزمە دەگرێت كە لە ساڵی ١٩٤٥دا دروستكراوە"،لە پەیامەكەی سەرۆك شیدا بێ دوو دڵی وتی: "گەڕانەوەی تایوان بۆ چین خۆی بەردێكی بناغەی نەزمی نێودەوڵەتی دوای جەنگە". ئەمە گەشەسەندنێكی ڕیتۆریك نییە. ڕەنگدانەوەی ڕاستییەكی مێژوویی قووڵە كە ڕەگ و ڕیشەی لە جاڕنامەی قاهیرە (١٩٤٣)، جاڕنامەی پۆتسدام (١٩٤٥) و زنجیرەیەك بڕیاری هاوپەیمانان لە كۆتایی جەنگی جیهانی دووەمدا هەیە. ئەم بەڵگەنامانە كە هەردوو وڵاتی ئەمەریكا و چین واژۆیان كردووە و پشتڕاستیان كردووەتەوە، بە ڕوونی دووپاتیان كردووەتەوە كە هەموو ئەو خاكانەی چین كە لەلایەن ژاپۆنەوە دەستی بەسەردا گیراوە- بە تایوانیشەوە- دەبێت بگەڕێندرێنەوە بۆ چین. شی لە بانگەشەكردن بۆ ئەم مێژووە، بیری دۆنالد ترەمپی خستەوە كە ئەمەریكا تەماشاكەر نییە بەڵكو داریژەری ئەم فەرمانە بووە،پەیامەكەی شی لەوە زیاتریش ڕۆیشت. بە بەستنەوەی داهاتووی تایوان بە میراتی سەركەوتنی دژە فاشیستەوە، ئەو پرسەی خستە چوارچێوەیەكی ئەخلاقی و یاسایی گەورەترەوە. چین و ئەمەریكا، شان بە شانی یەكتر شەڕیان كردووە دژی فاشیزم و میلیتاریزم، بۆ بنیاتنانی جیهانێك كە لەسەر سەروەری و یەكپارچەیی خاك و ڕەتكردنەوەی داگیركاریی كۆلۆنیالیزم دامەزراوە. تایوان كە ژاپۆن لە كاتی فراوانبوونی ئیمپراتۆریەتیدا داگیریكرد، یەكێك بوو لە نموونە هەرە دیارەكانی ئەو سەردەمی كۆلۆنیالیزمە. بۆیە گەڕانەوەی تایوان تەنیا خواستی نیشتمانی چین نییە- یەكێكە لە ئەركە تەواونەكراوەكانی یەكلاییكردنەوەی دوای جەنگ،بۆ پەكین: بەرگریكردن لە پرەنسیپی یەك چین لە بەرگریكردن لە متمانەپێكراوی تەواوی سیستەمی نێودەوڵەتی دوای جەنگ جیا ناكرێتەوە. بۆیە پرسیاری تایوان لە پرسێكی ناوچەییەوە پەرەی سەندووە بۆ تاقیكردنەوەیەكی جیهانی. ئایا دوو سەركەوتووی سەرەكی جەنگی جیهانی دووەم- چین و ئەمریكا- هێشتا پابەندن بە پاراستنی ئەو سیستەمەی كە یارمەتیدەر بوون لە دروستكردنی؟ یان سیاسەتی كورتخایەن دەبێتە هۆی دژایەتی ستراتیژی كە دەیان ساڵە سەقامگیری نێودەوڵەتی تێكدەدات؟،هەروەها سەرۆك شی ئەو بانگەوازەی بەكارهێنا بۆ هۆشداریدان لە دەرئەنجامەكانی لادان لەم نەزمە مێژووییە. وتی بنەمای یەك چین بنەمای پەیوەندییە سیاسیەكانی چین-ئەمەریكایە، ئەو بنەمایەی كە پەیوەندییە دیپلۆماسییەكان لە ساڵی ١٩٧٩دا لەسەری دامەزران، و كلیلی ڕێگریكردن لە ململانێ لە گەرووی تایوان. هەر هەوڵێك بۆ شێواندن، لاوازكردن، یان تەحەدای ئەم بناغەیە، مەترسی تێكدانی سەقامگیری نەك تەنها پەیوەندییە دووقۆڵییەكان، بەڵكو ئاشتی ناوچەیی هەیە. شی بیری ترەمپی خستەوە كە تایوان بەرژەوەندی سەرەكی چینە كە زۆرترین هەستیاری هەیە، هێڵێكی سوورە كە ناتوانرێت ببڕدرێت،شی بە چوارچێوەدان بە پرسەكە بەم شێوەیە، نەك تەنها بۆ ئەمەریكا بەڵكو بۆ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش پەیامێكی نارد: چارەنووسی تایوان كراوە نییە بۆ موزایەدەی جیۆپۆلیتیكی. لە چوارچێوەی ڕێڕەوی گەنجبوونەوەی نیشتمانی چین و ئەو كۆدەنگییە جیهانییەدایە كە لە ساڵی ١٩٤٥دا دروستكراوە،شی ئاماژەی بەوەدا، تەنها چاوەڕوانی چین نییە- ئەوە ئاراستەی مێژوو خۆیەتی،بۆیە بانگەوازی شی-ترەمپ زیاتر لە ساتێكی دیپلۆماسی نوێنەرایەتی دەكات. هەڵوێستی چینە سەبارەت بە سەروەری و بەرپرسیارێتی مێژوویی زلهێزەكان. تایوان لەم ڕوانگەیەوە دەبێتە پێوەرێكی كۆتایی كە ئایا گەلان هێشتا ڕێز لەو بنەمایانە دەگرن كە كۆتایی بە وێرانكەرترین ململانێی جیهان هێنا،پەیامی سەرۆك شی ڕوون بوو: چارەنووسی تایوان هاوتەریبە لەگەڵ ئەو بەڵێنانەی كە لە ساڵی ١٩٤٥دا دراون، قوربانیدانی دوو نەتەوە و زەریای نەگەڕاوەی گەنجبوونەوەی چین. هیچ هێزێكی دەرەكی ناتوانێت ئەو ڕێگایە بگۆڕێت.